شينجياڭداعى دىندەردىڭ دامۋ تاريحىنا قىسقاشا شولۋ (6

كەلۋ قاينارى:   |   جولدانعان ۋاقىتى:2014 - 07 - 04 05:20

اۆتور: ما پينيان

6- لەكسيا ءىسلامي قوجا كۇشتەرىنىڭ كوركەيىپ- قۇلدىراۋى جانە ونان الار تاريحي عيبراتتارىمىز

ء   ىسلام ءدىنىنىڭ شينجياڭنىڭ نەگىزگى ءدىنى بولۋىنا ىلەسە، قوجالاردى وكىل ەتكەن ءىسلام ءدىنىنىڭ جوعارعى جىك كۇشتەرى شينجياڭدا بىرتىندەپ ەڭسە كوتەرە باستادى. "قوجا" اسىلىندە "يە"، "مارتەبەلى كىسى" دەيتىن ۇعىمدى بىلدىرەتىن اتاۋ ەدى، كەيىن كەلە ءىسلام ءدىنىنىڭ جاراتۋشىسى مۇھاممەتتىڭ ۇرپاقتارىنا عانا قاراتىلاتىن بولدى. مۇسىلماندار ولاردى "پايعامبار ۇرپاعى"، "ساحابالار" دەپ تە اتادى. ءىسلام دىنىندە ساحابالار جونىندەگى ايتىلىمدار وتە كوپ، ءارى كۇردەلى، بۇلاي بولاتىنى ناعىز ساحابالار ءىسجۇزىندە از عانا شوعىر، ال وزدەرىنىڭ ابىروي- مارتەبەسىن كوتەرۋ ءۇشىن "قوجا" اتانىپ جۇرگەندەردىڭ كوپشىلىگى ءىسجۇزىندە ءوز اۋلەتتەرىنىڭ شەجىرەسىن قولدان جاساپ العاندار ەدى. وسى ءبىر ءبولىم ادامدار جالعان قوجالار بولعانىمەن، مۇسىلمان جۇرتشىلىعى ولاردىڭ شىن سىرىن بىلە بەرمەيدى. مۇنداي جالعان سالاۋات ولاردى ويلاماعان ساياسي، ەكونوميكالىق يگىلىكتەرگە كەنەلتتى. سونىمەن ورتا ازيا وڭىرىندە قوجا سالاۋاتىن جاساپ الاتىندار مولايا بەردى. كەيبىر اۋىل- قىستاقتاردا اۋەلى بارلىعى قوجا بولىپ، "قوجالار اۋىلى" دەپ تە اتالدى. سوندىقتان كەيبىرەۋلەردىڭ ورتا ازيادا قوجالار تۇيەنىڭ تۇگىنەن دە كوپ دەۋى عاجاپتانارلىق ءجايىت ەمەس. قوجالاردىڭ توپانى تىم مولايىپ كەتكەندىكتەن، "ءبار- بارىڭە قىز قايدا، جارىم- جارتىڭ جىلقى ايدا" دەگەندەيىن، ولار ءورىس ىزدەپ ورتا ازيادان تۇس- تۇسقا اعىلا باستادى. ءىسلام ءدىنى شينجياڭنىڭ نەگىزگى ءدىنى بولعان سوڭ، وسى ءبىر جاڭا اشىلعان ءىسلام رايونى ولاردىڭ ارمانداردىن جۇزەگە اسىراتىن جايلى مەكەنىنە ايلاندى. اسىرەسە ارشيدەن اۋلەتى تابىسقا جەتكەن سوڭ، ورتا ازيانىڭ قوجالارى شينجياڭعا شۇبىرا باستادى. شينجياڭدا قوجا اۋلەتتەرىنەن ىلگەرىندى- كەيىندى بولىپ ءۇش تارماعى تابىسقا كەنەلدى، ارشيدەن اۋلەتى وسىلاردىڭ ىشىندەگى ەڭ الدىمەن ەڭسە كوتەرگەنى ەدى.

