شينجياڭداعى دىندەردىڭ دامۋ تاريحىنا قىسقاشا شولۋ (3)

كەلۋ قاينارى:   |   جولدانعان ۋاقىتى:2014 - 07 - 04 05:07

اۆتور: ما پينيان

3- لەكسيا بۇددا ءدىنىنىڭ شينجياڭعا تارالۋى جانە الۋان دىندەر قاتار ءومىر سۇرگەن قۇرىلىمنىڭ قالىپتاسۋى

   ەڭ الدىمەن شينجياڭعا تارالىپ جەتكەن كىرمە ءدىن ەجەلگى پەرسيادا جارىققا شىققان زوراستر ءدىنى ەدى. بۇل ءدىن ەلىمىزدە "شيانجياۋ"، "وتقا تابىنۋ ءدىنى"، "وت ءدىنى" دەپ تە اتالدى. بۇل ءدىندى جاڭا ەرادان بۇرىنعى التىنشى عاسىردا زوراستر ەسىمدى كىسى جاراتقان ەدى. زوراستر ءدىنىنىڭ كلاسسيك شىعارماسى «اۆيستا»، ىزگىلىك پەن جاۋىزدىق سىندى قوس نەگىزدىڭ تانىمىن ۋاعىزداپ، ىزگىلىك پەن جاۋىزدىق سىندى ەكى ۇلكەن قايناردىڭ تەكەتىرەسىن ىقىلىمنان بەرى جالعاسىپ كەلە جاتقان ماڭگىلىك تاقىرىپ دەپ سانايدى. ىزگىلىك قاينارى احۇلا مازدا ىزگىلىك پەن جارىقتىڭ وكىلى، جاۋىزدىق قاينارى احەل مانيۋ جاۋىزدىق پەن قاراڭعىلىقتىڭ وكىلى ەكەن. ىزگىلىك پەن جاۋىزدىق، جارىق پەن قاراڭعىلىق سىندى ەكى ۇلكەن قاينار اراسىنداعى سان مىڭداعان جىلدار بويىنا سوزىلعان كۇرەس ەڭ سوڭىندا ىزگىلىك قۇدايىنىڭ تۇبەگەيلى جەڭىسى مەن جاۋىزدىق قۇدايىنىڭ تۇبەگەيلى جەڭىلىسى سىندى ناتيجەمەن تامامدالادى. بۇل ءدىندە وتتى ىزگىلىك پەن جارىقتىڭ سيمۆولىنا بالاپ، وتقا ەرەكشە تابىنعان، اۋەلى وتقا تاساتتىق بەرەتىن ارناۋلى مۇراسىمدەرى دە بار. مۇنان تىس، تاعى دا كۇن مەن اي، توپىراق پەن اعاش قاتارلىلارعا دا تابىنادى. زوراستر ءدىنى جارىققا شىعىپ كوپ وتپەي- اق، پەرسيانىڭ شىعىسى مەن ورتا ازيا وڭىرلەرىنە تارالىپ جەتتى.

   زوراستر ءدىنىنىڭ شينجياڭعا تارالىپ جەتكەن ناقتىلى مەزگىلى جونىندە جازبا دەرەكتەر قالماعان. 1978- جىلدان بەرى ۇرىمجى مەن ىلە ايماعىنان زوراستر دىنىنەن قالعان مادەني مۇرالار _ اڭداردىڭ بەينەسى تۇسىرىلگەن بيىك ءتورتبۇرىش تاعاندى قولا تاباق تابىلدى. سپاتتاۋلارعا نەگىزدەلگەندە، جاڭا ەرادان بۇرىنعى بەسىنشى عاسىردان ءبىرىنشى عاسىرعا دەيىنگى ارالىقتا جاسالعان قولا تاباقتار ەكەن. ورتا ازيادان تابىلعان زوراستر ءدىنىنىڭ تاساتتىق تۇعىرىمەن پىشىندەرى بىردەي، وت كيەسىنە تاساتتىق بەرۋگە پايدالاناتىن ىدىستارى ەكەن. وسى فاكتىگە نەگىزدەلە وتىرىپ، زوراستر ءدىنىنىڭ شينجياڭعا تارالىپ جەتكەن مەزگىلىن مولشەرمەن جاڭا ەرادان ىلگەرگى بەسىنشى عاسىردان ءبىرىنشى عاسىر ارالىعىندا بولسا كەرەك دەپ تۇسپالدايمىز. پەرسيادان جىبەك جولىنىڭ سولتۇستىك تارماعىن بويلاپ ورتا ازيا ارقىلى شينجياڭعا جەتكەن.

