شينجياڭداعى دىندەردىڭ دامۋ تاريحىنا قىسقاشا شولۋ )5(

كەلۋ قاينارى:   |   جولدانعان ۋاقىتى:2014 - 07 - 04 05:16

اۆتور: ما پينيان

5- لەكسيا ءىسلام ءدىنىن نەگىزگى ءدىن ەتكەن الۋان دىندەردىڭ قاتار

ءومىر ءسۇرۋى سىندى قۇرىلىمنىڭ قالىپتاسۋى

   ون ەكىنشى عاسىردىڭ باسىندا، كيدان ەلىنەن ەليداشى دەگەن كىسى ەلىمىزدىڭ باتىس وڭىرىندە باتىس لياۋ حاندىعىن قۇرادى. باتىس لياۋ حاندىعىنىڭ ۇستەمدىگىندەگى ورتا ازيا مەن شينجياڭ وڭىرىندە كوپ ۇلت قونىستانعان، ءدىنني احۋالى ءبىرشاما كۇردەلى بولاتىن. مۇنىڭ ىشىندە ءىسلام ءدىنى ۇمبەتتەرىنىڭ سانى ەڭ مول، ىقپالى دا ەڭ زور ەدى. بۇل ەرەكشەلىگى باتىس لياۋ حاندىعىنىڭ ءدىنني ساياساتىنا زور ىقپال كورسەتتى. كيدان ەلى وزدەرى بۇدقا سيىنعانىمەن، وزگە دىندەگىلەرگە كەڭشىلىك ەتۋ ءداستورىن جالعاستىرىپ كەلە جاتقان ەدى. ءوز ۇستەمدىگىن قورعاۋ ماقساتىندا، باتىس لياۋ بيلەۋشىلەرى وزدەرىنىڭ سەنگەن بۇددا ءدىنىن مەملەكەت ءدىنى ەتىپ بەلگىلەمەدى، ءوز ءدىنىن ءماجبۇري تۇردە جالپىلاستىرعان دا جوق، قايتا بارلىق دىندەرگە تەڭ مامىلە جاساعان كەڭ قولتىق ءدىنني ساياسات قولداندى. موڭعۇلدار ۇستەمدىك جۇرگىزگەن مەزگىلدە، ولار دا باتىس لياۋ حاندىعىمەن بىردەي ءدىنني ساياسات قولداندى. كەڭ قولتىق ءدىنني ساياساتتىڭ جەبەۋىمەن، وسى مەزگىلدەگى شينجياڭدا الۋان دىندەر بۇرىن بولىپ كورمەگەن جاعدايدا جاندانا ءتۇستى. بۇددا ءدىنى كيداندارعا ىلەسە وزدەرىنىڭ ءىسلام ءدىنى جاعىنان ىعىستىرىپ شىعارىلعان وڭىرلەرىنە قايتا ورالا باستادى. باتىس لياۋ اكمياتىنا مەنشىكتى وڭىرلەردە، كيدانداردىڭ سالدىرعان بۇدحانالارى بوي كوتەرە باستادى. وسى بۇدحانالار حانزۋشا ستيلدەگى اسەمسۋرەتتەرمەن بەزەندىرىلگەن، ەرەكشە اشەكەي سالتاناتتى ەدى. اقسۋ، كۇشار، تۇرپان، قۇمىل جانە تيانشان تاۋىنىڭ تەرىسكەيىندەگى وڭىرلەردە، بۇددا ءدىنى ءالى دە كەڭ كولەمدە ءورىس العان بولاتىن.