  ارشيدەن قوجانىڭ ارعى اتالارى اۋەلدە بۇحاراداعى ءبىر سوفيشىلدەر ۇيىرمەسىنىڭ ءتوراعاسى ەدى. شىڭعىسحان ورتا ازيانى باعىندىرعان سوڭ، شينجياڭنىڭ قارا قۇرىم تاۋى وڭىرىنە سۇرگىندەلەدى دە، كەيىن كەلە لوپنۇر ايماعىنداعى لوپ- كەتىك كەنتىنە قونىس اۋدارادى. بۇل ودۇن مەن تۇرپان ارالىعىنا ورنالاسقان ماڭىزدى قالاشىق ەدى، ءارى مۇسىلماندار ءبىرشاما ءجيى شوعىرلانعان جەر. سۇرگىندە جۇرگەندىكتەن، ولار شينجياڭعا كەلگەننەن كەيىن تالايعا دەيىن ءبىرشاما مومىن بولدى. ءبىراق ارشيدەن قوجانىڭ اكەسى شايىح جالالدين تۇسىنا جەتكەندە، ول لوپ- كەتىك كەنتىندە سوفيزم شاريعاتتارىن تاراتىپ، شاكىرت قابىلداي باستادى. ءبىراق قوستاۋشىلارى كوپ بولمادى، شاكىرتتەرى دە ون نەشەۋ عانا. سونىمەن جالالدين لوپ- كەتىكتەن كەتىپ، اقسۋ وڭىرىنەن باعىن سىناپ كورمەك بولادى. بۇل بەكىم وسى ءبىر قوجالار اۋلەتىنىڭ تاعدىرىن وزگەرتىپ قانا قالماستان، ءىسلام ءدىنىنىڭ شينجياڭداعى تارالۋى مەن دامۋىنا تەرەڭ ىقپال كورسەتتى. جالالدين مەن بالاسى ەكەۋى اقسۋدا تۇعلىق تەمىر حانعا جولىعادى. تۇعلىق تەمىر حان ارشيدەن قوجا اۋلەتىنەن پايدالانىپ، ءىسلام ءدىنىن جالپىلاستىرىپ، ءوز ۇستەمدىگىن بەكەمدەي تۇسەدى. ال ارشيدەن قوجا اۋلەتى تۇعلىق تەمىر حاننىڭ بيلىگىنەن پايدالانا وتىرىپ، ءىسلام ءدىنىنىڭ، اسىرەسە سوفيزمنىڭ تارالۋ ارماعىن كەڭەيتەدى دە، ءوز اۋلەتتەرىنىڭ ءدىن سالاسىنداعى ىقپالى مەن ورنىن زورايتىپ بەكەمدەي تۇسەدى. تۇعلىق تەمىر حان ارشيدەن قوجانىڭ ءوزىن ءدىن جولىنا باستاۋ جانە ءىسلام ءدىنىن تاراتۋ جاعىنداعى ەڭبەكتەرىن ماراپاتتاۋ ءۇشىن، ونى ءوزىنىڭ دءىنني ۇستازى مەن اقىلشىسى ەتىپ قانا قالماستان، تاعى دا ءتاڭىرتاۋدىڭ وڭتۇستىك قاپتالىنىڭ يمامى ەتىپ تاعايىندايدى، بۇل مارتەبە ۇرپاقتارىنا جالعاسا بەرەتىن بولادى.

