شينجياڭداعى دىندەردىڭ دامۋ تاريحىنا قىسقاشا شولۋ (4)

كەلۋ قاينارى:   |   جولدانعان ۋاقىتى:2014 - 07 - 04 05:12

اۆتور: ما پينيان

4- لەكسيا ءىسلام ءدىنىنىڭ شينجياڭعا تارالۋى

ء  ىسلام ءدىنىن جاڭا ەرانىڭ جەتىنشى عاسىرىنىڭ باسىندا، مەككەدەگى قۇرايىش تايپاسىنان شىققان مۇھاممەت اراب تۇبەگىندە جاراتتى. ءىسلاميزمنىڭ نەگىزگى شاريعاتى سەنىم، ءدىنني پارىز جانە شاپاعات قاتارلى ءۇش بولەك مازمۇننان قۇرالادى. سەنىم التى ءتۇرلى مازمۇندى قامتيتىندىقتان، التى ۇلكەن سەنىم دەپ تە اتالادى. ولار: اللاھ ءبىر، تەڭدەسسىز جاراتۋشى ەكەنىنە سەنۋ؛ مۇھاممەت پايعامباردىڭ اللانىڭ ەلشىسى ەكەنىنە سەنۋ؛ اللا جىبەرگەن پەرىشتەلەردىڭ بارلىق جەردە بار ەكەنىنە سەنۋ؛ «قۇران كارىم» نىڭ اللا سيلاعان كيەلى كىتاپ ەكەنىنە سەنۋ؛ باقي ءومىر مەن قيامەت سۇراعى بولاتىنىنا سەنۋ؛ بارلىق ءىستى اللا- تاعالانىڭ الدىن الا ورنالاستىرىپ قويعانىنا سەنۋ.

ء  دىنني پارىز بەس ءتۇرلى بولادى، ايعاق دۇعاسىن وقىپ ءوز سەنىمىن ايگىلەۋ، شاريعات بەلگىلەمەلەرى بويىنشا ناماز وقۋ، ورازا ۇستاۋ، ءبىتىر- سالىق تولەۋ، قاجىلاۋ قاتارلىلار.

ء  ىسلام ءدىنىنىڭ كلاسسيك شىعارماسى «قۇران كارىم» مەن "حاديسناما". «قۇران كارىم» مۇھاممەت پايعامباردىڭ 23 جىلدىق ءدىن تاراتۋ قيمىلى بارىسىندا اللا- تاعالانىڭ اتىمەن جاريالاعان تانىم- پىكىرلەر جيىنتىعى. ال "حاديسناما" مۇھاممەت پايعامباردىڭ جانە ءوزى مويىنداعان شاكىرتتەرىنىڭ وي- پىكىرلەر حاتىرەسى. وسى ەكى كلاسسيك شىعارما ءىسلام شاريعاتتارىنىڭ، ەتيكالىق، فيلوسوفيالىق جانە ءتۇرلى قوعامدىق يدەيالىق اعىم تولقىندارى مەن ىلىمدەرىنىڭ نازاريالىق نەگىزدەرى.

  جاڭا ەرانىڭ جەتىنشى عاسىرىنىڭ ورتا شەنىندە، اراب بيلەۋشىلەرى ىرگە كەڭەيتۋگە كىرىستى. ءىسلام ءدىنى دە اراب قوسىندارىمەن بىرگە باعىندىرىلعان وڭىرلەرگە جەتىپ، دۇنيە جۇزىلىك ىقپالدى دىنگە ايلاندى. جاڭا ەرانىڭ جەتىنشى عاسىرىنىڭ سوڭعى مەزگىلدەرىندە، اراب يمپەرياسى ورتا ازياعا شاپقىنشىلىعىن باستادى. ارابتىقتاردىڭ ورتا ازيانى باعىندىرۋىنا ىلەسە، ءىسلام ءدىنى بىرتىندەپ وسى ءوڭىردىڭ نەگىزگى دىنىنە ايلاندى. اراب يمپەرياسى ىدىراعاننان كەيىن، ورتا ازيادا جەرگىلىكتى ءىسلام ءدىنىن ۇستانعان فەودالدار قۇرعان بىرنەشە ءىسلامي اكمياتتار جارىققا شىقتى. بۇلاردىڭ ىشىندە، شينجياڭمەن شەگارالاسقان سامان پاتشالىعى مىنە وسىنداي جەرگىلىكتى تاجىكتەردىڭ قۇرعان ءىسلامي اكمياتى ەدى.

