شينجياڭداعى دىندەردىڭ دامۋ تاريحىنا قىسقاشا شولۋ (2

كەلۋ قاينارى:   |   جولدانعان ۋاقىتى:2014 - 07 - 04 05:02

اۆتور: ما پينيان

2- لەكسيا شينجياڭداعى شامان ءدىنى

   قوعامنىڭ ۇزدىكسىز دامۋىنا ساي، اسىرەسە تاپتىق قوعامعا قادام باسقاننان كەيىن، جاراتىلىستىق قۇدىرەتتى كۇشتەرگە تابىنۋدى ماڭىزدى بوگەناي ەتكەن بايىرعى دىندەر دامىپ سوڭعى كەزەڭىنە جەتتى. بۇل كەزەڭدە، العاشقى كەزەڭنىڭ كوپتەگەن بوگەنايلارى سول قالپىندا ساقتالىپ وتىرعانىمەن، كوپتەگەن جاڭا فاكتورلار دا بىرتىندەپ ءسىڭىپ كىردى، سونداي- اق كاسىپتىك ءدىن وكىلدەرى مەن بارشا تىرلىكتە كيە بار تانىمىن وزەك ەتكەن قاراپايىم ءدىنني قاعيدالار جانە ءدىنني مۇراسىمدەر جارىققا شىقتى. شامان ءدىنى دەگەنىمىز مىنە وسى. شامانيزمدە جاراتۋشى وكىل بولمايدى، ول بايىرعى دىندەردىڭ تابيعي دامىپ وزگەرۋىنىڭ ناتيجەسى. شامان ءدىنى اتاۋىنىڭ توركىنى ونىڭ مانزۋ- تۇڭعۇس تىلدەرىندە سويلەيتىن ۇلتتار اراسىندا ءبىرشاما كەڭ تارالعاندىعىمەن بايلانىستى بولسا كەرەك، ال مانزۋ- تۇڭعۇس تىلدەرىندە باقسىلاردى شامان دەپ اتايدى.

   شامان ءدىنىنىڭ يدەيالىق سەنىمى وتە كۇردەلى رۋح تانىمى ۇستىنە قۇرىلعان. بارشا تىرلىكتىڭ كيەسى بار دەيتىن تانىم مەن قۇدايشىلدىق يدەيا ونىڭ وزەگى.