   تاياۋ زامانعى ارحەولوگيالىق بايقاۋلارعا جۇگىنسەك، باتىس لياۋ ۇستەمدىك جۇرگىزگەن تۇستا، ءماني ءدىنى مەن نەستوريان ءدىنى دە زور دامۋشىلىقتارعا يە بولعان ەكەن. الۋان دىندەر ىشىندە، ەڭ جاندى، دامۋ قارقىنى ەڭ جەدەل بولعان ءدىن نەستوريان ەدى. تۇرپاننىڭ بۇيلۇق كەنتىنەن تابىلعان سۇريا، سوعدى جانە تۇرك جازۋلارىنداعى نەستوريان ءدىنى ماتەريالدارىنىڭ پراگمەنتتەرى مەن ماڭگىتاس جازۋلارى، سونداي- اق وزگە دە جەرلەردەن تابىلعان نەستوريان ءدىنى مادەني مۇرالارى وسىناۋ بۇددا ءدىنى ورتالىعىندا نەستوريان ءدىنىنىڭ دە اجەپتاۋىر دامىعاندىعىن ايگىلەيدى. نەستوريان ءدىنىنىڭ قول جەتكىزگەن ەڭ زور تابىسى، باس ەپيسكوبى يلياستىڭ قاراحان حاندىعىنىڭ ءدىنني مادەنيەت وشاعى بولعان قاشقار قالاسىندا نەستوريان ءدىنني رايون ورتالعىنىن قۇرىپ، باسقارۋ كولەمى ورتا ازيانىڭ جەتىسۋ وڭىرىنە دەيىن كەڭەيگەندىگىندە. شىڭعىسحان نايمان ەلىن جويعان سوڭ، نايمان تايپاسىنىڭ نەستوريان ءدىنىن ۇستانعان شاھزاداسى كۇشلۇك وزىنە قاراستى بۇقاراسىن باستاپ بارىپ باتىس لياۋ حاندىعىن پانالايدى دا، نەستوريان ءدىنىنىڭ باتىس لياۋ ەلىندەگى قۋاتى مەن ىقپالىن كۇشەيتە تۇسەدى.

   بۇددا، نەستوريان قاتارلى وزگە دىندەردىڭ ءداستورلى ءىسلام ءدىنى رايوندارىنا قاراي دامىعان كەزىندە، ءىسلام ءدىنى دە باتىس لياۋ اكمياتىنىڭ كەڭ قولتىق ءدىنني ساياساتىنان پايدالانىپ، اياعى جەتە قويماعان وڭىرلەرىنە قاراي جىلجي بەردى. قاراحانيتتەردىڭ ەدىقۇتتارعا قاراتا جۇرگىزگەن سوعىس ارقىلى ءدىن تاراتۋ ارەكەتتەرى جەڭىلىسكە ۇشىراعاننان كەيىنگى ءبىر عاسىردان استام مەزگىلدە، ءىسلام ءدىنى كۇشار مەن باي اۋدانىنان ءوتىپ، ەدىقۇت جەرىنە جەتە الماي- اق قويعان ەدى. باتىس لياۋ شاڭىراق كوتەرگەن سوڭ، قاراحان حاندىعى مەن ەدىقۇت ۇيعۇر حاندىعى اراسىنداعى بەرىك قامال تابيعي تۇردە جوعالىپ، ءىسلام ءدىنىنىڭ شىعىسقا قاراي