ء  ىسلام ءدىنىنىڭ شينجياڭعا تارالۋى شامامەن جاڭا ەرانىڭ توعىزىنشى عاسىرىنىڭ سوڭى مەن ونىنشى عاسىرىنىڭ باسىندا، ياعىني ەلىمىزدىڭ تاڭ پاتشالىعىنىڭ سوڭعى مەزگىلدەرى مەن بەس ءداۋىردىڭ العاشقى جىلدارىنا تۋرا كەلەدى. بۇل مەزگىلدە شينجياڭدا جەرگىلىكتى اكمياتتاردان ۇشەۋى بار ەدى: ودۇن حاندىعى، ەدىقۇت ۇيعۇر حاندىعى جانە قاراحان حاندىعى. قاراحان حاندىعى ءبىرسىپىرا تۇركى تىلدەس ۇلتتاردىڭ شينجياڭنىڭ باتىس بولەگى مەن ورتا ازيا اۋماعىندا قۇرعان اكمياتى ەدى. قاراحان حاندىعى سامان حاندىعىمەن ىرگەلەس بولعاندىقتان، ول سامان حاندىعىنىڭ ءىسلام ءدىنىن اسكەري كۇش ارقىلى تاراتۋىنىڭ العاشقى نىساناسىنا اينالدى. توعىزىنشى عاسىردىڭ ورتا تۇسىنان كەيىن، سامان حاندىعى قاراحانيتتەرگە توقتاۋسىز "عازاۋات" (قاسيەتتى سوعىس) قوزعاپ، قاراحان حاندىعىنىڭ ۇلان- بايتاق تەريتورياسىن باسىپ الدى. 893- جىلى، قاراحان حاندىعىنىڭ ەكىنشى ۇلكەن قالاسى بالاساعۇندى سامان جاساقتارى باسىپ الادى. وسى قالانىڭ نايىپ حانى وعۇلچاق لاجى قۇرىپ قاشقارعا كوشەدى. كوپ وتپەي، سامان حاندىعىندا ىشكى قاقتىعىس تۋىلىپ، حاندىق تاققا تالاسۋدان جەڭىلىس تاپقان ناسىر شاھزادا (ابۋناسىر ساماني) قاشقارعا قاشىپ بارىپ، وعۇلچاقتان ساياسي پانا تىلەيدى. وعۇلچاق سامان حاندىعىنىڭ ىشكى قايشىلىقتارىنان پايدالانۋ ءۇشىن، ناسىردىڭ قاشقاردى پانالاۋىنا رۇحسات ەتىپ قانا قالماستان، اتۇش ايماعىنىڭ اكىمى ەتىپ تاعايىندايدى. ناسىر اتۇشقا كەلگەن سوڭ، ءوزىنىڭ وعۇلچاقپەن اراداعى ەرەكشە بايلانىسىنان پايدالانىپ، "سيىر تەرىسى ايلاسىن" ىسكە قوسادى. ول وعۇلچاقتان سيىر تەرىسىندەي عانا ءبىر جاپىراق جەر سۇرايدى. سوندا ءبىر مەشىت سالدىرىپ، ءوز قۇدايىما سيىنسام دەپ وتىنەدى. ءىسلام دىنىنە تۋ باستان جاۋىعىپ كەلگەن وعۇلچاق ناسىردى وزىنە جاقىن تارتا ءتۇسۋ ءۇشىن، ونىڭ بۇل تالابىنا قوسىلادى. اتۇشقا قايتىپ كەلىسىمەن ناسىر جارداي ءبىر سارى سيىردى سويعىزىپ، تەرىسىنەن ءجىپ- جىڭىشكە تاسپا تىلدىرەدى دە ءبىر- بىرىنە جالعاتىپ، وسى قايىس جىپپەن نەداۋىر كەڭ اۋماقتى قورشاپ، اسا ساۋلەتتى ۇلكەن ءبىر مەشىت سالدىرادى. شينجياڭ تاريحىنداعى ءىسلام ءدىنىنىڭ تۇڭعىش مەشىتى – مىنە وسى اتۇش مەشىتى ەدى.

  ابۋناسىر مەشىت سالدىرىپ قانا قالماستان، قاراحان حاندىعىنىڭ اسا ماڭىزدى ءبىر مۇشەسى بولعان ساتۇق بۇعراحاندى دىنگە كىرگىزىپ مۇسىلمان ەتەدى. ساتۇق تەگىندە قاراحان اۋلەتى ۇلى حانىنىڭ بالاسى ەدى، قارشادايىنان جەتىم قالىپ، كىشى اكەسى وعۇلچاقتىڭ يەلىگىندە وسەدى. سول تۇستا وعۇلچاق ساتۇق ەرجەتكەن سوڭ بيلىكتى وعان تابىس ەتۋگە ۋادە بەرگەندىگى جونىندە داقپىرت بار ەكەن. الايدا، جىلدار وتە كەلە بۇل ۋادە ورىندالماعان. ساتۇق بۇل جايعا ىشتەي نارازى بولىپ جۇرەدى. كەيىنتىننەن ول اتۇشقا اڭ اۋلاپ بارىپ ءجۇرىپ، ناسىرمەن كەزدەسەدى دە، دوستاسىپ قالادى. كوپ وتپەي- اق ساتۇق ناسىردىڭ ۇگىتتەۋىمەن دىنگە كىرىپ، وزىنە "ابدىكەرىم" دەپ ات قويادى. قاراحانيتتەر اۋلەتىنەن تۇڭعىش بولىپ ءىسلام ءدىنىن قابىلداعان كىسى وسى ساتۇق بۇعراحان ەدى.