   شامان ءدىنى جاراتىلىس الەمىندەگى قۇبىلىستار مەن زاتتارعا تابىنۋعا ارنالعان بايىرعى نانىم- سەنىمدەرگە قاراعاندا نەداۋىر جۇيەگە تۇسكەن، ونىڭ ءبىر قۇدايلى دىندەر سياقتى جاراتۋشىسى، جۇيەلى ءداستورى (ياعىني «قۇران كارىم»، «ءىنجىل» قاتارلى كلاسسيك شىعارمالارى)، بەلگىلى قيمىل ورنى (ميسالى، مەشىت، شىركەۋ قاتارلى) بولماعانىمەن، باقسى، ابىز قاتارلى ۇيىمداستىرۋشىلارى بار، كەز كەلگەن ورىندا قيمىل وزدىراتىن، وزىنە ءتان سارىندارى بار، بولجامپازدىق جاسايتىن، رۋحاني جاقتان ىقپال كورسەتۋ ارقىلى سىرقات ەمدەيتىن ەرەكشەلىكتەرگە يە. ءتىپتى ەرتەدە، كەيبىر ساياسي ماقساتتارمەن الىپ بارىلعان ارەكەتتەردە، ميسالى، قاعان ءىزباسارلارىن بەلگىلەۋ، سوعىس اشۋ ۋاقىتتارىن بەلگىلەۋ، تاعى باسقا كوپتەگەن ماڭىزدى قيمىلدار قارساڭىندا شامانيزمدىك كادەلەر وتەۋ بۇلجىتپاي اتقارىلاتىن سالتتارعا اينالعان. شامانيزمنىڭ پىكىرىنشە، الەمدەگى بارشا قۇبىلىستار مەن زاتتاردىڭ بارلىعىندا رۋح بولادى، وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار، تاۋ- تاس پەن كول- ءداريا، جاۋىن- شاشىن مەن ەسكەن جەل، ءبار- بارىنىڭ كيەسى مەن يەسى بولادى، سوندىقتان ءبارى دە تابىنۋ وبيەكتىلەرى ەسەبىندە. شامانيزمدىك تانىم بويىنشا، ادام بالاسىندا دا رۋح بولادى، كىسى ولگەن سوڭ بويىنداعى رۋح جوعالىپ كەتپەيدى، قايتا بوگدە ءبىر دۇنيەگە بارادى، سونداي- اق پانيدە قالعان ۇرپاقتارىن قاداعالاپ جۇرەدى دەپ قارايدى. سوڭىن الا مۇنداي يدەيا دامىپ، "ۇشتىك رۋح نازارياسىنا" ايلاندى. ياعىني ادامدا ءۇش ءتۇرلى رۋح بولادى، ءبىرى "جان رۋحى"، ونى جان اۋليەسى باعىشتايدى، ادام ومىرىمەن بىرگە باستالىپ بىرلىكتە تامامدالادى، كىسى ولگەندە جان رۋحى ادام دەنەسىنەن ماڭگىلىككە اجىراپ عايىپ بولادى؛ ەكىنشىسى، "وي رۋحى"، ول ادامنىڭ وياۋ كەزىندەگى يدەياسى مەن ۇيىقتاعاندا كورگەن تۇستەرى، ول ادام دەنەسىنەن ۋاقىتشا الشاقتاپ وزگە رۋحتارمەن كەزدەسەدى، كىسى ولگەن سوڭ وي رۋحى عايىپ بولمايدى، سوندىقتان ونىڭ پانيدە كەزىپ مال مەن جانعا كەسىرىن تيگىزبەۋى ءۇشىن باقسىلاردىڭ كومەگىمەن باقيعا جونەلتۋ كەرەك؛ ءۇشىنشىسى، "قايتا تۋىلاتىن رۋح"، ونى كەگەن باعىشتايدى، كىسى ولگەن سوڭ كوزى تىرىسىندەگى احلاق- مورالىنا ساي، ادام بولىپ قايتا تۋىلادى، نەمەسە وسىمدىك نە جانۋار بولىپ ومىرگە قايتا ورالادى. ايەلدەردىڭ بەدەۋلىگى نەمەسە تۇسىك تاستاۋى ولاردىڭ قايتا تۋىلۋ رۋحىنان ماحۇرىم ەتىلگەندىگىنەن دەپ ۋاعىزدايدى. جوعارىدا اتالعان ءۇش ءتۇرلى رۋحتىڭ ءپىشىنى ادام دەنەسىمەن بىردەي، الايدا سالماعى وتە جەڭىل، ادامدار ولاردىڭ داۋىسىن ەستي العانىمەن قاراسىن كورە المايدى. "ۇشتىك رۋح نازارياسى" شامان ءدىنىنىڭ ادام ومىرىندە بولاتىن تىرلىك- ءولىم، اۋرۋ- سىرقاۋ قاتارلى فيزيولوگيالىق قۇبىلىستاردى تۇسىندىرۋگە ارنالعان نازاريالىق نەگىزى. ول ەرتەدەگى ادامداردىڭ تىرشىلىكتىڭ قۇپيا سىرلارىن نانىمدى تۇردە تۇسىندىرۋگە ۇمتىلعان تىلەگىن بەينەلەيدى.

   شامان ءدىنى بايىرعى دىندەردىڭ جوعارى دارەجەدەگى فورماسى، ونىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىگى باقسىلاردىڭ جاراتىلىستان تىسقارى ەرەن قابىلەتى بولاتىنعىنا، ولاردىڭ اۋا رايىن مەڭگەرىپ، ارۋاقتارمەن تىكە بايلانىس جاساي الاتىنىنا سەنۋ. شاماندار رۋ- تايپالاردىڭ كيەلى وكىلدەرى رەتىندە ءومىر ءسۇرىپ كەلدى، ولار پەندە بالاسى مەن جىن- ارۋاقتار اراسىنداعى دانەكەرى، ءوزى تۇرعان رۋ- تايپا ىشىندە ەرەكشە ابىرويعا يە. ەرتە زامانداردا شاماندار رۋ- تايپالاردىڭ اقساقالدارى بولدى، ال كەيىندەپ ءىشىنارا جاراتىلىستان تىسقارى قابىلەتتەرگە يە ادامدار عانا شامان رولىن اتقاراتىن بولدى. باقسى بولاتىن كىسىلەر نەگىزىنەن تومەندەگىدەي ورتاق كەشىرمەلەرگە يە، ياعىني ۇزاق مەزگىل سالماقتى سىرقاتپەن اۋىرادى، نەمەسە وقىستان قۇتىرىپ كوتەرىلىپ قالادى. مۇنداي جاعدايلار باقسى بولۋدىڭ نىشانى ەسەپتەلەدى، اتا اۋليە نەمەسە ومىردەن وتكەن باقسىلاردىڭ ولارعا كوزى ءتۇسىپ رۋحى قونعاندىعىنان دەلىنەدى. شامانداردىڭ نەگىزگى قىزمەتى تاساتتىق بەرۋ مۇراسىمدەرىن باسقارۋ، ءوز رۋىنىڭ مال- جانىنىڭ ءوسىپ، ەگىننەن مول ءونىم الۋىن تىلەۋ، اۋىرىپ- سىرقاعاندارعا ەم- دوم جاساپ، ۇرپاق كورە الماعاندارعا پەرزەنت تىلەۋ، بال اشۋ قاتارلىلاربولدى. كەيىن كەلە شاماندار رۋ- تايپالارىنىڭ ءىرى ىستەرىنە اقىرىنداپ ارالاساتىن بولدى.