تارالۋىنا جول اشىلدى. كوپ وتپەي- اق شەكارا اتتاپ، بەيبىت تۇردە ەدىقۇت حاندىعىنا مەنشىكتى اقسۋ، كۇشارلارعا جەتىپ، ونان ارى قاراي قارا ءشار، تۇرپان، سانجى وڭىرلەرىنە جەتتى. ءىسلام دىنىندەگى ەندى ءبىر وزگەرىس ۇكىمەت ءدىنى مارتەبەسىنەن ايرىلعاندىعى بولدى. ءىسلام ءدىنى باتىس لياۋ بيلەۋشىلەرىنىڭ قۇرمەتىنە يە بولعانىمەن، ۇكىمەت جولعا قويعان مەملەكەت ءدىنى مارتەبەسىنەن ايرىلعاندىقتان، قوعامدىق ورنى وزگە دىندەرمەن قاتارلاس بولىپ قالدى. ساياسي ورنىنداعى وسىنداي وزگەرىس، ءىسلام ءدىنىنىڭ ىشكى جاعىنداعى وزگەرىستەرگە سەبەپشى بولدى. بىرىنشىدەن، بارشا مۇسىلمان قاۋىمى باتىس لياۋ حاندىعىنىڭ ۇستەمدىگىن قولدادى، ءىسلام ءدىنىنىڭ جوعارى جىگىندەگى مۇشەلەرى باتىس لياۋ اكمياتىنا ىستىق ىقىلاسىمەن قىزمەت ەتتى. ولار باتىس لياۋ حاندىعى ءۇشىن سالىق جيناپ، ەل جاعدايىن كۇزەتىپ تۇردى، جەرگىلىكتى ورىنداردىڭ حاۋىپسىزدىگىن ساقتاپ، اۋەلى مەشىتتەردە باتىس لياۋ بيلەۋشىلەرىنىڭ اتىمەن حۇتپا وقىلاتىن اسا سيرەك كەزدەسەتىن احۋالدار دا ءجۇز بەردى. ەكىنشىدەن، وزگە دىندەردىڭ سوققىسى مەن قوعام جاعدايىنداعى وزگەرىستەرگە ساي، ءبىرسىپىرا مۇسىلمانداردىڭ سەنىمى اۋەلگىسىندەي ادال بولماي قالدى، اۋەلى يدەيالارىندا تولقۋ بولىپ، جات دىندەرگە بەت بۇرۋ احۋالى دا كەزدەسە باستادى. «عيباتۇل حاكايىك» اتتى ايگىلى شىعارمانىڭ اۆتورى احمەت يۇگىناكي سول تۇستاعى جاعدايلار جونىندە بىلاي دەپ كۇرسىنگەن ەكەن: "مەشىتتەر قۇلازىپ ەسكى جۇرتتاي بوس قالدى، نامازعا كەلگەن كىسى جوق" ، "جات دىندەگىلەردى شەكتەۋشىلەردىڭ قاراسى دا كورىنبەيدى، تۇس- تۇستا ءورىپ جۇرگەن تەرىس ۋاعىز، بۇرىس تاعىلىمدار". ءىسلام ءدىنى قۇلدىراۋعا بەتالعان الەتتە، موڭعۇل بيلەۋشىلەرىنىڭ ۇزدىكسىز مۇسىلمان ساناتىنا ەنۋىنە ىلەسە، ءىسلام ءدىنى شينجياڭعا تارالىپ كىرگەننەن بەرگى ەكىنشى رەتكى ورلەۋ كەزەڭىنە قادام باستى.