  اتۇش مەشىتىنىڭ سالىنۋى مەن ساتۇق بۇعراحاننىڭ ءىسلام ءدىنىن قابىلداۋى ءىسلام ءدىنىنىڭ شينجياڭعا تارالا باستاعاندىعىنىڭ وتە ماڭىزدى ەكى نىشانى. بۇل ەكى وقيعا شامامەن جاڭا ەرانىڭ توعىزىنشى عاسىرىنىڭ سوڭى مەن ونىنشى عاسىرىنىڭ باستاپقى مەزگىلىنە تۋرا كەلەدى. دەمەك، ءىسلام ءدىنى وسى مەزگىلدەن شينجياڭعا تارالا باستادى.

  ساتۇق بۇعراحان ءىسلام ءدىنىن قابىلداعاننان كەيىن، ءبىر جاعىنان ناسىردان «قۇران كارىم» مەن ءىسلامي بىلىمدەردى قۇپىيا ۇيرەنە ءجۇرىپ، ەندى ءبىر جاعىنان جاسىرىن تۇردە اۋلەت ىشىندەگى تىلەۋلەس جاستاردان ءىسلام ۇمبەتتەرىن جەتىلىرە باستايدى. كوپ جىلدىق ازىرلىكتەر ارقىلى ساتۇق جيىرما بەس جاسقا شىققان جىلى ءوز ۇمبەتتەرىنەن قۇرالعان ءۇش مىڭ استتى جاساعىمەن وردا ىشىندە ءساتتى تۇردە ساياسي وزگەرىس جاساپ، كىشى اكەسىنىڭ ۇستەمدىگىن اۋدارىپ بيلىكتى قولعا الادى دا، قاراحان پاتشالىعىنىڭ تۇڭعىش ءىسلام ءدىنىن قابىلداعان قاعانىنا اينالادى. سونداي- اق ول شينجياڭ تاريحىنداعى جەرلىك اكمياتتاردىڭ ىشىندەگى تۇڭعىش مۇسىلمان كوسەم ەدى.

   ساتۇق بۇعراحان بيلىك تىزگىنىن قولىنا العاننان، دەرەۋ ءىسلام ءدىنىن زاڭدى ءدىن دەپ جاريالاپ، حالىقتى ءىسلام دىنىنە كىرۋگە ۇندەدى. الايدا ول عۇمىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ءىسلام ءدىنىن قاراحان حاندىعىنىڭ تۇتاس تەريتورياسىنا جالپىلاستىرا المادى. ءىسلام كالەندارىنىڭ 344- جىلى، (جاڭا ەرانىڭ 955-، 956- جىلدارى)، ساتۇق بۇعراحان قاشقاردا دۇنيە سالىپ، ءوزىنىڭ دىنگە كىرگەن جەرى اتۇشقا جەرلەندى، قابىرى وسى كۇنگە دەيىن بار.

   ساتۇق بۇعراحان قازا بولعان سوڭ، ۇلكەن ۇلى مۇسا (تولىق اتى مۇسا ارسىلانحان يبىن ابدىكەرىم، تۇركشە اتى بايتاش)، حان تاعىنا مۇراگەر بولدى. سول تۇستاعى جاعدايلارعا نەگىزدەلە وتىرىپ، ول الدىمەن ىشكى جاقتى رەتكە سالىپ، ونان سوڭ سىرتقا قاراتا ساياسات جۇرگىزدى. الدىمەن نايىپ حاننىڭ مەنشىكتى اۋماعىندا ءىسلام ءدىنىن ءماجبۇري تۇردە جالعاستى جالپىلاستىرىپ، ءوز ۇستەمدىگىن بەكەمدەي ءتۇستى. سونان كەيىن اللاعا سەنبەيتىن بالاساعۇن قاعانىنا عازاۋات سوعىسىن باستاپ، بالاساعۇندى شاۋىپ الىپ، حاندارىنىڭ كوزىن جويدى. وسىدان باستاپ، مۇسا قاراحان حاندىعىنىڭ ۇلى حانى اتاندى، قاشقار قالاسى دا قاراحان حاندىعىنىڭ ساياسي، ەكونوميكا، مادەنيەت، ءدىنني ورتالىعىنا ايلاندى.