   تاريحي دەرەكتەرگە جۇگىنسەك، عۇن، كروران، تۇرك، حۇيحۋ قاتارلى شينجياڭداعى كوپتەگەن بايىرعى تايپا- ۇلىستاردىڭ بارلىعى شامانيزمدى ۇستانعان ەكەن. وسى ۇلتتار اراسىندا باقسىلاردىڭ قوعامدىق ورنى وتە جوعارى بولعان. باقسىلار اۋليەلەردىڭ ومىردەگى وبرازى ەكەنىنە يمانداي سەنگەندىكتەن، ءوز ۇلىسىنىڭ كەلەلى ماسەلەلەرىنە تاقالعاندا، اقساقالدار الدىمەن باقسىلاردان اقىل- كەڭەس سۇراپ، ولارعا بال اشتىرىپ، تاڭىر نيەتىن بايقاعان سوڭ بارىپ كەلىسۋ مەن سوعىسۋعا بەكىم جاساۋشى ەدى. جاساقتار جورىققا اتتانعانىندا، باقسىلار ويناق سالىپ تاڭىردەن جەڭىس تىلەيدى.

   ۇيسىندەردە اۋەلى انالىق رۋلىق قوعام تۇسىندا باقسىلارى بولعان. مۇنى شامان ءدىنى باقسىلارىنىڭ ۇڭگىر تاستارىنا قاشاپ تۇسىرىلگەن بەينەلەرى دالەلدەيدى. التاي ايماعى كوكتوعاي اۋدانىنداعى تاۋ اراسىنان بايقالعان قامبالى ۇڭگىرىندە ادام بەينەسىنە جۋىق اۋليە پورترەتى سالىنعان ەكەن. تاعى دا وسى ايماقتاعى گەنارال تاۋىنداعى جارتاس بەتىندە، وسىمەن بىردەي قاشالعان اۋليە پورترەتى تابىلدى. شوشاق توبەلى باس كيىم كيگەن، تاريحي كىتاپتاردا دەرەكتەلگەن شامان باقسىلارىنىڭ بەينەسىنەن اۋمايدى.

شامان باقسىلارىنىڭ تۇركتەر اراسىندا دا مارتەبەسى تىم ۇستەم بولعان. اڭىزداردا ايتىلۋىنشا، تۇركتەردىڭ ارعى اتاسى نەشتۋدىڭ ءوزى "ەرەكشە كيە دارىعان، جەل ەسكىزىپ، جاۋىن جاۋدىرا الاتىن" شامان وكىلى ەكەن. شاماندار ەل باسقارۋ ىستەرىنە، اسكەري قيمىلدارعا قاتىسىپ وتىرعان، قاعانداردىڭ ءوزى ولاردىڭ پىكىرىنە دەن قويىپ، ايتقانىن ورىنداپ وتىرعان. اۋەلى قاعاندار تاعىنا وتىراردا شاماندار ءتاڭىر ەلشىسى اتىمەن ولارعا بيلىكتى ۇسىناتىن بولعان.

   شينجياڭداعى بايىرعى تۇرعىنداردىڭ شامان ءدىنىن ۇستانعاندىعى جونىندەگى تاريحي دەرەكتەر تىم كوپ بولعاندىقتان، مۇندا جىپكە ءتىزىپ وتىرمايمىز. قورىتا ايتقاندا، شامان ءدىنىنىڭ شينجياڭنىڭ بايىرعى تۇرعىندارى اراسىندا ءومىر سۇرگەن ۋاقىتى ەرەكشە ۇزاق، بايىرعى رۋ- تايپالىق قاۋىم مەزگىلىندە باستان اقىر ادامدار يدەيولوگياسىنىڭ نەگىزگى فورماسى بولىپ كەلدى دە، سەنىم كوزقاراستارى حالىق ساناسىنا تەرەڭ بويلاپ تامىر جايىپ، وسى ۇلتتار مەن ولاردىڭ ۇرپاقتارىنىڭ رۋحاني تۇرمىسىنا ۇزاق مەزگىلدەر بويىنا ىقپال كورسەتىپ كەلدى.