  ارشيدەن قوجا ءتاڭىرتاۋدىڭ وڭتۇستىك قاپتالىنىڭ يمامى بولعاننان كەيىن، ءوزىنىڭ ورنى مەن ەرەكشە ۇقىعىن بەكەمدەي ءتۇسۋ ءۇشىن، جاي بۇقارا اراسىندا ۇمبەتتەردى كوپتەپ جەتىلدىرۋدەن تىس، بيلەۋشىلەر توبى اراسىنان مۇشە قابىلداۋعا ايىرىقشا ءمان بەردى. كوپتەگەن تورە- اقسۇيەك، ءۋازىر- اقساقالدار تۇعلىق تەمىرحانعا ەلىكتەپ ارشيدەن قوجانى ايىرىقشا اتۋەرلەپ، وسى اۋلەتتىڭ شاكىرتتەرىنە ايلانادى. ارشيدەن اۋلەتى ءدىنني تاربيە جۇرگىزۋ مەن سوفيزم يدەياسىن تاراتۋعا ەرەكشە ىنتالى بولدى. كۇشارداعى كەزىندە ءۋاليا مەدىرەسەسىن قۇردى، بۇل مەدىرەسە سوفزيم يدەياسىن تاراتۋ مەن سوفيزم بەلسەندىلەرىن جەتىلدىرۋ ورتالىعىنا ايلاندى. وسىدان باستاپ، ارشيدەن اۋلەتىنىڭ ىقپال كۇشى وڭتۇستىك شينجياڭنىڭ جەر- جەرىنە تاراپ، سول تۇستا شينجياڭداعى ىقپالى ەڭ زور ءدىنني- ساياسي كۇشكە ايلاندى.

  ارشيدەن قوجا اۋلەتى ىقپال كۇشىنىڭ ۇزدىكسىز زورايۋىنا ىلەسە، ولاردىڭ ەنشىلەگەن ساياسي، ەكونوميكالىق ەرەكشە ۇقىقتارى دا مولايا بەردى. وسى ەرەكشە ۇقىقتارىنىڭ ىشىندە، ەڭ ماڭىزدى ءبىرى حان تاعىنا مۇراگەرلىك ەتۋ مەن ءۋازىر تاعايىنداۋدى "قۇپتاۋ" ۇقىعى بولدى. شاعاتاي حاندىعىندا حان تاعىنا مۇراگەر بەلگىلەپ جانە ءۋازىر تاعايىنداعان كەزىندە، ءسوزسىز ارشيدەن قوجا اۋلەتىنىڭ پىكىرىن تىڭداپ، ولاردىڭ قۇپتاۋىن الۋى ءتيىس دەپ بەلگىلەندى. بۇل جاعداي ءىسلام ءدىنى جوعارى جىك ىقپال- كۇشتەرىنىڭ ساياسيعا ارالاسۋ، اۋەلى اكمياتتى تىزگىندەۋ سىندى اسا قاتەرلى جولىن اشتى، مۇنىڭ قاتەرى كەيىن كەلە اقىرىنداپ بەلەڭ بەرە باستادى.

   ەكونوميكا جاعىندا، ارشيدەن قوجا اۋلەتى حاننىڭ سيلاۋىمەن ۋاحپا (مەشىت مۇلكى) جەرلەر مەن سۋ ىستەرى قۇرىلعىلارىن يەمدەندى، ۇمبەتتەردىڭ اتاعان ءبىتىر- سالىعى قاتارلى ءتاسىل ارنالارمەن اسا مول بايلىق توپتادى. سونىمەن اقىرىنداپ شاعاتاي حاندىعىنداعى ەڭ ءىرى ءدىنني فەودالعا ايلاندى. ءدىنني ورىننىڭ بەكەمدەلۋى، ساياسي ىقپالىنىڭ زورايۋى جانە ەكونوميكالىق كۇشىنىڭ ارتۋىنا ساي، ارشيدەن اۋلەتىنىڭ ساياسي پيعىلى دا ۇلعايا باستادى. ولار بىرتىندەپ فورمالىق ساياسي ەرەكشە ۇقىقتارعا قاناعاتتانباي، حاندىقتى مەڭگەرۋگە بولاتىن ءامالي ۇقىقتاردى تالاپ ەتە باستادى. ولار "يمامنىڭ قۇپتاۋى" جانە ءۋازىر كورسەتۋ سىندى ەرەكشە ۇقىقتارىنان پايدالانا وتىرىپ، بيلىك ىستەرىنە بەلسەنە كىرىسىپ، بوتەن نيەتتەگىلەردى سىرتقا تەۋىپ، ءوز ىقپال- كۇشتەرىن جانىن سالا ارتتىردى، دامي كەلە اۋەلى حان سايلاۋ جانە الىپ تاستاۋ سىندى ورەگە دەيىن باردى. الايدا بيلەۋشى توپتارمەن كۇرەس بارىسىندا، ارشيدەن اۋلەتى اقىر سوڭىندا جەڭىلىس تاۋىپ، قۇلدىراۋعا بەتالدى.