ء  ىسلامي كۇشتەردى ماڭىزدى تىرەك ەتكەن مۇسا ارسىلانحان ءىسلام ءدىنىن تەز ارادا قاراحان حاندىعىنىڭ تۇتاس تەريتورياسىنا جالپىلاستىرۋ ءۇشىن، جالعاستى ءماحبۇري تۇردە تاراتۋمەن بىرگە، ءىسلام ءدىنى جوعارعى جىك كۇشتەرىمەن تىعىز سەلبەسە وتىرىپ، ءىسلام ءدىنىن ۇگىتتەۋ ناۋقانىن كوتەردى. بۇل ناۋقان وتە جاقسى ناتيجە بەردى. اراب تاريحشىسى يبىن ال اتريدىڭ «تاريحي وموميا» اتتى ەڭبەگىندە جازىلۋىنشا، جاڭا ەرانىڭ 960- جىلى ەكى ءجۇز مىڭ تۇركىلەر ءىسلام ءدىنىن قابىلداعان. ەگەر ءار ءتۇتىندى ءۇش نەمەسە ءتورت ادام دەپ ەسەپتەسەك، وسى ءبىر جىل ىشىندە ءىسلام ءدىنىن قابىلداعان تۇركىلەردىڭ ءوزى التى ءجۇز مىڭ مەن سەگىز ءجۇز مىڭنىڭ ارالىعىندا بولىپتى. بۇل مالىمەت ازداپ اسىرەلەنگەن بولۋى دا مۇمكىن، ءبىراق وسى رەتكى ناۋقان ارقىلى قاراحان حاندىعىنىڭ باسىم كوپ سانداعى حالقىنىڭ ءىسلام ءدىنىن قابىلداپ، بۇددا ءدىنىنىڭ ورنىن باسىپ قاراحان حاندىعىنىڭ نەگىزگى دىنىنە اينالعاندىعىن اڭعارۋىمىزعا بولادى. ءدال وسى جىلى مۇسا ارسىلانحان ءىسلام ءدىنىن ەل ءدىنى دەپ جاريالادى. شينجياڭنىڭ جەرگىلىكتى اكمياتتارىنىڭ ىشىندەگى تۇڭعىش ءىسلامي حاندىق مىنە وسىلايشا تاريح بەتىندە قالا بەردى.

   ساتۇق بۇعراحان مەن بالاسى ەكەۋىنىڭ ءىسلام ءدىنى زورلىقتى كۇشپەن جالپىلاستىرعان ءىس- ارەكەتتەرى بۇددا ءدىنى جانە وزگە دىندەر مۇريتتەرىنىڭ كۇشتى نارازىلىعى مەن قارسىلىعىنا ۇشىراپ، ءبىرسىپىرا جەرلەردە ءىسلام دىنىنە زورلىقپەن ەنگىزۋ ساياساتىنا قارسى قاقتىعىستار ۇزدىكسىز تۋىلىپ تۇردى. بۇددا ءدىنىن ۇستانعان ودۇن حاندىعى مەن ەدىقۇت ۇيعۇر حاندىعى دا قاراحان حاندىعىنىڭ ساياساتىنا قاتتى نارازى بولعاندىقتان، قاشقار قاتارلى جەرلەردەگى بۇددا مۇريتتەرىنىڭ قارسىلىق ارەكەتتەرىن قولداپ وتىردى. 962- جىلى، مۇسا ارسىلانحان وسىنى سىلتاۋراتىپ، ودۇن حاندىعىنا عازاۋات سوعىسىن قوزعادى. سوعىستىڭ العاشقى مەزگىلدەرىندە، ودۇن حاندىعى بۇددا ءدىنىن ۇستانعان ەدىقۇت ۇيعۇر حاندىعىنىڭ قولداۋىندا ىرىقتى جاعدايدا بولىپ، قاشقارعا دەيىن باسىپ كىردى. ءبىراق وسىدان كەيىنگى ۇزاق مەزگىلدەردە ەكى جاق الما كەزەك ۇتىس الىپ، سوعىس ۇزاققا سوزىلا بەردى. ارالىقتا، مۇسا ارسىلانحان دۇنيە سالدى. ونىڭ بالاسى ءالي ارسىلانحان اكە تاعىنا مۇراگەر بولعان سوڭ، ودۇن حاندىعىمەن بولعان سوعىستى جالعاستىرا بەردى. جاڭا ەرانىڭ 998- جىلى، ەكى جاق بۇگىنگى يىڭسار اۋدانى مەن جاڭا ءشار اۋدانى ارالىعىندا قيانكەسكى شايقاس جۇرگىزىپ، ءالي ارسىلانحان قازا تاۋىپ، قاراحان حاندىعى ويسىراي جەڭىلەدى. 999- جىلى قاراحان حاندىعى ءوزىنىڭ ورتا ازياداعى ەسكى ارىپتەسى سامان حاندىعىن جويعاننان كەيىن، ورتا ازياداعى قوسىنىن شينجياڭعا جوتكەپ، ودۇن حاندىعىنا قارسى سوعىسقا سالادى. وسى ءبىر جەڭىمپاز قوسىننىڭ قوسىلۋىمەن، سوعىس جاعدايىندا شورت بۇرىلىس بولىپ، قاراحان پاتشالىعىنىڭ ارمياسى ودۇن قالاسىنىڭ ىرگەسىنە باسا كوكتەپ جەتىپ بارادى. ۇزاق مەزگىلدىك قورشاۋعا الۋ ارقىلى 1006- جىلى اقىرى قامال بۇزىپ، ودۇن حاندىعىن جويادى.