    ادامزات قاشاندا العا قاراپ دامىيدى. قوعامدىق ەكونوميكانىڭ دامۋىنا ساي، جەكەلىك مەنشىكتىڭ جارىققا شىعۋىنا، تاپتاردىڭ ىدىراۋىنا ىلەسە، ادامدار رۋحاني تۇرمىسىنا جاڭا، جوعارى تالاپتار قويا باستادى. زوراستر، بۇددا، ماني، نەستوريان جانە ءىسلام قاتارلى دىندەردىڭ كوركەيۋىنە ساي، بايىرعى شامانيزمدىك تانىمدار مەن سالت- سانالاردىڭ ورنىن بىرتىندەپ وسى دىندەر باستى. الايدا، شامان ءدىنىنىڭ ومىرشەڭدىك قۋاتى تىم كۇشتى بولعاندىقتان، ءبىرجولا جويىلۋدىڭ ورنىنا وزگە كەلىمسەك جاڭا دىندەردىڭ قۇرامىنا بىرتىندەپ ءسىڭىپ، نەمەسە تۇرمىس- سالت فورماسىندا قايسارلىقپەن ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى.

  ميسالعا ايتار بولساق، ۇيعۇر، قازاق قاتارلى ۇلتتار اراسىندا شامانيزم ءداستورىءالى دە جاندى تۇردە جالعاسىپ كەلەدى. ولاردىڭ شامان ەسىمى بىرتىندەپ قولدانۋدان قالىپ، كوبىندە باقسى- قۇشناش اتالاتىن بولدى.

  قازاق باقسىلارى اققۋ تەرىسىنەن باس كيىم كيىپ، ۇكى تاعىپ، تۇلىم قويادى. قازاق ومىرىندە، باقسىلار ەندى ءبىر جاعىنان مول ءبىلىمدى اقىلگويلىك، اقىندىق، سازگەرلىك، انشىلىك دارىنىمەن دە كوزگە ءتۇسىپ وتىرعان. ولار قىل قوبىزدى قوزداتا تارتىپ، بولجام پىكىرلەرىن ناقىشتى ولەڭ تەكستتەرىمەن جەتكىزەدى. ۇركىن- قورقىن زامانداردا، ولار باتىر قولباسىلار قاسىندا ازاماتتاردى ەرلىككە جەبەيتىن ءان- كۇيىن ارناپ، سيقىرلىق قۇدىرەتىمەن سەس قوسۋعا تىرىسادى. ال بەيبىت كۇندەردە بال اشىپ بولاشاق بولجاپ، ەم- دومىن جاساعان. باقسىلاردىڭ كەيبىرى "شايقى" دەپ تە اتالعان. ولار ۇنەمى قىرىق دانا قۇمالاعىن جانىنا سالىپ ءجۇرىپ بالگەرلىكپەن، ەمشىلىكپەن شۇعىلدانادى. قازاق حالقىنىڭ ءىسلامي تۇرمىس- سالتىندا شامانيزمنىڭ قالدىق بوگەنايلارى كوپتەپ تابىلادى.

  قازاق حالقىنىڭ ايگىلى عالىمى نيعىمەت مىڭجانيدىڭ اڭىس ەتۋىنشە: قازاق قاۋىمى ءىسلامنان بۇرىنعى ميفولوگيالىق تۇسىنىكتەر مەن شاماندىق سالت- سانا، ىرىم- جىرىمداردى "كيىز كىتاپ" دەپ ءبىلدى. وسى ەل اڭىزدارىندا ايتىلاتىن "كيىز كىتاپ" ءوز زامانىندا قازاقتىڭ باقسى- ابىزداردى تۇتىنعان ءدىنني قولدانبا بولۋى مۇمكىن. ايگىلى قازاق عالىمى شوحان ۋاليحانوۆ بۇل جونىندە بىلاي دەيدى: "قازاقتاردا الا قويدىڭ تەرىسىنە جازىلعان ءدىنني كىتاپ بولعانىن دالەلدەيتىن حالىق اڭىزى بولدى. وندا اتا- بابالار قۇرمەتىنە ىستەتىلەتىن ءىسلام دىنىنەن بۇرىنعى عۇرپ- ادەتتەرى سۋرەتتەلگەن". قازاق حالقى مۇسىلمان بولعاننان كەيىن دە بۇرىنعى "كيىز كىتاپتىڭ" كونە سالتىن ۇستانىپ، ناماز وقىماي جۇرگەن ادامداردى "كيىز كىتاپتان باسقانى بىلمەگەن، ماڭدايى ساجدەگە تيمەگەن" دەپ جازعىراتىن بولعان. ءبىراق بۇل "كيىز كىتاپ" ءبىزدىڭ زامانىمىزعا جەتكەن جوق. ءىسلام ءدىنىنىڭ قازاق قاۋىمىنا جايىلۋىنا بايلانىستى جويىلعان سياقتى.