   شىڭعىسحان باتىس ءوڭىردى باسىپ العاننان كەيىن، شينجياڭدى ەكىنشى ۇلى شاعاتايدىڭ مەنشىگىنە بەرەدى. شينجياڭ وسىدان باستاپ شاعاتاي حاندىعى كەزەڭىنە وتەدى. شاعاتاي حاندىعىنىڭ موڭعۇل بيلەۋشىلەرى شىڭعىسحاننىڭ قولدانعان ءدىنني ساياساتتارى مەن زاڭ- جارعىلارىنا باعىنىپ كەلىپ ەدى. الۋان دىندەرگە ءادىل مامىلە جاساۋ ءۇشىن، شاعاتاي موڭعۇلدارى ءوز ءدىنني سەنىمدەرىندە باستان- اقىر تاباندى بولدى. الايدا، جاعداي ۇنەمى وزگەرىپ تۇرادى عوي. موڭعۇلدار ۇستەمدىك ەتكەن باتىس ءوڭىر، ءىسلام ءدىنىن ۇستانعان حالىقتاردىڭ باسىم كوپ ساندى يەلەگەن رايونى، موڭعۇل بيلەۋشىلەرى ءوز ۇستەمدىكتەرىن بەكەمدەۋ ءۇشىن، ءىسلام دىنىنە بولعان تۇسىنىكتەرىن كۇشەيتۋلەرىنە تۋرا كەلدى. ال مۇسىلماندار قوعامىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان موڭعۇل بۇقاراسىنىڭ كۇندەلىك بارىس- كەلىس جاسايتىن نەگىزگى وبيەكتىلەرى دە مۇسىلماندار بولدى. سوندىقتان، موڭعۇلدار حانىنان تارتىپ قاراسىنا دەيىن، مۇسىلمان قاۋىمىمەن ۇزاق مەرزىم قارىم- قاتىناس جاساۋ بارىسىندا، شارتسىز تۇردە ءىسلام ءدىنىنىڭ ىقپالىنا ۇشىراپ وتىردى. موڭعۇلدار باتىس وڭىرگە ءبىر عاسىردان استام ۋاقىت ۇستەمدىك جۇرگىزگەن سوڭ، ورتا ازياداعى موڭعۇل اقسۇيەكتەرىن ءوز ىشىنە العان ءبىرسىپىرا موڭعۇلدار ءىسلام ءدىنىن بىرتىندەپ قابىلداي باستادى دا، ءبىرىنشى توپتاعى موڭعۇل مۇسىلماندارى بولدى. موڭعۇلداردىڭ ءىسلام ءدىنىن قابىلداۋىنىڭ ەندى ءبىر سەبەبى، سول تۇستاعى قوعامنىڭ الاساپىراندىعىنان بولدى. موڭعۇل اقسۇيەكتەرى اراسىنداعى بيلىككە تالاسقان ۇرىس- سوعىستار ءبىر ءسات تولاستامادى. اۋمالى- توكپەلى زامانداردا حالىق قاتتى كۇيزەلدى. كەيبىر موڭعۇل اقسۇيەكتەرى ءىسلام ءدىنىنەن پايدالانىپ ءوز قۋاتىن ارتتىرۋ ءۇشىن، شىڭعىسحاننىڭ ساياساتتارى مەن زاڭ- جارعىلارىن قايىرىپ قويىپ، ءىسلام ءدىنىن قابىلدادى. ال قوعامنىڭ تومەنگى قاتپارىندا تىرشىلىك ەتكەن موڭعۇل بۇقاراسى ءدىنني سەنىمدەرىن وزگەرتۋ ارقىلى جاڭا رۋحاني تىرەك تابۋ ۇمىتىندە بولدى.