  ودۇن حاندىعى جويىلعان سوڭ، ودۇنداعى بۇددا مۇريتتەرى جەر جاعدايىنىڭ تيىمدىلىكتەرىنەن ۇتىمدى پايدالانا وتىرىپ، ءىسلام شاپقىنشىلارىنا قارسى قيانكەسكى كۇرەس جۇرگىزەدى. بۇگىنگى شەريا اۋدانىنىڭ داموكۋ اتىرابىندا ءىسلام دىنىنە كىرۋدەن باس تارتقان بۇددا مۇريتتەرى ءىسلام قوسىنىنا قارسى ۇزاق مەزگىل كۇرەس جۇرگىزدى. وسىعان بايلانىستى، بۇل ماڭدا "ۇزۇنتات" دەگەن جەر اتى قالعان ەكەن. ورتا ازيادان قوسىن باستاپ كەلىپ ودۇن سوعىسىنا قاتىسقان ءتورت يمامدى شەريا اۋدانىنداعى بوستان دەگەن جەردە بۇددا مۇريتتەرى ولتىرەدى. بۇل اراداعى قازىرگە دەيىن ساقتالىپ قالعان "تورت يمام مازارى"، مىنە سولاردىڭ قابىرى ەدى. ودۇنداعى بۇددا مۇريتتەرىنىڭ قارسىلىعى شامامەن جارتى عاسىرعا دەيى سوزىلدى. وسى رەتكى سوعىس جونىندە، كۇنى بۇگىنگە دەيىن حوتان حالقى اراسىندا "عاسىرلىق سوعىس" دەيتىن ايتىلىم دا بار.

   ودۇن حاندىعىنىڭ جويىلۋىنا ىلەسە، بۇددا ءدىنى دە وسى وڭىردەگى مىڭ جىلدان اسقان ۇستەمدىگىن اقىرلاستىردى. وسىدان باستاپ، بۇدديزم كۇشتەرى تارىم ويپاتىنىڭ باتىس بولەگى مەن وڭتۇستىك بولەگىندەگى رايونداردان شەگىنىپ شىقتى. ءبىر عاسىرعا جۋىق مەزگىل ىشىندە، تارىم ويپاتىنىڭ باتىس جانە وڭتۇستىك بولەگىندەگى ايماقتار نايزا- سەمسەر جارقىلى كوز قارىقتىرىپ، سوعىس ءورتى جالماعان وڭىرلەرگە ايلاندى. ۇزاققا سوزىلعان سوعىس وسى وڭىرلەردىڭ قوعامدىق ەكونوميكاسىنا اۋىر ويران سالدى، بارشا ەڭبەكشى حالىق بۇقاراسىن ازاپ شۇڭەتىنە باتىرىپ، وڭتۇستىك شينجياڭ قوعامىنىڭ دامۋىن كەشەۋىلدەتە ءتۇستى.

  قاراحان حاندىعى مەن ودۇن حاندىعى اراسىنداعى ءدىنني سوعىس بارىسىندا، ەدىقۇت ۇيعۇر حاندىعى ودۇندى قولداعاندىقتان، قاراحان حاندىعىمەن بولعان بايلانىسى بىرتىندەپ ناشارلاپ، قاراحانيتتەر بۇدقا سيىنعان ەدىقۇت ۇيعۇرلارىنا ايىرىقشا كەكتەندى. ماحمۇت قاشقاري ءوزىنىڭ «تۇركى تىلدەر ديۋانى» اتتى ەڭبەگىندە، ءىسلام دىنىنە سەنبەيتىن ەدىقۇت ۇيعۇرلارىن "ەڭ جاۋىز دۇسپاندار" دەپ اتايدى. سوندىقتان قاراحان حاندىعى ودۇن حاندىعىن جويعاننان كەيىن كوپ وتپەي- اق، ەدىقۇت ۇيعۇرلارىنا "عازاۋات" سوعىسىن باستايدى.