   زوراستر ءدىنى جەر مەن كوك، كۇن مەن اي، سۋ مەن وت، اعاش پەن توپىراق تابىناتىندىقتان، شينجياڭدا كەڭ كولەمدە ءورىس العان بايىرعى جاراتىلىسقا تابىنۋ ۇردىسىنە جۋىق بولىپ، جەرگىلىكتى تۇرعىندار جاعىنان وڭاي قابىلداندى. ۋىي- جيننەن تاڭ- سۇڭ مەزگىلدەرىنە دەيىن، زوراستريزم شينجياڭنىڭ ءار جەرىندە جەدەل ورىستەپ، كەڭ كولەمدە تارالدى. جۋىرداعى جىلداردا تۇرپاندا تاڭ داۋىرىنە تاۋەلدى بىرنەشە قىشى تابىت قازىپ الىندى. ىشىنە قايتالاي جەرلەنگەن مۇردەلەر سالىنىپتى. قىشى تابىت پەن جەرلەۋ سالتىنا نەگىزدەلە وتىرىپ، وسى مۇردەلەردىڭ زوراستر مۇريتتەرى ەكەنىن تۇراقتاندىرۋعا بولادى. تۇرپاننان تابىلعان جازبا مۇرالاردا، زوراستر مۇريتتەرىندە عانا بولاتىن ەسىمدەر مەن زوراستريزمدىك قيمىلدار جونىندەگى دەرەكتەر كوپ مارتە كەزدەسەدى. تاريحي جازبالاردا زوراستريزمنىڭ وسى مەزگىلدەگى تۇرپان وڭىرىندەگى تارالۋ احۋالىنا دا ارنايى توقتالعان: "ەدىقۇت حالقى زوراستر قۇدايىنا سيىنعان، قوسىمشا بۇددا دىنىنە دە سەنگەن" دەپ جازىلعان. بۇددا ءدىنىنىڭ مۇندا قوسىمشا ورىندا عانا بولۋى زوراستريزمنىڭ اسا كەڭ كولەمدە تارالعاندىعىن ايگىلەيدى. زوراستريم كۇشتەرىنىڭ جەدەل ەڭسە كوتەرۋى ەدىقۇت بيلەۋشىلەرىنىڭ نازارىن اۋدارىپ، سەكەم الدىرا باستادى. زوراستر ءدىنني ىستەرىن باسقارۋدى كۇشەيتۋ ءۇشىن، ءدىنني ىستەردى باسقارۋعا ارناۋلى ورگاندار بەلگىلەپ مانساپتىلار تاعايىنداپ، زوراستريزم قيمىلدارىن شەكتەي باستادى.

   زوراستر ءدىنى ەلىمىزدىڭ ورتا جازىعىنا تارالىپ جەتكەن سوڭ، ارت- ارتىنان سوققىعا ۇشىراپ، تاڭ پاتشالىعىنىڭ سوڭعى داۋىرىنە جەتكەندە بىرتىندەپ جويىلۋعا اينالدى. ءبىراق شينجياڭدا ايتارلىقتاي دامىدى. ەسكى- جاڭا «تاڭناما» لاردا دەرەكتەلۋىنشە، زوراستر ءدىنى تۇرپان، قارا ءشار قاتارلى وڭىرلەردە جالعاستى تارالىپ قانا قالماستان، ودۇن، جاڭا ءشار قاتارلى بۇدديزم ورتالىقتارىنا دا جەتىپ، وسى اراداعى بۇقارانىڭ قۋانا قابىلداعان نەگىزگى دىندەرىنىڭ بىرىنە اينالدى. زوراستر ءدىنى قۇمىل ايماعىنا دا جەتتى. دۇنحۋاڭدا ساقتالعان تاڭ پاتشالىعىنىڭ گۋاڭچييۋان جىلى (جاڭا ەرانىڭ 885- جىلى) جازىلعان «شاجوۋ- قۇمىل ايماقتارىنىڭ جەرلىك شەجىرەسىندە» (تولىق ەمەس نۇسقاسى) سول تۇستا قۇمىلدا زوراستريزم عيباداتحانالارى بولعاندىعى جازىلعان. "ىشىندە كوپتەگەن زوراستر تاڭىرلەرىنىڭ مۇسىندەرى بولعان. ەدىقۇت قولدان كەتۋدەن ىلگەرى، عيباداتحانانىڭ باس سوپىسى زابانحا دەگەن كىسى استاناعا بارىپ تاڭ پاتشاسىنىڭ قابىلداۋىندا بولادى. ول پاتشا اعزامعا رۋحتى دەنگە قوندىرۋ، وتكىر قانجاردى قارنىنان تەسىپ وتكىزۋ سىندى كەرەمەت ونەرلەرىن كورسەتكەن. قانجاردىڭ سابى مەن ۇشىنان ۇستاپ بۇرايدى، ەل ىستەرىنىڭ ءبارى ءساتتى بولادى دەپ بولجام ايتادى. تاڭىرىسى بويىنان اجىراعان سوڭ، قۇلاپ ءتۇسىپ جان ۇزەدى دە، جەتى كۇننەن سوڭ قايتا تىرىلگەن. وردادان وعان سايارا سانعۇن دەگەن اتاق بەرىلگەن" دەپ دەرەكتەيدى.