   شاعاتاي حاندىعىنىڭ احۋالى ورتا ازياداعى موڭعۇل حاندىقتارىنىڭ جاعدايىمەن قارايلاس بولدى. سوعىستان كوز اشپاعان حالىق ابدەن قاۋساپ تۇرعان ەدى. الايدا ورتا ازيا جاقتاعىلاردان ءبىر وزگەشەلىگى، شينجياڭدا بۇددا ءدىنىنىڭ ءالى دە كۇشى مىعىم، ىقپالى تىم زور بولاتىن. ءىسلام ءدىنىنىڭ موڭعۇلدارعا جاساعان ىقپالى ورتا ازياداعىعا قاراعاندا باسەڭدەۋ بولدى. سوندىقتان، ون ءتورتىنشى عاسىردىڭ باسىنا دەيىن، شينجياڭدا موڭعۇلدار ءىسلام ءدىنىن ءالى قابىلداي قويماپ ەدى. بىراق كوپ وتپەي- اق جاعدايدا وزگەرىس تۋىلدى.

  شاعاتاي حاندىعى ۇزاق مەرزىمدىك الاساپىراندىقتى باستان كەشىرىپ، ون ءتورتىنشى عاسىردىڭ باسىنا جەتكەندە، شىعىس جانە باتىس بولىپ ەكى حاندىققا ءبولىندى. شىعىس شاعاتاي حاندىعىنىڭ مەنشىكتى اۋماعى شينجياڭدا بولدى. 1347- جىلى شىعىس شاعاتاي حاندىعى دۋلات تايپاسىنىڭ اقساقالى بولاجي شىڭعىسحاننىڭ جەتىنشى ۇرپاق نەمەرەسى دەپ اتالاتىن تۇعلىق تەمىردى ەل اراسىنان تاۋىپ، حان تاعىنا وتىرعىزادى، المالى شاھارىن استانا ەتەدى. تۇعلىق رەسمي تاققا شىعۋدان ىلگەرى، بولاجي ونى اقسۋعا اپارىپ باقىلاۋعا العان ەدى. وسى مەزگىلدە تۇعلىق تەمىر اتا- باباسى شىڭعىسحان زامانىندا شينجياڭعا سۇرگىندەلىپ كەلگەن ءىسلام ءدىنىنىڭ سوفيزم ءمازحابىن ۋاعىزداۋشى شايىح جالالدىن، ارشىدىن قوجا جانە ونىڭ ۇلىمەن تانىسادى. ولاردىڭ ناسيحاتتاۋىمەن تۇعلىق تەمىر ءىسلام ءدىنىن قابىلداۋعا قوسىلادى. بۇل ءىس تىم قاتەرلى بولعاندىقتان، ول حان تاعىنا وتىرىپ، ەڭ جوعارى بيلىك تىزگىنىن قولىنا مىقتاپ ۇستاعان سوڭ بارىپ ءوز سەنىمىن اشىق جاريالاپ، دىنگە ەنۋ مۇراسىمىن وتكىزۋدى تالاپ ەتەدى. تۇعلىق تەمىر تاققا وتىرعانىندا، شايىح جالالدىن اقسۋدا دۇنيە سالادى. ارادا بىرنەشە جىل وتەن سوڭ، ارشيدەن قوجا تۇعلىق تەمىردىڭ حان بولعانىن ەستىپ، باياعى كەلىسىمدەرى بويىنشا المالىعا بارىپ حانعا كەزدەسۋدى وتىنەدى. تۇعلىق تەمىر حان سەرتىنەن تايماي ارشيدەننىڭ جەتەگىمەن دىنگە كىرۋ كادەسىن وتەيدى، وزىنە اباباكري مۇھاممەت دەپ ات قويىپ، رەسمي تۇردە مۇسىلمان ساناتىنا ەنەدى. تۇعلىق تەمىر – شينجياڭداعى ءىسلام ءدىنىن تۇڭعىش قابىلداعان موڭعۇل حانى ەدى.

   تۇعلىق تەمىردى حان تاعىنا سۇيەپ شىعارعان دۋلات تايپاسى شاعاتاي موڭعۇلدارىنىڭ ىشىندەگى بىرشاما ىرگەلى تايپاسى بولاتىن. ولاردىڭ ون سەگىزگە ەندى عانا كەلگەن تۇعلىق تەمىردى حان كوتەرۋىندەگى ماقساتى شاعاتاي حاندىعىنىڭ تىزگىن شىلبىرىن ءوز قولدارىنا الۋ ەدى. تۇعلىق تەمىر حان ارينە ولاردىڭ قۋىرشاعى بولعىسى كەلمەدى، دۋلاتتار اۋلەتىنىڭ قۇرىعىنان قۇتىلۋ ءۇشىن، ول كوپتەگەن ايلا- شارعىلار قولداندى. ءىسلام ءدىنىن قابىلداۋ ارقىلى ءىسلام ءدىنني كۇشتەرىنەن پايدالانۋ سول ايلالارىنىڭ ءبىرى بولاتىن. ءوزىن وزەك ەتكەن وسى ءبىر ءدىنني ساياسي كۇشتى تەز ارادا مىعىمداي ءتۇسۋ ءۇشىن، تۇعلىق تەمىر حان دىنگە كىرىسىمەن ارشيدەن قوجانىڭ قولداۋى مەن سەلبەسۋىندە، ءىسلام ءدىنىن زورلىقتى كۇشپەن جالپىلاستىرا باستادى دا، تەز ارادا زور ءونىمىن كوردى. شاعاتاي حاندىعىنىڭ بارلىق باي- ماناپ اقسۇيەكتەرى تەز ارادا ءىسلام دىنىنە بەت بۇردى. كوپ وتپەي- اق، المالىداعى ءبىر ءجۇز الپىس مىڭ موڭعۇل تۇگەلدەي ءىسلام دىنىنە كىرىپ، مۇسىلمان ساناتىنا ەنىپ ۇلگىردى.