  ارشيدەن قوجا اۋلەتىنەن كەيىن ەڭسە كوتەرگەنى مۇھاممەت شەرىپ قوجا اۋلەتى بولدى. ون بەسىنشى عاسىردىڭ سوڭى مەن ون التىنشى عاسىردىڭ باسىندا، شىعىس شاعاتاي حاندىعىنىڭ شاڭىراعى تاعى دا شايقالدى. 1514- جىلى، شاعاتاي حاندىعىنىڭ كەيىنگى حانى سايىد حان ياركەندە ياركەن حاندىعىن قۇردى. ۇزاق مەزگىلدىك بىلىقپالىقتار بارىسىندا، شاعاتاي مانساپتىلارى مەن موڭعۇل اقسۇيەكتەرى ءوزارا قىرقىسۋدان نەداۋىر السىرەپ كەتتى. ال ءىسلام ءدىنىنىڭ جوعارعى جىك ىقپال كۇشتەرى وسى ورايدان پايدالانىپ، بيلىك باسىنداعىلاردى وزدەرىنە ابدەن يەك سۇيەتىپ الدى. سونىمەن حان- تورەلەردەن تارتىپ رۋ اقساقالدارىنا دەيىن وزدەرىنە ءدىنني ۇستاز ۇسىنىس ەتپەگەنى قالمادى. مىنە وسىنداي تاريحي ارتقى كورىنىس استىندا، ياركەن حاندىعى قۇرىلعان العاشقى جىلداردا، ءدىنني ۇستازداردى ۇسىنىس ەتۋ سالتىن ءبىر ءتۇرلى ءتۇزىم رەتىندە تۇراقتاندىردى، "ءدىنني ءپىر ۇستاز" دەگەنىمىز مىنە وسى. بۇل ءتۇزىم بويىنشا، حانداردىڭ بارلىعىندا بىردەن سوفيزمشىل ءدىنني ۇستازى بولادى. ياركەن حاندىعىنىڭ ءدىنني ۇستاز ءتۇزىمى ورتا ازيانىڭ قوجا- مولدالارىن قاتتى قىزىقتىردى. ولار شينجياڭعا كوپتەپ كەلىپ، ءدىنني ۇستازدىڭ مارتەبەسى جونىندەگى قيانكەسكى كۇرەستەردى شيەلەنىستىرە ءتۇستى.

  قوجالاردىڭ ىقپال كۇشتەرىنە سۇيەنىپ ساياسيعا ارالاسۋىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن، ياركەن حاندىعىنىڭ بيلەۋشىلەرى ارشيدەن قوجا اۋلەتىنەن ءدىنني ۇستاز ۇسىنىس ەتۋدى توقتاتىپ، ورتا ازيا جاقتان كەلگەندەرىنە تىم ۇزاق بولماعان، ابىرويى ۇستەم بولعانىمەن قوعامدىق نەگىزدەرى ءالسىز قوجالاردى ۇسىنىس ەتتى. ابدۇراشيدحان ورتا ازيالىق تاجىك مۇھاممەت شەرىپ قوجانى وزىنە ءدىنني ۇستاز ەتتى. سونان باستاپ ياركەن حاندىعىنىڭ حان- تورەلەرى مەن قاراسىنىڭ بارلىعى ابدۇراشيت حانمەن بىرلىكتە وسى قوجا اۋلەتىنىڭ شاكىرتى بولدى.