    بەس داۋىردەن سۇڭ پاتشالىعىنا دەيىن، زوراستر ءدىنى شينجياڭدا بارىنشا كوركەيدى. «ەسكى بەس ءداۋىر تاريحى. شەتكەرى ەلدەر حيساسى» "ودۇندىقتار زوراستر تاڭىرىنە سيىنعان" دەپ دەرەكتەيدى. «سۇڭناما. شەتكەرى ەلدەر حيساسى» اتتى ەڭبەكتە دە "ودۇندىقتاردىڭ زوراستر تاڭىرىنە سيىنعاندىعىن جازادى. وسى تۇستا، ەلىمىزگە ساپارلاي كەلگەن شەتەل ساياحاتشىلارى دا زوراستريزم جونىندە ەستەلىكتەر جازىپ قالدىردى. ونىنشى عاسىرداعى اراب ساياحاتشىسى ميساردىڭ ايتۋىنشا، "قىرعىزدار وتتى سوندىرۋگە قاتتى تيىم سالعان. تىلەۋ تىلەگەندە بەتىن وڭتۇستىككە بۇرىپ، تەمىرقازىق، شولپان جۇلدىزدارىنا سيىناتىن، بولاشاقتى بولجاعاندا قىزىل جۇلدىزعا سيىنادى" ەكەن. باق ەلىنىڭ استاناسى باق قالاسىندا (بۇگىنگى وڭتۇستىك شينجياڭنىڭ شىريا اۋدانى) "زوراستر مۇريتتەرىن" كورگەنىن ايتادى.

   ارحەولوگيالىق جانە ەتنوگرافيالىق ماتەريالداردىڭ ىسپاتتاۋىنشا، شينجياڭداعى مۇريتتەرى زوراستر ءدىنىنىڭ ەرەجە- شاريعاتتارىنا قاتاڭ باعىنعان. زوراستر ءدىنى وتقا تابىنىپ قانا قالماستان، سۋ، توپىراق، اعاشتارعا دا سيىنعان. ولار ءمايىتتى ەڭ ھارام زات دەپ قارايدى. سوندىقتان زوراستر مۇريتتەرى وتقا، سۋعا، توپىراققا جەرلەۋ سالتتارىن قولدانباعان، ءمايىتتى تابىتقا سالماي، دالاعا تاستايتىن بولعان. زوراستر مۇريتتەرى قازا بولعان سوڭ، جەرلەۋشىلەر جاعىنان يەن توبەلەرگە نەمەسە تاستاق قۇمدى دالالارعا كوتەرىپ اپارىلىپ، تاس ۇستىنە قويىلادى. اڭ- قۇستار ءمايىت ەتىن جەپ بولعان سوڭ، قالعان سۇيەكتەرىن جيىپ الىپ، تاستان قالانعان "جەتىم مۇنارالارعا" تاستايدى. شينجياڭداعى زوراستر مۇريتتەرى شاريعات- ەرەجەلەرگە قاتاڭ باعىنۋمەن بىرگە ءوز جاعدايلارىنا نەگىزدەلىپ ازداپ وزگەرىستەر دە ەنگىزگەن. ياعىني قۋ سۇيەكتەردى ساعىز توپىراقتان ورتەلىپ جاسالعان ىدىستارعا نەمەسە قىشى تابىتتارعا سالىپ ساقتايتىن بولدى.

   سۇڭ پاتشالىعىنان كەيىن، ءىسلام ءدىنىنىڭ تارالۋىنا ساي، زوراستر ءدىنى كۇن ساناپ جويىلۋعا بەتالدى. زوراستر ءبىر ءتۇرلى دىن رەتىندە شينجياڭدا عايىپ بولعانىمەن، الايدا ءبىر ءتۇرلى مادەنيەت رەتىندە، وزىنە سيىنعان ۇلتتار اراسىندا تەرەڭ ىقپالىن قالتىردى. زوراستر ءدىنىنىڭ وتە ماڭىزدى مەرەكەسى بولعان ناۋرىز مەرەكەسىن قازىرگى ۇيعۇر، قازاق، قىرعىز، تاجىك قاتارلى ۇلتتار وزدەرىنىڭ ءداستورلى مەرەكەسى ەتتى. وسى ۇلتتار اراسىندا، وتقا سيىناتىن سالت- كادەلەر اسا كوپ مولشەردە ساقتالىپ كەلدى.