   قاراحان حاندىعىنىڭ ۇلى حانى احماد توعانحان ءوزى قول باستاپ، ەدىقۇت ۇيعۇر حاندىعىنا "عازاۋات" سوعىسىن جۇرگىزەدى. ول قوسىن باستاپ بالاساعۇننان اتتانىپ، ىلە وزەنى اڭعارىنان ەندەي كەسىپ ءوتىپ، ەدىقۇت ۇيعۇر حاندىعى تەريتورياسىنا باسىپ كىرەدى. ەدىقۇت ۇيعۇر حاندىعى جاساق شىعارىپ توسقاۋىلداپ، شاپقىنشى جاۋلارىن شەگىندىرىپ جىبەرەدى. 1017- جىلى ەدىقۇت ۇيعۇر حاندىعى ءۇش ءجۇز مىڭ جاساق شىعارىپ، شاپقىنشىلاردى تىقسىرا قۋىپ، بالاساعۇنعا سەگىز كۇندىك جول قالعان جەرگە دەيىن اپارىپ تاستايدى. سالماقتى سىرقاتقا شالدىققان احماد توعانحان قينالعانىنا قاراماستان قايتارما شابۋىلعا ءوتىپ، الىس جورىقتا ابدەن قالجىراعان قۋعىنشى جاساقتاردى ويسىراتا جەڭەدى. احماد ءوزى قول باستاپ ەدىقۇت ۇيعۇر حاندىعى جاساقتارىن وكشەلەي قۋىپ، ەدىقۇت تەريتورياسىنا لاپ قويىپ قايتا كىرەدى. ەكى جاق جانقيارلىقپەن قيانكەسكى شايقاسقا تۇسەدى. «تۇركى تىلدەر ديۋانىندا» وسى رەتكى شايقاس جونىندەگى كوپتەگەن ولەڭ- جىرلار ەستەلىككە الىنعان. وسى ولەڭ- جىرلاردىڭ كەيبىرى شايقاستىڭ قيانكەسكىلىگى مەن قاتىگەزدىگىن سۋرەتتەسە، ەندى ءبىر بولەگى ءىسلام شاپقىنشىلارىنىڭ ەدىقۇتتاعى بۇدديزم مادەنيەتىنە جاساعان كۇيرەتۋ سيپاتىنداعى بۇلگىنشىلىكتەرىن بەينەلەيدى. سولاردىڭ ىشىندەگى ءبىر شۋماق ولەڭدە بىلاي دەپ جازىلعان: "بەلگى تاعىپ اتتارعا، اتتاندىق ۇيعۇر جەرىندەگى تاتتارعا (ءىسلام دىنىنە سەنبەيتىن ۇيعۇرلاردى وسىلاي اتايتىن)، بەتكە الىپ قاراقشى، قۇتىرعان يتتەر اپانىن، ۇشقان قۇستاي اعىلدىق".

   ەدىقۇت جەرىنە باسا كوكتەپ كىرگەن وسى قاراحان قوسىندارى وزدەرى "قاراقشىلار مەن قۇتىرعان يتتەر" دەپ تانىعان ۇيعۇرلاردى قاتىگەزدىكپەن قىرعىندادى. "ءتۇن جاستانىپ ەل شاپتىق، تۇس- تۇستان جانسىز جىبەرىپ، اتتارىنىڭ ايىلىن قيدىق. قىرىپ سالدىق مىڭلاق (قازىرگى ىلە وڭىرىندە) ەرلەرىن". دەگەن ولەڭ جولدارى كۋا.

   قاراحان حاندىعىنىڭ جاساقتارى اياعى جەتكەن جەرىندە بەينە ودۇندا ىستەگەندەرىندەي ءىسلام دىنىنە سەنبەيتىن ۇيعۇرلاردى قاتىگەزدىكپەن قىرعىنداپ قانا قالماستان، ەدىقۇتتاعى بۇدحانالاردى دا اياۋسىز ويراندايدى. "تاسقىن سۋداي اعىلىپ، قامال بۇزىپ قالا الدىق، بۇدحاناسىن كۇيرەتىپ، بۇد ۇستىنە ساڭعىردىق"، دەيدى.