   ۇيعۇر حالقى اراسىندا، باقسىلار نەگىزىنەن ناۋقاستاردى الاستاپ ەمدەۋ، جاۋىن تىلەۋ، اپات الاستاۋ، بالگەرلىك، ارۋاقتارعا تاساتتىق بەرۋ قاتارلى قيمىلدارمەن شۇعىلدانادى. ال وڭتۇستىك شينجياڭنىڭ ءبىرسىپىرا جەرلەرىندە مۇنداي قيمىلدارمەن شايقى، قالەندىر، ديۋانا دەپ اتالاتىن ءبىر ءبولىم ادامدار دا شۇعىلدانادى. مۇنداي كىسىلەردىڭ ىسجۇزىندە ءىسلام ءدىنىنىڭ سوفيزمشىلدەرى مەن شامان باقسىلارى سىندى ەكى ءتۇرلى سيپاتى بولادى. ءدىنني سەنىم جاعىندا، ولار ءبىر ءبولىم مۇسىلمان قاۋىمىنىڭ ساقتاپ كەلە جاتقان شامانيزمدىك ەسكى تانىمدارى مەن تاساتتىق بەرۋ جاعىنداعى تالاپتارىن قاناعاتتاندىردى. تاساتتىق بەرۋ قيمىلدارىندا، ولار شامان وكىلى رولىن اتقارادى. ارينە، مۇنداي قۇبىلىس شينجياڭدا جالپىلىق سيپات المايدى، تەك قانا ءىشىنارا شالعاي شەتكەرى اۋىل- قىستاقتارمەن مالشىلىق رايوندارىندا ساقتالعان.

   شامان ءدىنى قالدىقتارىنىڭ ەڭ تيۆتىك ميسالى مازارعا سيىنۋ سالتى. وڭتۇستىك شينجياڭداعى ۇيعۇرلار ءجيى قونىستانعان قىستاقتاردا مازارعا سيىنۋ ءبىرشاما جالپىلاسقان كادە. مازار _ اراب تىلىندە زيرات ماعىناسىن بىلدىرەتىن ءسوز. مازارعا سيىنۋ كادەسىنىڭ ءتۇپكى ءمانى اتا- بابا ارۋاعىنا تاساتتىق بەرۋ سىندى كوپ اۋليەگە تابىنۋ قۇبىلىسى، مۇنى شامان ءدىنىنىڭ قالدىعى دەپ تانۋعا بولادى، ءىسلام ءدىنىنىڭ سەنىم جۇيەسىمەن قاتىسسىز. ول سوفيزمنىڭ تارالۋى مەن دارىپتەۋى نەتيجەسىندە قالىپتاستى. مازارعا سيىنۋ كادەسىنىڭ تۇتاس بارىسىنان اسا كوپ مولشەردەگى شامان ءدىنى مەن وزگە دە ەسكى دىندەردىڭ قالدىقتارىن بايقاۋعا بولادى. ميسالى: بيىك باعانا تۇرعىزۋ، بايراق ءىلۋ، سيىر، جىلقى قۇيرىقتارىن ءىلۋ، اعاش بۇتاقتارىنا اقتىق شۇپەرەك بايلاۋ، ارقار ءمۇيىزىن قويۋ، ت.ب. وسىلاردىڭ بارلىعى ەرتەدەگى تۇركتەر مەن حۇيحۋلاردان قالعان تاڭىرگە، اتا- بابالار ارۋاعىنا سيىناتىن سالت- سانالارى. ادامدار تاساتتىق مۇراسىمى تامامدالار تۇستا "ساما" ءبيىن بيلەيدى، مۇنداي ءبيدىڭ ارەكەتتەرى شامان ويناعىنىڭ قيمىلدارىنا ەرەكشە ۇقساپ كەتەدى. دەمەك بۇل شامانعا ەلىكتەۋدەن قالىپتاسقان ءبىر ءتۇرلى تاساتتىق ءبيى.