   مۇھاممەت شەرىپ قوجا اۋلەتى دە كوپتەگەن ەكونوميكالىق ەرەكشە ۇقىقتارعا يە بولدى. ساياسي جانە ەكونوميكالىق قۋاتىنىڭ ۇزدىكسىز زورايۋىنا ىلەسە، مۇھاممەت قوجا اۋلەتى تەز ارادا ارشيدەن قوجا اۋلەتىنىڭ ءىزىن باسىپ، شينجياڭدا ەڭسە كوتەرگەن قوجالار اۋلەتىنىڭ ەكىنشىسىنە ايلاندى. الايدا، سول تۇستاعى ياركەن حاندىعىنىڭ ساياسيى ورنىقتى، ەكونوميكاسى گۇلدەنگەن، حاندىق بيلىگى بەكەم بولعاندىقتان، اسىرەسە ابدۇراشيت حان قوجالاردىڭ اكميات ىستەرىنە ارالاسۋىنان ەرەكشە ساقتانىپ كەلگەندىكتەن، بۇل اۋلەت ارشيدەن قوجا اۋلەتى سياقتى ەل ىستەرىن مەڭگەرىپ كەتە العان جوق. كەيىنتىننەن، بۇل اۋلەتتىڭ ورنىن ماحتۇم ازام قوجا اۋلەتى باستى.

   ماحتۇم ازام قوجانىڭ اسىلگى اتى احماد كاساني ەدى، ۇلتى وزبەك، ورتا ازياداعى ەڭ ۇلكەن سوفيزمدىك ۇيىم "ناحشيباندي ءمازحابىنىڭ" اقساقالى بولاتىن. ناحشيباندي ءمازحابىنىڭ ءورىسىن كەڭەيتۋ ءۇشىن، ول ياركەن حاندىعىنا ءوزى كەلدى. سول تۇستا مۇھاممەت شەرىپ قوجا اۋلەتى داۋرەن ءسۇرىپ تۇرعاندىقتان، ماحتۇم ازام قوجا ءوزى ونىڭ ورنىن باسا المايتىنىن سەزىپ، ءبىراز شاكىرت جەتىلدىرگەن سوڭ، شاراسىز ورتا ازياعا قايتىپ كەتەدى.

   ماحتۇم ازام دۇنيە سالعان سوڭ، ونىڭ ەكى تارماق ۇرپاقتارى شينجياڭعا قايتا ورالادى. ولار شينجياڭعا كەلگەن سوڭ، ياركەن حاندىعىنىڭ ءدىنني باسشىلىق بيلىگىنە تالاسىپ، ءبىر- بىرىمەن ولىسپەي بەرىسپەيتىن ەكى مازحاپ – اق تاۋلىقتار مەن قارا تاۋلىقتاردى قالىپتاستىرادى. چيڭ حاندىعىنىڭ تاريحي جازبالارىنداعى "اق تاقىيالى مۇسىلماندار"، "قارا تاقىيالى مۇسىلماندار"، ۇيعۇر قاتارلى ۇلتتاردىڭ دەرەكنامالارىنداعى "اق بايراقتىلار"، "قارا بايراقتىلار" دەپ اتالعاندار وسىلار بولاتىن. وسى اتاۋلاردىڭ بارلىعى وزگەلەردىڭ وسى ەكى مازحاپتىڭ سىرتقى بوگەنايىنا قاراتا قويعان ەسىمدەرى ەدى، ولار وزدەرىن ەشقاشان وسىلاي اتاماعان. سوفيزم مازحاپتارىنىڭ ۇقساماعان توپتاردى اتاۋىنىڭ جايشىلىقتاعى داعدىسى بويىنشا، بۇل ەكى مازحاپتىڭ رەسمي اتالۋى "يشان كالان مازحابى"، "ىسقاق مازحابى" بولۋعا ءتيىس. كۇنى بۇگىنگە دەيىن، ولاردىڭ وزدەرىن اتاۋى بويىنشا "يشانىيا"، "يسحاقىيا" دەپ اتالعان ەكى مازحاپ شينجياڭ وڭىرىندەگى سوفيزمنىڭ اسا ماڭىزدى ەكى مازحابى بولىپ كەلدى.