   ەدىقۇت ۇيعۇر حاندىعى شاپقىنشى قاراحانيتتەر ارمياسىنا قايسارلىقپەن قارسىلىق كورسەتەدى. سوعىس ۇستىندە، احماد توعانحاننىڭ سىرقاتى اۋىرلاپ، قاراحان حاندىعى شاراسىزدان اسكەر شەگىندىرىپ سوعىس توقتاتۋعا ءماجبۇر بولادى دا، ەدىقۇت ۇيعۇر حاندىعىنا قاراتىلعان وسى رەتكى "عازاۋات سوعىسى" ناتيجەسىز اياقتايدى. سونان كوپ وتپەي، قاراحان اۋلەتىنىڭ ىشكى بولەگىندەگى قايشىلىق ۇدەي ءتۇسىپ، شىعىس جانە باتىس بولىپ ەكى اكمياتقا ىدىرايدى. سوندا دا ولاردىڭ ىشكى الاۋىزدىقتارى باسىلماي، تولاسسىز تالاس- تارتىسقا تۇسەدى دە، سىرتقا قاراتا "عازاۋات" سوعىسىن قوزعاۋعا دارمەنسىز قالادى. ءىسلام ءدىنىنىڭ شينجياڭداعى العاشقى تارالۋ ناۋقانى مىنە وسىلايشا اقىرلاسادى.

ء  ىسلام ءدىنى شينجياڭعا تارالا باستاعان سوڭ، اسىرەسە ودۇن حاندىعى جويىلعاننان كەيىن، شينجياڭداعى الۋان دىندەر قاتار ءومىر سۇرگەن قۇرىلىمدا زور وزگەرىستەر تۋىلادى دا، وڭتۇستىك شينجياڭ ءىسلام ءدىنىن نەگىزگى ءدىن ەتكەن، سولتۇستىك شينجياڭ بۇددا ءدىنىن نەگىزگى ءدىن ەتكەن قۇرىلىم قالىپتاستى.

بايانىمىز وسى اراعا جەتكەندە، قىسقاشا ايالداپ وتۋگە ءتيىس جانە ءبىر جاعداي، ءىسلام ءدىنىنىڭ قازاقتار اراسىنا تارالۋ احۋالى ەدى.

   نىعىمەت مىڭجاني، جاقىپ مىرزاقانوۆ قاتارلى تاريحشى عالىمداردىڭ اڭىس ەتۋىنشە، ءىسلام ءدىنىنىڭ قازاقتار اراسىنا تارالۋى جاڭا ەرانىڭ سەگىزىنشى عاسىرىنىڭ باسىندا، ارابتاردىڭ ورتا ازياعا اسكەري جورىق جاساپ كەلۋىنەن باستالعان ەكەن.

  توعىزىنشى، ونىنشى عاسىرلار تۇسىندا ماۋرانناحردى بيلەگەن سامانيلار اۋلەتىنىڭ ءىسلام ءدىنىن ۇستانعان ەل ەكەنىن جوعارىدا ايتقامىز. ولاردىڭ قازىرگى قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگى مەن جەتىسۋ وڭىرىنە جاساعان اسكەري جورىقتارى وسى وڭىرلەرگە ءىسلام ءدىنىنىڭ ىقپالىن سىڭىرە باستاعان.

  الايدا، ءىسلام ءدىنىنىڭ قازاق دالاسىنا تارالۋى بىرتە- بىرتە جايىلۋ جولىمەن ءجۇردى. بۇل بارىس الدە نەشە عاسىرعا سوزىلدى. بۇل بارىستا، جاۋلاپ الۋ جورىقتارىنان گورى ەكونوميكالىق، مادەنيەتتىك ىقپالدىڭ، ساۋدا قارىم- قاتىناسى مەن ۇگىت- ناسيحاتتىڭ اتقارعان رولى باسىم بولدى. ءىسلام ءدىنى ءاۋ باستا قازاق دالاسىنداعى وتىرىقشى قالا- قىستاقتارعا تارالدى. بۇل جاعداي وسى قالالارعا تاياۋ جەرلەردە قىستاۋ- جايلاۋلارى بار كوشپەلى تايپالارعا دا ىقپال جاسادى.

ء   ىسلام ءدىنىنىڭ قازاق دالاسىنا تارالۋىنىڭ ەكىنشى كەزەڭى، ون ەكىنشى عاسىردا سىر دارياسى وڭىرىندەگى ياسا (قازىرگى تۇركستان) قالاسىندا ءومىر سۇرگەن ايگىلى اقىن، «ديۋاني حيكىمەت» تىڭ اۆتورى حوجا احمەت ياساۋيدىڭ ءىسلام ءدىنىن قازاق دالاسىنداعى كوشپەلىلەرگە ۋاعىزداۋىمەن بايلانىستى بولدى. ياساۋي سوفيزمدى تاراتۋشىلاردىڭ ءبىرى ەدى، ونىڭ ۇستانعان جولى حوجا احمەتتىڭ نىسپىمەن "ياساۋيا" دەپ تە اتالدى.