   سونىمەن بىرگە، ولار ارناۋلى تاربيە كورگەن كوپتەگەن ءدىن تاراتۋشىلاردى جەر- جەرگە جىبەردى. ولار ءىسلام ءدىنىن بار كۇشتەرىن سالا تاراتۋمەن بىرگە، ءار جەردەگى بيلەۋشىلەردى ىرقىنا كوندىرىپ، حالقىمەن ءىسلام ءدىنىن قابىلداۋعا ماجبۇرلەدى. كۇشارعا جىبەرىلگەنى "كۇشار ءىسلام ۇيىرمەسى" دەپ اتالعان ۇيىم ەدى. ءبىر جاعىنان مەشىت سالدىرىپ، مەدىرەسە اشتىرىپ، ءدىنني قىزمەتكەرلەر تاربيەلەدى؛ ءدىنني سوت قۇرىپ، «قۇران كارىم» قاتارلى كلاسسيك شىعارمالاردى تاراتتى؛ ەندى ءبىر جاعىنان ۇگىت- ناسيحات پەن ديكتاتۋرانى قاتار قولدانا وتىرىپ، ءىسلام ءدىنىن جالپىلاستىردى. ءدىن تاراتۋشىلار جەر- جەرگە بارىپ ءىسلام ءدىنىن ۇگىتتەپ، تۇعلىق تەمىر حاننىڭ اتىمەن ادامداردى ءىسلام دىنىنە بەت بۇرۋعا ۇندەدى. وسىمەن ءبىر ۋاقىتتا، ولار تاعى دا زورلىقتى تاسىلدەر قولدانىپ ادامداردى ءدىنني سەنىمدەرىن وزگەرتۋگە ماجبۇرلەدى. ءىسلام ءدىنىن قابىلداعاندارعا ءتۇرلى- ءتۇستى ابزالدىلىقتار سيلاپ، قارسى بولعانداردى الۋان ايلامەن جازالاپ وتىردى. مۇنداي جاعداي استىندا، كۇشارداعى كوپ ساندى حالىق ءىسلام ءدىنىن قابىلدادى. "كۇشار ءىسلام ءدىنى ۇيىرمەسى" كۇشارداعى بۇددا ءدىنى مۇريتتەرىنە اياۋسىز سوققى بەرىپ قانا قالماستان، بۇدديزم مادەنيەتىنە دە كۇيرەتۋ سيپاتىنداعى بۇلگىنشىلىكتەر جاسادى. ولار بۇدحانالاردى قيراتىپ، بۇددا ايكەلدەرىن شاعىپ، بۇددا نومدارىن ورتەدى، موناحتاردى ءولتىردى، كۇشاردىڭ مىڭ جىلدان استام تاريحقا يە بۇددا مادەنيەتى مىنە وسىلايشا جەرمەن جەكسەن بولدى. بۇددا مۇريتتەرى زورلىقپەن ءىسلام ءدىنىن قابىلدادى، نەمەسە باس ساۋعالاپ جات ەلدەرگە قاشتى، نەمەسە قارسىلىق كورسەتىپ قىناداي قىرىلدى. ودۇن حاندىعىنان كەيىن، شينجياڭداعى جانە ءبىر بۇددا ءدىنى وشاعى مىنە وسىلايشا ءورت پەن قاننىڭ شايۋىندا كوزدەن تاسا بولا بەردى.