   كىسىلەر سيىناتىن مازارلىقتاردىڭ ىشىندە، ءبىرسىپىراسىنىڭ اتى وسىمدىك نەمەسە حايۋاناتتاردىڭ اتىمەن اتالادى، ميسالى: كوكتەرەك مازارى، شاتۇت مازارى، توراڭعى مازارى، جىلان مازارى، ت.ب. حوتاندا "كيرمالىم" (پارسشا، جىلاندى تاۋ ماعىناسىندا) دەپ اتالاتىن مازار بار. بۇل مازار قاراقاش دارياسىنىڭ جاعاسىنداعى ءبىر توبەنىڭ ۇستىنە ورنالاسقان. اڭىزداردا ايتىلۋىنشا، ەرتە زاماندا بۇل ارا سۋعا تابىناتىن ورىن بولعان، مۇنداعى جىلان دەگەنىمىز حانزۋلاردىڭ اڭىزدارىندا ايتىلاتىن ايداھار ەدى. مىنە وسى مازارلار ەرتە زاماندارداعى وسىمدىك- جانۋارلارعا تابىنۋ سالتتارىنىڭ قالدىعى ەكەندىگى شۇباسىز.

   وڭتۇستىك شينجياڭدا تاعى دا كوپتەگەن ايەلدەرگە قاتىستى مازارلارمەن ولار حاقىنداعى اڭىز- ەرتەگىلەر بار. ميسالى: "قاجى انا" مازارى، "شەشەك انا" مازارى، "اناجان" مازارى، "قىزىل اياللىرىم" مازارى، "ءسۇت پاتشايىمى" مازارى، قاتارلىلار. قاشقار، حوتان ايماقتارىندا تاعى دا ءبىرسىپىرا "ءبۇبى ءماريام" اتىمەن اتالعان مازارلار بار. مۇنىڭ ىشىندە قاشقار باشكىرەم اۋىلدىعىنداعى ءبۇبى ءماريام مازارىنىڭ داڭقى ەڭ زور. ايەلدەر وڭتۇستىك شينجياڭنىڭ ءار جەرىنەن وسىندا اعىلىپ كەلىپ، ماي شام جاعىپ، دۇعا وقىپ، تىلەۋ تىلەيدى. مولا ماڭىنا 6-7 ۇلكەندى- كىشىلى تاس قويىلعان، بالا كوتەرمەگەن نەمەسە اۋىر اياق كەلىنشەكتەر وسى تاستاردى سىلاپ- سيپاپ، كوتەرىپ الىپ مولانى ءۇش ايلانىپ پەرزەنت سۇراپ، نەمەسە امان- ەسەن قول- اياعىن باۋىرىنا الۋىن تىلەيدى. ءار سەيسەنبى كۇنى وسى مازاردىڭ ماڭىندا "ءبۇبى سەيسەنبى حانىم حاتىمەسى" دەپ اتالاتىن تىلەۋ قيمىلىن وتكىزەدى. وسى سيىنۋ قيمىلدارىنىڭ بارلىعى ەستە جوق ەسكى زاماندارداعى كوبەيۋگە تابىنۋ مەن ۇمايعا تابىنۋ سالتتارىنىڭ سارقىنشاعى ەدى.

   حالىق اراسىنداعى سۋ تىلەۋ مۇراسىمدەرى دە كوبىنشە وسىنداي مازارلار توڭىرەگىندە وتكىزىلەدى. مۇنداي مازارلار ءبىرشاما كەڭ تارالعان، كوبىنشە ساي اۋزىنا، وزەن اڭعارلارىنا جانە قۇمدى توبەلەرگە ورنالاسقان. ادامدار مازار يەلەرىنىڭ وسىنداي قۇدىرەتى بار ەكەنىنە شەك كەلتىرمەيدى، تەك رياسىز كوڭىلمەن دۇعا وقىپ تىلەۋ تىلەگەندە عانا جاۋىن جاۋدىرىپ، ەگىننەن مول ءونىم الۋعا بولادى دەپ سەنەدى.