  سوفيزم جولىن ۇستانعان ياساۋيا اعىمى ءناپسىنى تيىپ بەينەتكە ءتوزىمدى بولۋدى، تاعدىرعا بويسۇنۋدى ۋاعىزدادى. بايلىق پەن ناپسىقۇمارلىق پەندەلەردى كۇناعا كىرىپتار ەتەدى، باي ادام ۇشپاققا شىعا المايدى، دەپ ءناپسىقۇمار حاندار مەن بەكتەردى، قازىلار مەن بايلاردى سىندادى. مۇنىڭ ءوزى بەينەتقور بۇقارانىڭ كوڭىل- كۇيىنە ۇيلەسىپ، ولاردى وزىنە تارتتى.

  حوجا احمەد ياساۋي قايتىس بولعاننان كەيىن، جولىن قۋىۋشىلار ونى "اۋليە" دەپ جاريالاپ، ول جونىندە كوپتەگەن اڭىزدار تاراتتى. قازاق قاۋىمى ونى "باباي تۇكتى شاشتى ءازيز" (ياعىني "باباتۇكلاس") دەپ اتادى. ونىڭ مازارىنا كەلىپ، قۇرباندىق شالىپ، ءتاۋىپ ەتەتىن بولدى. ون بەسىنشى- ون سەگىزىنشى عاسىرلار ارالىعىنداعى قازاق حاندارىنىڭ سۇيەگى وسى حوجا احمەد ياساۋيدىڭ مازارىنا جەرلەندى. ءسويتىپ، ياساۋيا اعىمىنداعىلاردىڭ قازاق تايپالارى اراسىنا ءىسلام ءدىنىن تاراتۋى زور تابىسقا جەتتى.

  باتىس لياۋ پاتشالىعىنىڭ سوڭعى كەزىندە، ىلە القابىنداعى قيالىق، المالىق قالالارىن ورتالىق ەتكەن قارلىقتار مەن قاڭلىلار ءىسلام دىنىنە ەندى. قاتىستى تاريحي دەرەكتەرگە جۇگىنسەك، ون ءۇشىنشى عاسىردىڭ باسىندا، ءىسلام ءدىنى مەن بۇددا ءدىنىنىڭ شەكاراسى جامبالىق (قازىرگى سانجى) بولعان. دەمەك ءىسلام ءدىنى شىعىسقا قاراي ورىستەپ، قازىرگى سولتۇستىك شينجياڭعا تاۋەلدى ەرەنقابىرعاداعى سانجى وڭىرىنە دەيىن جەتكەن. بۇل كەزدە تۇرپان ويپاتىنداعى ۇيعۇرلار بۇددا دىنىندە، التاي اتىرابىنداعى نايمان، كەرەيلەر نەستوريان دىنىندە بولاتىن.

ء  ىسلام ءدىنىنىڭ قازاق حالقى اراسىنا تارالۋىنىڭ سوڭعى كەزەڭى ون ءتورتىنشى عاسىرداعى ەرتىستەن ەدىلگە دەيىن كوسىلگەن ۇلان- بايتاق ءوڭىردى التىن وردا حاندىعى، جەتىسۋ ءوڭىرىن موعولستان حاندىعى بيلەگەن داۋىرىندە بولدى. بۇل وڭىرلەردى قونىستانعان قازاق حالقى سول تۇستا وسى ەكى حاندىققا باعىنعان ەدى. موڭعۇل بيلەۋشىلەرى قول استىنداعى مۇسىلمان حالىقتاردىڭ قولداۋىنا يە بولۋ ءۇشىن، ولاردىڭ مادەني ىقپالىن قابىلداپ، ءىسلام دىنىنە ەندى. جوشى، شاعاتاي، حۇلاگۋ اۋلەتتەرى بىرتىندەپ قازاقتارعا ءسىڭىپ، كەيىنگى ۇرپاقتارى (تورەلەر) وزدەرىن قازاق دەپ اتايتىن بولدى.

حانزۋشادان اۋدارعان: سەرىك وقاباي ۇلى

كەلۋ قاينارى: شينجياڭ قوعامدىق عىلىمدار تورى

جاۋاپتى رەداكتورى: سەرىك

سۋرەتتەر سويلەيدى

اكادەميا سىر شەرتەدى

‹جاۋ جۇرەك مىڭ بالا› كينوسىنداعى اكتەرلەر

ساحارا سالتاناتى

سۇلۋ سايرام

قازاقتىڭ ۇلى اقىنى ـــ اباي قۇنانباي ۇلى

قازاقتىڭ سول قىزدارى ــــ اي

قازاقتىڭ رۋحى ــــ دومبىرا

سىنتاستار سىرى

عاجايىپ سۋرەتتەر

قازاقتىڭ ۇلتتىق تاعامدارى

قازاقتىڭ ۇلتتىق كيىمدەرى

تابيعات قانداي تاماشا