   تۇعلىق تەمىر حان ولگەننەن كەيىن، شاعاتاي حاندىعى الپاۋىتتار ارپالىسىندا شاڭىراعى شايقالىپ، تاعى دا الاساپىران كۇيگە ءتۇستى. ونىڭ مۇراگەرى يلياس قوجا حان موڭعۇل اقسۇيەكتەرى قولىنان قازا تاپتى. ۇزاق مەزگىل الاساپىراندىقتان كەيىن، تۇعلىق تەمىر حاننىڭ كىشى ۇلى قىزىر قوجا دۋلات تايپاسى جاعىنان حانتاعىنا شىعارىلدى. قىزىر قوجا حان اكمياتتى قولىنا العان سوڭ، بيلەۋشىلەر توبىنىڭ ىشكى قاقتىعىستارى سەبەبىنەن سايابىرلاپ قالعان ءدىن تاراتۋ ارەكەتىن تەز ارادا قالپىنا كەلتىردى. بۇل رەتكى ءدىن تاراتۋ ارەكەتىنىڭ باستى نىساناسى شينجياڭ وڭىرىندە ساقتالىپ قالعان ەڭ سوڭعى ءبىر بۇددا ءدىنى ورتالىعى – تۇرپان ەدى. ءدىن تاراتۋ ءتاسىلى جاعىندا، كوپتەگەن ءىسلام بيلەۋشىلەرى ادەتتەنگەن زورلىقتى كۇش ءتاسىلىن، ياعىني ءىسلامي "عازاۋات سوعىسى" جەلەۋى استىنداعى اسكەري باعىندىرۋ ءتاسىلىن قولداندى. 1392- جىلى قىزىر قوجا حان ءوزى قول باستاپ تۇرپانعا شابۋىل جاسادى. جەرگىلىكتى ءىسلام ۇمبەتتەرى ىشكى جاقتان سايكەسكەندىكتەن، بۇددا مۇريتتەرىنىڭ قارسىلىعى تەز ارادا جەڭىلىس تاپتى. قىزىر قوجا حان تۇرپاندى باسىپ الىپ، ىزىنشە قاراقوجانى دا جاۋلادى. تۇرپاندى باسىپ العان سوڭ، ەلىرگەن ءىسلام جاساقتارى بۇل اراداعى بۇددا مۇريتتەرىن اياۋسىز قىرعىنداپ، بۇددا مادەنيەتىن تاس- تالقان ەتتى. تاياۋ زامانعى ارحەولوگيالىق بايقاۋلارعا نازار سالعانىمىزدا، كەيبىر بۇدحانالاردىڭ قيراندى جۇرتىندا، ۇساقتاپ جىرتىلعان ەرتە زامان جازبا ماتەريالدارىنىڭ جاپىراقشالارى قىرعىندالعان موناحتاردىڭ قانىنا مالىنىپ، نەشە عاسىر وتكەن سوڭ قاتتى تۇيىرشىكتەرگە ايلانعانىن، ماڭايىندا شاشىلىپ جاتقان كەم- كەتىك ادام سۇيەكتەرىن كورەمىز. ال جەر استىنان قازىپ الىنعان ەرتە زامانعى جازبا ماتەريالداردا قاساقانا ءبۇلدىرۋدىڭ نىشاندارى بايقالادى، كەيبىرى قاساقانا جىرتىلعان بولسا، ەندى ءبىر بولەگىنەن ورتەلگەنى بايقالادى. وسى ورتتەن قالعان قيقىم جۇرناقتار سول كەزدەگى ءىسلام شاپقىنشىلارىنىڭ بۇدحانالارعا ءورت قويعان كەزىندە، قۇلاعان قابىرعا تامدار استىندا باسىلىپ امان قالعان جازبا ماتەريالدار ەدى.

   تۇرپان ءىسلامي كۇشتەردىڭ ىقپال كولەمىنە ەنگەن سوڭ، بۇددا ءدىنىنىڭ شينجياڭداعى كۇشتەرىنەن تەك قۇمىل ايماعى عانا قالدى. 1399- جىلى، قىزىر قوجا حان قۇمىلعا دا "عازاۋات سوعىسىن" اشتى. سول تۇستا، قۇمىل ءالى دە ميڭ پاتشالىعىنىڭ مەڭگەرۋىندە بولاتىن. ميڭ حاندىعىنىڭ قۇمىلدا تۇرعان جاساقتارى قايسارلىقپەن قارسىلىق كورسەتتى. ءبىر ايعا جالعاسقان شايقاس ۇستىندە، قىزىر قوجا حان مەن ارشيدەن قوجا اۋلەتىنەن شىققان ابۋناسىردين ميڭ جاساقتارى قولىنان قازا تابادى. قۇمىلعا باعىتتالعان "عازاۋات سوعىسى" وسىمەن اقىرلاسادى.