   اق تاۋلىقتار مەن قارا تاۋلىقتار ءدىنني ۇستەمدىك ۇقىعىنا تالاسىپ، بىرنەشە عاسىرعا سوزىلعان قاتىگەز سوعىستار جۇرگىزدى. ولار مۇسىلمان بۇقاراسى اراسىنداعى قاقتىعىستارعا تامىزدىق بولىپ قانا قالماستان، وزدەرىنىڭ ۇستەم تاپتارعا ىقپالىنان پايدالانىپ، بيلەۋشىلەر تابى اراسىندا دا قاقتىعىستار قوزعاپ وتىردى. سونىمەن ءدىنني فەودالدار مەن دىننەن تىسقارى فەودالدار اراسىنداعى قايشىلىقتى شيەلەنىستىرە ءتۇستى. تولاسسىز قاقتىعىس- كۇرەستەر ءار ەكى جاقتىڭ دا ءال- قۋاتىن كەمىتىپ، وزدەرىنىڭ ساياسي ساحنادان شەگىنۋ قارقىنىن تەزدەتىپ جىبەردى. اق تاۋلىقتار مەن قارا تاۋلىقتاردىڭ كۇرەسى ۋشىعا ءتۇسىپ ون جەتىنشى عاسىردىڭ سوڭعى مەزگىلدەرىندە ناسىرعا شاپتى، ايانىشتى قانتوگىستەر ۇزبەي تۋىلىپ تۇردى. ولاردىڭ قاندى قاقتىعىستارى ياركەن حاندىعىن قۇردىمعا جىبەرىپ قانا قالماستان، وزدەرىنىڭ دە ءال- دارمەنىن سارقىپ ءىشىپ، زاۋالعا جەتەلەي بەردى.

   1755- جىلى، اق تاۋلىقتار مەن قارا تاۋلىقتاردىڭ ۇرپاقتارى بولعان ۇلكەن- كىشى قوجالار اراسىندا قارۋلى قاقتىعىس تۋىلىپ، بۇرحانيدىن وڭتۇستىك شينجياڭعا جىبەرىلەدى. چيڭ حاندىعىنىڭ مۇنداعى ماقساتى ونىڭ ىقپالى ارقىلى ۇيعۇرلاردى تىنىشتاندىرىپ، وڭتۇستىك شينجياڭنىڭ ءبىرتۇتاس، بەيبىتشىلىگىن جۇزەگە اسىرۋ ەدى. ونىڭ ءىنىسى كىشى قوجا قوجا جاھان "مۇسىلماندار ىستەرىن" باسقارۋعا ىلەگە قالدىرىلادى. بۇرحانيدىن جارلىقتى قابىل العان سوڭ چيڭ ورداسى ەلشىلەرىمەن بىرلىكتە چيڭ جاساقتارى، جوڭعارلار جانە تاۋلىق تۇرعىنداردان قۇرالعان مىڭ كىسىلىك قوسىندى باستاپ وڭتۇستىك شينجياڭعا شەرۋ تارتادى. بۇرحانيدىن چيڭ حاندىعى ارناۋلى جىبەرگەن مانساپتى جانە قوجا سىندى قوس بەدەلىمەن ۇيعۇرلاردىڭ اپتىعىن باسۋعا كىرىسەدى. قارا تاۋلىقتاردىڭ ۇستەمدىگىنە نارازى بولعان ءار جەردەگى ۇيعۇرلار ىركەس- تىركەس باعىنادى. قارا تاۋلىق قوجالار قارسىلىق كورسەتكەنىمەن، حالىق قولداۋىنان الدەقاشان ايرىلىپ قالعاندىقتان ساعى سىنىپ جەڭىلىس تابادى. قارا تاۋلىق قوجالار اۋلەتىندە ابدوللا قوجا ەكى ۇلىمەن قاشىپ قۇتىلادى دا، وزگەلەرى ءبىرى دە قالماي قىرىلىپ كەتەدى. قارا تاۋلىق قوجالاردىڭ ىقپال كۇشى وسىدان باستاپ تاريح ساحناسىنان شەگىنەدى.