   بۇددا ءدىنى جاڭا ەرادان ىلگەرگى التىنشى عاسىردان جاڭا ەرادان ىلگەرگى بەسىنشى عاسىر ارالىعىندا ەرتەدەگى ينديادا جارىققا شىقتى. ونىڭ جاراتۋشىسى سولتۇستىك يندياداعى كاپيروۋي ەلىنىڭ (بۇگىنگى نەپال تەريتورياسىندا) حانزاداسى چودامو سيدادو ەدى، ياعىني بۇگىنگى بۇددا مۇريتتەرىنىڭ ءپىر تۇتقان ساكيا مونيى وسى كىسى. بۇددا ءدىنى جارىققا شىققان العاشقى بىرنەشە عاسىرىندا تەك ينديا كولەمىندە عانا تارالدى. كەيىندەپ ينديانىڭ مەملەكەت ءدىنى بولىپ بەلگىلەنگەننەن كەيىن بارىپ قانا كورشىلەس ەلدەر مەن ايماقتارعا تارالا باستادى.

   «ۇلى تاڭ پاتشالىعىنىڭ باتىس ءوڭىر جازبالارى»، «ودۇن ەلى جونىندە ەستەلىكتەر» اتتى حانزۋ- تيبەت تىلىندەگى دەرەكنامالاردا جازىلۋىنشا، بۇددا ءدىنىنىڭ شينجياڭعا تارالعان مەزگىلى مولشەرمەن جاڭا ەرادان ىلگەرگى ءبىرىنشى عاسىردىڭ جەتپىس- سەكسەنىنشى جىلدارىنا تۋرا كەلەدى ەكەن. بۇدديزم كاشميردەن اسىپ ءوتىپ، الدىمەن شينجياڭنىڭ ودۇن وڭىرىنە (بۇگىنگى حوتان ايماعىنا) تارالعان. كوپ وتپەي- اق ورتا ازيانى باسىپ ءوتىپ، قاشقارعا تارالعان. ونان سوڭ جىبەك جولىنىڭ كۇنگەي، تەرىسكەي تارماقتارىن بويلاپ چارچەن، چارقىلىق، ياركەن، قاعىلىق، كۇشار، اقسۋ، قارا ءشار، تۇرپان، قۇمىل قاتارلى تارىم ويپاتىنىڭ اتىرابىنداعى جاسىل القاپتارعا تارالدى.

   بۇددا ءدىنىنىڭ شينجياڭدا جەدەل تارالۋىنىڭ تەرەڭ قوعامدىق قاينارى بار. بۇددا ءدىنى تارالۋىنىڭ قارساڭىندا، شينجياڭ قۇلدىق ءتۇزىمنىڭ دامۋ كەزەڭىندە تۇرعان ەدى. سول تۇستا، تارىم ويپاتىنىڭ اتىرابىندا ءىرىلى- ۇساقتى نەشە ونداعان ءوز الدىنا قوجا بولعان قۇلدىق تۇزىمدەگى اكمياتتار ءومىر ءسۇردى. وسى اكمياتتار اراسىندا شاپقىنشىلىق سوعىستارى ۇزىلمەدى، ەكونوميكا تۇرالاپ، حالىق ءال- دارمەنسىز قالدى. ال عۇن اقسۇيەكتەر توبىنىڭ قاتىگەز ۇستەمدىگى مەن ەكونوميكالىق تالان- تاراجىلاۋى ونسىز دا قاۋساپ تۇرعان حالىقتى ازاپ شۇڭەتىنە باتىرىپ، قوعامدىق قايشىلىقتاردى ۇدەتە ءتۇستى. حان پاتشالىعى ۇكىمەتىنىڭ عۇنداردى الاستاۋى ءار ۇلت حالقىنىڭ ءبىرشاما ۇزاق مەزگىل ەس جيىپ تىنىستاۋىنا مۇمكىندىك تۋعىزىپ، قوعامدىق ەكونوميكاسىن قالپىنا كەلتىرىپ جانە بەلگىلى مولشەردە دامىتقانىمەن، ەڭبەكشى حالىقتى ازاپ ورتىنەن تۇبەگەيلى اراشالاي العان جوق. سوندىقتان، بۇددا ءدىنى تارالىپ جەتكەن سوڭ، قاۋساعان ەڭبەكشى بۇقارا ازاپقا تولى بولمىسىن وزگەرتۋگە دارمەنسىز جاعدايدا، بۇدديزمگە سيىنۋ ارقىلى ۇمىتتەرىن جۇزەگە اسىرۋدى ارمانداۋعا ءماجبۇر بولدى. قۇل يەسى اقسۇيەكتەر دە بۇدديزمنىڭ كومەگى ارقىلى ەڭبەكشى بۇراقانىڭ نارازىلىعى مەن قارسىلىعىن باسىپ، ۇستەمدىكتەرىن قورعاۋعا دامەلەندى. سوندىقتان ولار بۇددا دىنىنە اسا كۇشتى قىزعىندىلىق بايقاتىپ، بار كۇشتەرىمەن قولدادى دا، بۇددا ءدىنى ءار جەردە جەدەل ەڭسە كوتەرە باستادى. جاڭا ەرانىڭ ءتورتىنشى، بەسىنشى عاسىرلارىنا جەتكەندە، بۇددا ءدىنى شينجياڭنىڭ نەگىزگى دىنىنە ايلاندى دا، شارىقتاپ گۇلدەنگەن كەزەڭىنە قادام تاستادى. سول تۇستا، تارىم ويپاتىنىڭ توڭىرەگىندەگى جاسىل القاپتاردا بۇدحانالار مەن بۇددا مۇنارالارى سامسىپ، موناحتار قايشالىسىپ جۇرەتىن. ودۇن، كۇشار، قارا ءشار، ەدىقۇت قاتارلى بۇدديزم ورتالىقتارى ىركەس- تىركەس قالىپتاستى. بۇدديزم ءىلىمىن زەرتتەۋ جۇمىستارى مەن بۇددا نومدارىن اۋدارۋ قىزمەتى كەڭ كولەمدە جاندانا ءتۇسىپ، اسا جوعارى ورەگە كوتەرىلدى، كومراجۋا قاتارلى كوپتەگەن ايگىلى بۇدديزم ۇستازدارى مەن اۋدارماشىلار جارىققا شىقتى.