   قىزىر قوجا حاننان كەيىن تاققا وتىرعان مۇھاممەت حان شاعاتاي حاندىعى بيلەۋشىلەرىنىڭ ىشىندەگى اسا تەگەۋرىندى ءىسلام ءدىنىن جالپىلاستىرۋشى بولدى. مۇسىلمانداردىڭ ايگىلى تاريحناماسى «ورتا ازيا موعول تاريحى – تاريحي راشيدي» دا دەرەكتەلۋىنشە، مۇھاممەت حان اكمياتتى قولعا العان سوڭ: "موڭعۇلداردىڭ بارلىعى ءىسلام ءدىنىن قابىلداۋى كەرەك، ءىسلام شاريعاتتارىنا بويسۇنۋى ءتىس، ۋاعىندا ناماز وتەپ، مۇسىلماندار سالتى بويىنشا باسىنا سالدە وراۋى كەرەك. ايتپەسە قاتاڭ جازاعا ۇشىرايدى." دەپ ءامىر تۇسىرەدى. قولدانعان جازا شارالارى ەرەكشە قاتىگەز، مۇنىڭ ىشىندە ايىپكەردىڭ توبەسىنەن ات تاعالايتىن شەگەنى قاعىپ كىرگىزۋ قاتارلىلار قامتىلادى. مىنە وسىنداي قاتىگەز جازالارمەن جالپىلاستىرۋ ناتيجەسىندە، شاعاتاي موڭعۇلدارىنىڭ بارلىعى ءىسلام ءدىنىن قابىلدادى. ولار مۇسىلمان ساناتىنا ەنگەن سوڭ، جەرگىلىكتى دىندەس ۇيعۇرلارمەن ۇزاق مەرزىمدىك قارىم- قاتىناس جاساپ، قۇدا- اندالى بولۋ بارىسىندا، ءتىل، جازۋ، عۇرپ- ادەت، اۋەلى قوعامدىق تۇرمىس پەن رۋحاني تۇرمىس قاتارلى سان- سالالى جاقتاردا بىرتىندەپ وزگەرىپ، ۇيعۇرلارعا ءسىڭىپ كەتتى.

   قىزىر قوجا حان قۇمىلعا شابۋىل جاساپ جەڭىلىسكە ۇشىراعاننان كەيىن، تۇرپانداعى ءىسلام بيلەۋشىلەرى قۇمىلعا قاراتا تاعى دا بىرنەشە دۇركىن "عازاۋات سوعىسىن" قوزعاپ، قۇمىلدى قورعاپ تۇرعان ميڭ پاتشالىعى جاساقتارىمەن سان رەت شايقاس جۇرگىزدى. ءىسلام ءدىنى زورلىقتى كۇشپەن قۇمىلدى باسىپ الا الماعانىمەن، بۇدديزم ءدىنني كۇشتەرى ۇزاققا سوزىلعان سوعىس بارىسىندا اياۋسىز سوققى الىپ، السىرەي بەردى. ميڭ پاتشالىعى جاساقتارى قۇمىلدان شەگىنگەننەن كەيىن، بۇددا ءدىنني كۇشتەرى ءتىپتى دە قۇلدىراپ كەتتى. ون التىنشى عاسىردىڭ باستاپقى مەزگىلدەرىنە جەتكەندە، بۇددا ءدىنى قۇمىلدان نەگىزىنەن شەگىنىپ شىقتى. قۇمىلداعى بۇدديزم ءدىنني كۇشتەرىنىڭ شەگىنىپ شىعۋىن بەلگى ەتە وتىرىپ، ءىسلام ءدىنى شامامەن التى عاسىر بويىندا تارالعاننان كەيىن، اقىرى بۇددا ءدىنىنىڭ ورنىن باسىپ، شينجياڭداعى نەگىزگى ءدىن بولدى.

حانزۋشادان اۋدارعان: سەرىك وقاباي ۇلى

كەلۋ قاينارى: شينجياڭ قوعامدىق عىلىمدار تورى

جاۋاپتى رەداكتورى: سەرىك

سۋرەتتەر سويلەيدى

اكادەميا سىر شەرتەدى

‹جاۋ جۇرەك مىڭ بالا› كينوسىنداعى اكتەرلەر

ساحارا سالتاناتى

سۇلۋ سايرام

قازاقتىڭ ۇلى اقىنى ـــ اباي قۇنانباي ۇلى

قازاقتىڭ سول قىزدارى ــــ اي

قازاقتىڭ رۋحى ــــ دومبىرا

سىنتاستار سىرى

عاجايىپ سۋرەتتەر

قازاقتىڭ ۇلتتىق تاعامدارى

قازاقتىڭ ۇلتتىق كيىمدەرى

تابيعات قانداي تاماشا