   بۇرحانيدىن وڭتۇستىك شينجياڭدى باعىندىرعان سوڭ، دەرەۋ تاڭىرتاۋدىڭ وڭتۇستىك قاپتالىن وسىدان باستاپ "حاكاني چين (چيڭ حاندىعىن مەڭزەيدى) داۋىرىنە قادام باستى" دەپ جاريالايدى. كوپ وتپەي- اق، موڭعۇلداردىڭ ولەت تايپاسىنىڭ تايجىسى، سول تۇستا چيڭ حاندىعىنا باعىنىشتى بولعان ءامىرسانا بۇلىك تۋدىرادى. قوجا جاھان چيڭ حاندىعىنىڭ ءوزىن قۇتقارعان شاپاعاتىن ۇمىتىپ، "قول باستاپ بۇلىكشىلەرگە قوسىلادى". بۇلىكتى تىنىشتاندىرۋعا كەلگەن چيڭ جاساقتارى ىلەگە تاياپ قالعان كەزدە، قۋىستانىپ وڭتۇستىك شينجياڭعا قاشىپ كەتەدى. وندا جەتىسىمەن، "قالا- كەنتتەردى يەلەپ، ءوز الدىنا دەربەس بولۋ" سىندى بولشەكتەۋشىلىك دارىپتەمەسىن كولدەنەڭ تارتىپ، بۇرحانيدىندى چيڭ حاندىعىنا ساتقىندىق ىستەۋگە جەلىكتىرەدى. 1757- جىلى، قوجا جاھان چيڭ حاندىعى ۇكىمەتىنىڭ وڭتۇستىك شينجياڭدى باعىنۋعا ۇندەۋ ءۇشىن جىبەرگەن مانساپتىسى امينداۋدى ولتىرەدى دە، رەسمي تۇردە بۇلىك تۋدىرادى. 1759- جىلى چيڭ جاساقتارى شينجياڭداعى ءار ۇلت حالقىنىڭ زور كۇشپەن قولداۋى مەن سايكەسۋى ناتيجەسىندە، اقىرى وسى رەتكى ەكى جىل ءتورت ايعا جالعاسقان، وڭتۇستىك شينجياڭنىڭ كوپ بولەگىن شارپىعان بۇلىكتى تىنىشتاندىرادى.

   ون توعىزىنشى عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىندا، قوقان حاندىعى قاتارلى شەتەل ىقپال- كۇشتەرىنىڭ قولداۋىنداعى قوجا ۇرپاقتارى ىلگەرىندى- كەيىندى بولىپ "جاھانگەر قوجانىڭ بۇلىگى"، "ءجۇسىپ قوجانىڭ بۇلىگى"، "جەتى قوجانىڭ بۇلىگى"، "ۋاليحان قوجانىڭ بۇلىگى" قاتارلى كوپتەگەن بۇلىكتەردى تۋدىردى. وسىناۋ ءدىن مەن ساياسي بىرلەستىرىلگەن دەربەس ءىسلامي اكميات ماقسات ەتكەن بۇلىكتەر تاريحتىڭ دامۋ اعىسىنا تۇبىرىنەن قارسى بولىپ قانا قالماستان، شينجياڭداعى ءار ۇلت حالقىنىڭ ورتاق تىلەگىنە دە قارسى بولدى، سوندىقتان دا ولاردىڭ تۇبىندە جەڭىلىس تاباتىن تاعىرى الدەقاشان بەلگىلەنىپ بولعان ەدى.

   چيڭ حاندىعى قوجا ۇرپاقتارىنىڭ بۇلىگىن تىنىشتاندىرىپ، مەملەكەتتىڭ ءبىرتۇتاستىعى مەن شينجياڭ قوعامىنىڭ ورنىقتىلىعىن، مۇسىلمانداردى قامتىعان ءار ۇلت حالقىنىڭ ءتۇبىرلى مۇددەسىن قورعادى، قوجالاردىڭ ىقپال- كۇشىن جويىپ، شينجياڭ قوعامىنا زالالىن تيگىزگەن زور كەسىردى قۇرتتى.