   جاڭا ەرانىڭ بەسىنشى عاسىرىنان جەتىنشى عاسىرىنا دەيىن، كروران، تۇرك قاتارلى كوشپەلى حالىقتار اراسىنداعى تالاس- تارتىس سوعىستارى تىم جيىلەپ كەتكەندىكتەن، شينجياڭ قوعامى ۇزاق مەزگىل استاڭ- كەستەڭگە ءتۇسىپ، شارۋاشىلىعى ويران بولدى. بۇدحانا – مۇنارالاردىڭ سالىنۋى، مىڭ ءۇي ۇڭگىرلەرىنىڭ قازىلۋى، كولەمدى بۇدديزمدىك قيمىلداردىڭ قاۋرىت جۇرگىزىلۋى، سونداي- اق موناحتار قوسىنىنىڭ ءۇرتىس زورايۋى قاتارلىلار بارشا ەڭبەكشى قاۋىمنىڭ ەكونوميكالىق اۋىرتپالىعىن ارتتىرا ءتۇستى. ادامدار بۇدقا شوقىنۋدان تۇرمىستارىن جاقسارتا الماي، رۋحاني جاعىنان دا جۇبانىش تاپپاعاندىقتان، بۇدديزمنەن كوڭىلدەرى سۋىنىپ، بۇددا ءدىنى شينجياڭدا قۇلدىراۋعا بەتالدى.

   بۇددا ءدىنى دۇنيە جۇزىندەگى ءۇش ءىرى ءدىننىڭ ىشىندە شينجياڭعا ەڭ ەرتە تارالىپ كىرگەنى، سونداي- اق تارالۋ مەرزىمى ەڭ ۇزاق، ۇمباتتەرى ەڭ مول، قوعامدىق ىقپالى ەڭ زور ءدىن ەدى. تاريحتا، بۇددا ءدىنى شينجياڭنىڭ ساياسي، ەكونوميكا، مادەنيەت، كوركەمونەر قاتارلى سان- سالاسىنا اسا كەڭ كولەمدە تەرەڭ ىقپال كورسەتتى. شينجياڭ بۇددا ءدىنى مۇسىنشىلىك، سۋرەتشىلىك، مۋزىكا، ءبي ونەرى، بۇدحانا جانە تاس ۇڭگىرلەر ارحيتەكتۋراسى قاتارلى جاقتاردا بىردەي اسا جوعارى ورەگە جەتىپ، بىزگە كوپتەگەن باعاسىز اسىل مادەني مۇرالاردى قالتىرىپ، ەلىمىز بەن دۇنيە ءجۇزى مادەنيەت كوركەمونەر قازىناسىن بايىتا ءتۇستى.

   زوراستر ءدىنىنىڭ تارالۋى شينجياڭداعى جالاڭ تۇردەگى ءدىنني قۇرىلىمدى وزگەرتتى. سوڭىن الا بۇددا ءدىنىنىڭ تارالۋى مەن دامۋىنا ساي، بۇدديزمدى نەگىزگى ءدىن ەتكەن الۋان دىندەر قاتار ءومىر سۇرگەن قۇرىلىم رەسمي قالىپتاستى. بۇددا ءدىنىنەن كەيىن، داۋجياۋ، نەستوريان، ءماني قاتارلى دىندەر دە ىركەس- تىركەس شينجياڭعا تارالا باستادى.