   ءبىز مازارعا سيىنۋ قيمىلدارىنىڭ فورماسى مەن مازمۇندارىنان ونىڭ ۇيعۇر حالقىنىڭ اتا- بابا ارۋاعىنا تابىنۋ، تابيعاتقا تابىنۋ سالتتارى مەن ءىسلام ءدىنى سوفيزمشىلدەرىنىڭ اۋليە- انبيەلەرگە تابىنۋ سالتىنىڭ ءوزارا ۇشتاسۋىنىڭ تۋىندىسى ەكەندىگىن اڭعارۋىمىز اسا قيىن ەمەس. مازارعا سيىنۋ كادەسىنىڭ سونشاما كەڭ كولەمدە جالپىلاسۋىنىڭ سەبەبى، شامان ءدىنىنىڭ ۇيعۇرلار اراسىندا تامىرى تەرەڭ بولۋىنان سىرت، سوفيزمنىڭ ۇزاق مەزگىل تارالۋىمەن دە قاتىستى. سوفيزم ءىسلام ءدىنىنىڭ تىلسىمشىلدىك جولىن ۇستانعان ءمازھابى. ونىڭ ماڭىزدى ءبىر ەرەكشەلىگى ۇقساماعان وڭىرلەردەگى، ۇقساماعان ۇلتتاردىڭ ءىسلام ءدىنىن قابىلداۋدان ىلگەرى ۇستانعان ءداستور- سالتتارى مەن سەنىم- تانىمدارىن جاتسىنباي قابىلداۋمەن بىرگە، ءىسلام شاريعاتتارىمەن بىرىكتىرە قورىتۋ ارقىلى جەرگىلىكتى جانە ۇلتتىق وزگەشەلىكتەرگە يە ءىسلامي سەنىم جۇيەسىن قالپىتاستىرعاندىعىندا. داستورشىلدەردىڭ سەنىم دارىپتەمەسى بويىنشا، ءىسلام ءدىنى بۇكىلدەي "ءبىر قۇدايلى ءدىن"، "اللادان تىس، وزگە ەشقانداي يە بولمايدى"، ال ءارقانداي ادام (مۇھاممەت پايعامبار دا ىشىندە)، سونداي- اق جانۋارلار مەن ءپىشىنى بار زاتتارعا تابىنۋ سەنىم بولمايدى، شەكتەۋگە ۇشىرايدى. الايدا سوفيزمنىڭ نازاريالىق نەگىزى "كۇللى الەمدىك دارالىق نازارياسىن" وزەك ەتكەن كوپ قۇداي نازارياسىنىڭ يدەيالىق جۇيەسىنە قۇرىلعاندىقتان، حالىق اراسىندا بۇرىننان ساقتالىپ كەلە جاتقان تابىنۋ وبيەكتىلەرىن شەتكە قاقپايدى. سوندىقتان، سوفيزم تارالعان وڭىرلەردە، كوپتەگەن وتنوگرافيالىق كادەلەر مەن ءداستورلى سەنىمدەر وڭاي عانا ساقتالىپ قالا بەرگەن. ۇيعۇر قازاق قاتارلى ۇلتتاردىڭ جاعديى مەن وسىنداي. اتا- بابا ارۋاعىنا تابىنۋ، سونداي- اق الۋان ءتۇرلى جاراتىلىستىق تابىنۋلار دەرلىك سوفيزم جاعىنان ءسىڭىرىلىپ، مازارعا سيىنۋ فورماسى ارقىلى دارىپتەلگەن. بۇگىن ءبىز مازار ماڭىندا كورگەن الۋان ءتۇرلى سيىنۋ مەن تاساتتىق بەرۋ قيمىلدارىنىڭ ءىسلام ءدىنى داستورشىلدەرىنىڭ سەنىمىنەن الدەقايدا پارىقتى ەكەندىگى شۇباسىز بولسا دا، ءبىر ءبولىم مۇسىلمان قاۋىمى ءدىنني تۇرمىسىنىڭ قۇرامداس بولەگى.

   قازاق حالقى اراسىندا دا شامان ءدىنىنىڭ قالدىق كادەلەرى اسا مول ساقتالعان. قازاقتاردىڭ جاۋىن تىلەۋ مۇراسىمى "تاساتتىق" دەپ اتالادى. قۋاڭشىلىق مەزگىلدەرىندە وزەن بويىندا وتكىزىلەدى. جينالعان توپ اتاعان مالدارىن تاڭىرگە ارناپ قۇرباندىققا شالادى. تاساتتىق بەرگەندە، مولدا قۇران كىتابىن اق ماتاعا وراپ بيىك اعاش سورەگە ءىلىپ قويادى دا، ءوزى سورە استىندا تۇرىپ الاقان جايىپ دۇعا وقىپ تاڭىردەن جانە اللادان جاڭبىر تىلەيدى. ال جينالعان جۇرت تاڭىرگە نەمەسە اللاعا ادالدىعىن ءبىلدىرىپ، ازداپ قايىر- ساداقالىق اقشا جيىپ، قۇرباندىق مالدىڭ ەتىنەن اۋىز تيەدى، تاڭىرگە نەمەسە اللاعا تاعزىم ەتىپ، جاڭبىر تىلەيدى.

   قازاق حالقى اراسىندا جلعاسىپ كەلە جاتقان "باتا"، "قىرىق شام جاعۋ" قاتارلى سالتتار دا شامان دىنىنەن قالعان ەسكى عادەتتەر. "باتا" قازاق حالقىنىڭ كۇندەلىك تۇرمىسىندا وتە كوپ قولدانىلادى. ميسالى: ءولىم- ءجىتىم ىستەرىندە "جانازا باتا وقىلادى"، كۇندەلىك بەس ۋاق ناماز ۇستىندە وقىلاتىن باتا، توي- تومالاق، مەرەكە الدى- ارتىندا وقىلاتىن باتا، سوعىم سويىلاردا ، كىسىلەر الىس ساپارعا، باتىرلار جورىققا اتتاناردا بەرىلەتىن باتا، ت.ب. باتالاردىڭ ءتۇرى وتە كوپ. باتانى ابىرويى ۇستەم قارتتار بەرەدى.