   داۋجياۋ – ەلىمىزدىڭ ءداستورلى ءدىنى، ونىڭ ەڭ جوعارعى سەنىم تياناعى "داۋ" دەپ اتالاتىن تانىم جۇيەسى بولۋىمەن وسىلاي اتالعان. داۋجياۋ ءدىنى جاڭا ەرانىڭ ەكىنشى عاسىرىنىڭ العاشقى جارتىسىندا قالىپتاسقان. ول جۇڭگونىڭ ەرتەدەگى ءدىنني سەنىمدەرى مەن سيقىرلىق، اۋليە- انبيەلەر تاۋىپتىگى قاتارلىلاردىڭ نەگىزىندە، داۋيزمشىلدەر مەن حۋاڭلاۋ يدەياسىن ءسىڭىرۋ ارقىلى بىرتىندەپ قالىپتاسقان. داۋجياۋ ءدىنىنىڭ شينجياڭعا تارالىپ كىرگەن ۋاقىتى شامامان جاڭا ەرانىڭ ءتورتىنشى- بەسىنشى عاسىرلارى ارالىعىندا. سول تۇستا، حانزۋلار ءبىرشاما شوعىرلى قونىستانعان قۇمىل، تۇرپان ايماقتارىنا تارالعان. قۇمىل مەن تۇرپان شينجياڭنان ورتا جازىققا قاراي كىرىپ- شىعاتىن كومەي ىسپەتتى وڭىرلەر، حان پاتشالىعىنان تارتىپ حانزۋلار قيمىلى قاۋرىت اۋماقتاردىڭ ءبىرى بولىپ كەلەدى، سونداي- اق ورتا جازىق مادەنيەتىنىڭ ەڭ ەرتە، ىقپالى ەڭ زور بولعان رايوندارىنىڭ ءبىرى. سولتۇستىك ۋىي پاتشالىعىنان بەرى، تۇرپان ايماعىندا پۋ، جاڭ، ما، ءچۇي قاتارلى ءتورت فاميلياداعى اقسۇيەك اۋلەتتەرىنەن قۇرالعان حانزۋلار اكميەتى ىركەس- تىركەس شاڭىراق كوتەردى. كەيىنتىننەن، داۋيزمگە سيىناتىن حانزۋلاردىڭ ۇزدىكسىز كوشىپ كەلۋىنە ساي، داۋجياۋ ءدىنى بۇل وڭىردە جەدەل تاراپ، مارقايا ءتۇستى. تاڭ پاتشالىعى شينجياڭدى بىرلىككە كەلتىرگەن سوڭ، تاڭ پاتشالىعى بيلەۋشىلەرىنىڭ داۋيزمدى دارىپتەگەن ساياساتى داۋجياۋ ءدىنىنىڭ شينجياڭداعى دامۋىن كۇشەيتە ءتۇستى. سول تۇستا، بۇددا ءدىنى كەڭ تارالعان قۇمىل ايماعىندا، داۋجياۋ ءدىنىنىڭ عيباداتحانالارى مەن بۇددا ءدىنىنىڭ بۇدحانالارى سان جاعىنان بارابار كەلەتىن، وسىنىڭ وزىنەن-اق داۋجياۋ ءدىنني كۇشتەرىنىڭ مىعىمدىعىن اڭعارۋعا بولادى. داۋجياۋ ءدىنى شينجياڭداعى تارالۋى بارىسىندا، بۇددا دىنىنەن كوپتەگەن ءنارلى مازمۇنداردى قابىلدادى دا، شينجياڭدىق ەرەكشەلىكتەرگە يە داۋجياۋ ءدىنىن قالىپتاستىردى. مۇنداي ۇيلەسىمشىلدىك وزگەرىس، داۋجياۋ ءدىنىنىڭ بۇددا ءدىنى ۇستەم ورىندا تۇرعان جاعداي استىندا دامي الۋىنىڭ ماڭىزدى سەبەبى سانالادى.

ء   ماني ءدىنى "تاعىلىم ءدىنى" دەپ تە اتالعان. جاڭا ەرانىڭ ءۇشىنشى عاسىرىنىڭ ورتا شەنىندە پەرسيالىق ءماني دەگەن كىسى جاراتقان. جاڭا ەرانىڭ التىنشى عاسىرىنىڭ الدى- ارتىندا، ورتا ازيالىق ءماني ۇمبەتتەرىنىڭ ۇزدىكسىز شينجياڭعا كەلىپ ساۋدا- ساتتىق ىستەرىمەن شۇعىلدانىپ، قونىس تەبۋىنە ىلەسە تارالىپ جەتتى. سۇي- تاڭ داۋىرلەرىندە، شينجياڭعا كەلەتىن ورتا ازيالىق ءماني ۇمبەتتەرى ءۇرتىس مولايىپ، ولار التاي، تۇرپان، لوپنۇر قاتارلى جەرلەرگە قونىستانىپ، ءماني ۇمبەتتەرىنىڭ شوعىرلانعان رايوندارىن قالىپتاستىردى. ولار تەك ءوز ۇلتتارىمەن عانا توپتاسىپ قونىستانىپ، ءدىن تاراتۋعا بەلسەندى بولماعاندىقتان، ءماني ءدىنى سول تۇستاعى شينجياڭ تۇرعىندارى اراسىندا كەڭ تارالا قويمادى. توعىزىنشى عاسىردىڭ ورتا تۇسىندا، ءماني ءدىنىن ەل ءدىنى ەتكەن حۇيحۋلار شينجياڭعا قونىس اۋداردى دا، ءماني ءدىنىنىڭ تارالۋىن جەدەلدەتتى.

    حۇيحۋلار شوعىرلى قونىستانعان ەدىقۇت ءوڭىرى ءماني ءدىنىنىڭ شىعىس اۋماعىنداعى ەپيسكوپ تۇراتىن رايونى، شينجياڭ ءماني ءدىنىنىڭ ورتالىعى ەدى. تۇرپاندا تابىلعان ءماني ءدىنى عيباداتحانالارىنىڭ جازبا ماتەريالدارىنان قاراعاندا، سول تۇستا ەدىقۇت، يارعۇل، قارا ءشار قاتارلى جەرلەردە كوپتەگەن ءماني عيباداتحانالارى مەن ءدىنني ورگاندارى قۇرىلىپ، توپانى مول موناحتار قوسىنى قالىپتاسقان، عيباداتحانالار ەكونوميكاسى دا نەداۋىر مارقايعان ەكەن. بۇددا مۇريتتەرى سياقتى ەدىقۇتتاعى ءماني موناحتارى دا تاس ۇڭگىرلەر قازۋ مەن ءماني ءدىنى شاريعاتتارىن ۋاعىزدايتىن قابىرعا سۋرەتتەرىن سالدىرۋعا توتەنشە ءمان بەرگەن. جۋىرداعى جىلداردان بەرى تۇرپان وڭىرىنەن وتىزدان استام ءماني ءدىنىنىڭ قابىرعا سۋرەتتەرى جانە مادەني مۇرالار مەن ەسكى جۇرتتار تابىلدى. كەيىنتىننەن، حۇيحۋلار بۇددا دىنىنە سەنۋگە قاراي ويىسقاندىقتان، ءماني ءدىنى بىرتىندەپ السىرەدى. سونان سۇڭ داۋىرىنە دەيىن، تۇرپان، حوتان قاتارلى ايماقتاردا ءماني موناحتارىنىڭ قيمىلى بايقالىپ تۇردى.

   نەستوريان – حريستيان ءدىنىنىڭ ءبىر تارماعى ەدى، ول جۇڭگودا جيڭجياۋ دەپ تە اتالدى. نەستوريان ءدىنىنىڭ شينجياڭعا تارالعان مەزگىلى شامامەن جاڭا ەرانىڭ التىنشى عاسىرلارىنا تۋرا كەلەدى. باستابىندا تۇرپان ايماعىندا تارالدى. باتىس لياۋ پاتشالىعىنان يۋان پاتشالىعىنا دەيىنگى ارالىقتا، بيلەۋشىلەر ءدىنني ەركىندىك ساياساتىن جولعا قويعاندىقتان، نەستوريان ءدىنى شينجياڭنىڭ ءار جەرىنە تەز ارادا تارالىپ، شينجياڭداعى كوركەيىپ- گۇلدەنگەن كەزەڭىنە قادام باستى. سول تۇستا شينجياڭداعى ءىسلام ءدىنىنىڭ ورتالىعى بولعان قاشقار قالاسى نەستوريان ءدىنىنىڭ جيىرما بەس ءدىنني رايونىنىڭ ىشىندەگى ون توعىزىنشى ءدىنني رايونى جانە ەپيسكوپ تۇراتىن جەرگە ايلاندى. يتاليانىڭ ايگىلى ساياحاتشىسى ماركو پولو شينجياڭنان وتكەنىندە، جول بويىنداعى قاشقار، زاراپچان، حوتان، بۇگىر، ىلە، تۇرپان، قۇمىل قاتارلى جەرلەردىڭ بارلىعىندا نەستوريان شىركەۋلەرى مەن موناحتارىن كەزدەستىرگەن. وسىمەن ءبىر مەزگىلدەگى شەتەل ساياحاتشىلارى دا وسىمەن بىردەي دەرەكتەردى جازىپ قالدىردى. وسى كەزدە، نەستوريان ءدىنىن ۇستانعان ۇيعۇرلار وتە كوپ بولعاندىقتان، ءبىرسىپىرا ساياحاتشىلار "ۇيعۇرلاردىڭ بارلىق قالالارىندا نەستوريان موناحتارى بار"، "ۇيعۇرلار نەستوريان ءمازھابىن ۇستانعان حريستيان مۇريتتەرى" دەگەن سوزدەر قالدىردى. سول تۇستا، ۇيعۇرلار اراسىنان تاعى دا ماركوس، رابان باساۋما ەسىمدى ايگىلى نەستوريان ۇستازدارى شىقتى. ەكەۋى حريستيان ءدىنىنىڭ وشاعى بولعان ەرۋساليمگە تاۋاپ ەتىپ بارا جاتقان جولىندا، سوعىسقا جولىعىپ سۇريادا ايالدايدى. كوپ وتپەي- اق، ماركوس راماكا قالاسىندا تۇراتىن نەستوريان ءدىنىنىڭ باس مەڭگەرۋشىسى جاعىنان جۇڭگودا تۇراتىن "باس ەپيسكوپ" بولىپ تاعايىندالىپ، كەيىنتىننەن نەستوريان ءدىنى شىعىس موناسترىنىڭ "باس مەڭگەرۋشىسى" لاۋازىمى بەرىلەدى. رابان باساۋما الدىمەن "باس باقىلاۋشى" بولىپ تاعايىندالىپ، كەيىنتىننەن ماركوس جاعىنان موڭعۇلدىڭ پەرسيادا تۇراتىن ەللىك حانى ارعۇننىڭ ەۆروپا ەلدەرىنە جىبەرەتىن ەلشىسى بولدى. جيىرماسىنشى عاسىردان بەرى، تۇرپان ايماعىنان تابىلعان نەستوريان دىنىنە قاتىستى جازبا ماتەريالداردىڭ كوپ بولەگى ەسكى ۇيعۇر جازۋىندا جازىلعان. بۇلاردىڭ ىشىندەگى نەستوريان ءدىنىنىڭ "ماداق جىرى" نەستوريان ءدىنىن ۇستانعان ۇيعۇر جاستارىنىڭ نەكەلەنۋ مۇراسىمىندە شىرقاۋىنا ارنالعان ەدى. يۋان داۋىرىنەن كەيىن، نەستوريان ءدىنى شينجياڭنىڭ ىلە ايماعىنان وزگە وڭىرلەرىندە نەگىزىنەن جويىلدى.