  "قىرىق شام جاعۋ" سالتى بايىرعى شامان ءدىنىنىڭ قازاقتار تۇرمىسىنداعى سارقىنشاعى، قازاقتاردىڭ ەسكى نانىمى بويىنشا، قازا بولعان كىسىنىڭ ارۋاعى قىرىق كۇنگە دەيىن وتباسىنا قايتا ورالىپ تۋىس- تۋعاندارىن كورەدى دەلىنەدى. سوندىقتان قىرىق كۇنگە دەيىن ءار كۇنى قاس قارايعان شاقتان باستاپ ءولىم شىققان ۇيگە شام جاعىلادى. بۇل شام ءبىر كەز ۇزىندىقتاعى ءشيدىڭ ءبىر ۇشىنا مايعا ماتىرىلعان ماقتا نەمەسە ماتا ورالىپ جاسالادى، كۇنىنە ءبىردەن، كەيدە جەتىدەن جاعىلادى. قىرىق شام جاعۋدىڭ ماقساتى، جىن- شايتانداردى الاستاپ، ارۋاقتى رازى ەتۋ.

   شامان ءدىنىنىڭ شينجياڭداعى از ساندى ۇلتتار اراسىندا ساقتالعان قالدىقتارى وسى ءبىر ءدىنني فورمانىڭ شينجياڭدا ۇزاق مەزگىلدەر بويىندا جالپىلاسىپ، وزگە دىندەرمەن بىتە قايناسۋىنىڭ ناتيجەسى. ادامزات قوعامىنىڭ العا باسۋىنا ساي، شامان ءدىنى بىرتىندەپ ەرتەدەگى ادامزات جاسامپازدىعىنان تۋىنداعان دىندەرگە ورىن بوساتتى. بۇل دىندەردىڭ دامىپ وزگەرۋىنىڭ ءسوزسىز باسىپ وتۋگە ءتيىس بارىسى. الايدا، شامان ءدىنىنىڭ ۇزاق مەزگىل تارالۋى سەبەبىنەن، اسىرەسە ونىڭ ادامداردىڭ ءبىر ءتۇرلى ەڭ العاشقى ءدىنني يدەيالىق تانىمى بولعاندىعىنان، كوپتەگەن تانىمدارى مەن سالت- كادەلەرى ادامدار ساناسىنا وتە تەرەڭدەپ تامىر بويلاتىپ، وزگەشە ۇلتتىق ءتۇس العان ءداستورلى سالت- سانا مادەنيەتىنە ايلاندى. سوندىقتان، ول ەشقاشاندا ءمالىم ءبىر جاڭا ءدىننىڭ كەلۋىمەن قۇرىپ جوعالمايدى. ال وسى تانىمدار مەن سالت- كادەلەردىڭ دە الۋان تاسىلدەر ارقىلى وزگە دىندەرگە ارالاسىپ، وسى از ساندى ۇلتتار ءدىنني سەنىمىنىڭ وڭىرلىك، ۇلتتىق بوگەنايلارىن قالىپتاستىراتىنعى داۋسىز. مىنە بۇل شامان ءدىنىنىڭ شينجياڭداعى از ساندى ۇلتتار اراسىندا اسا مول قالدىقتارىن ساقتاپ قالۋىنىڭ قاينارى.

حانزۋشادان اۋدارعان: سەرىك وقاباي ۇلى

كەلۋ قاينارى: شينجياڭ قوعامدىق عىلىمدار تورى

جاۋاپتى رەداكتورى: سەرىك

سۋرەتتەر سويلەيدى

اكادەميا سىر شەرتەدى

‹جاۋ جۇرەك مىڭ بالا› كينوسىنداعى اكتەرلەر

ساحارا سالتاناتى

سۇلۋ سايرام

قازاقتىڭ ۇلى اقىنى ـــ اباي قۇنانباي ۇلى

قازاقتىڭ سول قىزدارى ــــ اي

قازاقتىڭ رۋحى ــــ دومبىرا

سىنتاستار سىرى

عاجايىپ سۋرەتتەر

قازاقتىڭ ۇلتتىق تاعامدارى

قازاقتىڭ ۇلتتىق كيىمدەرى

تابيعات قانداي تاماشا