   داۋجياۋ، ءماني جانە نەستوريان دىندەرىنىڭ تارالۋى شينجياڭداعى الۋان دىندەر قاتار ءومىر سۇرگەن قۇرىلىمدى ءبىر ادىم دامىتا ءتۇستى. وسى دىندەردىڭ بارلىعى بۇددا ءدىنىنىڭ ورنىن باسا الماعاندىقتان، وسى مەزگىلدەگى شينجياڭ بۇددا ءدىنىن نەگىزگى ءدىن ەتكەن الۋان دىندەر قاتار ءومىر سۇرگەن قۇرىلىمدى جالعاستى ساقتاپ قالدى.

  مۇندا تىلگە تيەك ەتە كەتۋگە ءتيىس ءبىر ءجايىت، جىبەك جولىنىڭ ەرەكشە ماڭىزى. بۇكىل دۇنيە ءجۇزى تاريحىنا اتى ءماشھۇر بولعان ايگىلى "جىبەك جولى" باتىس- شىعىس ەلدەرى اراسىنداعى ساۋدا- ەكونوميكالىق، ساياسي- اسكەري ىستەر قارىم- قاتىناسىنىڭ ماڭىزدى دانەكەرى بولىپ قانا قالماستان، ول تاعى دا شىعىس- باتىس ەلدەرى اراسىنداعى مادەنيەت اۋىس- كۇيىسىنىڭ دە اسا ماڭىزدى دانەكەرى بولدى. جىبەك جولىنىڭ كۇللى ادامزات وركەنيەتىندەگى ەرەكشە رولىن وسىدان- اق اڭعارۋىمىزعا بولادى، جوعارىدا اتالعان دىندەردىڭ كوبى وسى جىبەك جولىن بويلاپ، ورتا ازيا ارقىلى شينجياڭعا تارالعان، مۇنان ارى قاراي شىعىس ازيا ەلدەرىنە وتكەن. قاراماققا، جىبەك جولى عاسىرلار بويى شىعىس پەن باتىس ەلدەرىنىڭ اراسىن تۇتاستىرعان اسىل ارنا، ءار الۋان ەتنيكالىق توپتار مەن ەلدەردىڭ مادەنيەت جاۋھارلارىن ىلگەرىندى- كەيىندى تاسىمالداعان كۇرە تامىر ىسپەتتى.

حانزۋشادان اۋدارعان: سەرىك وقاباي ۇلى

كەلۋ قاينارى: شينجياڭ قوعامدىق عىلىمدار تورابى

جاۋاپتى رەداكتورى: سەرىك

سۋرەتتەر سويلەيدى

اكادەميا سىر شەرتەدى

‹جاۋ جۇرەك مىڭ بالا› كينوسىنداعى اكتەرلەر

ساحارا سالتاناتى

سۇلۋ سايرام

قازاقتىڭ ۇلى اقىنى ـــ اباي قۇنانباي ۇلى

قازاقتىڭ سول قىزدارى ــــ اي

قازاقتىڭ رۋحى ــــ دومبىرا

سىنتاستار سىرى

عاجايىپ سۋرەتتەر

قازاقتىڭ ۇلتتىق تاعامدارى

قازاقتىڭ ۇلتتىق كيىمدەرى

تابيعات قانداي تاماشا