   قوجا اۋلەتتەرىنىڭ كوركەيىپ- قۇلدىراعان تاريحى ءىسلام ءدىنى جوعارعى جىك ىقپال- كۇشتەرىنىڭ قالىپسىز دامۋى نەمەسە ەرەپايسىز زورايۋى ءسوزسىز ساياسي بيلىككە سۇعاناقتىق جاساۋعا اپاراتىندىعىن؛ ال بيلىكتى تارتىپ الا سالىسىمەن ورتا عاسىرداعى ساياسي مەن ءدىن ءبىرتۇلعالاندىرىلعان اكميات قۇرىپ، قوعامدى كەرى سۇيرەيتىنىن دالەلدەدى. ساياسي مەن ءدىن ءبىرتۇلعالاندىرىلعان مۇنداي قارا تۇنەك ۇستەمدىكتىڭ مۇسىلمانداردى قامتىعان ءار ۇلت حالقىنا تەك قانا اۋىر ازاپتار الا كەلەتىنىن؛ ولاردىڭ بيلىكتەن ايرىلىپ قالعان سوڭ، ءسوزسىز ءوز دىندەرىنىڭ ىقپالىنان پايدالانىپ، بيلىكتى قايتا تارتىپ الۋ ءۇشىن ءجۇز ەسەلەپ قۇتىرىنا ارەكەت جاساپ، قوعامنىڭ استاڭ- كەستەڭىن شىعاراتىندىعىن سپاتتادى. سونداي- اق بۇل جانە ون جەتىنشى – ون توعىزىنشى عاسىرلار ارالىعىندا شينجياڭداعى ءىسلام ءدىنىنىڭ دامىپ وزگەرۋىنىڭ كورنەكتى ءبىر ەرەكشەلىگى بولىپ تابىلادى.

   حان پاتشالىعىنان باستاپ شينجياڭ جۇڭگو تەريتورياسىنا تاۋەلدى بولعان مىڭ جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى، شينجياڭدا دىننەن پايدالانىپ ورتالىق ۇكىمەتكە قارسى شىعىپ، بولشەكتەۋشىلىك ارەكەتتەرمەن شۇعىلدانعان وقيعالار تۋىلىپ كورمەگەن ەدى. سوندىقتان ءار داۋىردەگى ورتالىق ۇكىمەتتەر شينجياڭداعى ءدىنني ماسەلەلەرگە جايشىلىقتا تىكە ارالاسىپ ءبىرجايلى ەتپەي، جەرگىلىكتى ۇكىمەتتەردىڭ نەمەسە جەرگىلىكتى اكمياتتاردىڭ ءوز الدىنا شەشۋىنە تاپسىراتىن. چيڭ حانىعى شينجياڭدى بىرلىككە كەلتىرگەن سوڭ، ياركەن حاندىعى تۇسىندا ءدىنني جوعارعى جىك كۇشتەرى اكمياتقا ۇزاق مەرزىم ارالاسىپ، اۋەلى يەلەپ الىپ، ساياسي مەن ءدىن ءبىرتۇلعالاندىرىلعان قوجالار اكمياتىن قۇرىپ العاندىعىنان قوعام ۇزاق مەزگىلدەر بويىنا الاساپىراندىلىققا تۇسكەن تاريحي ساباقتارى ەسكەرىلە وتىرىپ، ءدىنني جوعارعى جىكتەرىنىڭ دىننەن پايدالانىپ مەملەكەتتىڭ تۇتاستىعى مەن چيڭ حاندىعىنىڭ شينجياڭداعى ۇستەمدىگىنە كەسىرىن تيگىزۋىنىڭ الدىن الىپ، شينجياڭنىڭ قوعام ورنىقتىلىعىن ساقتاۋ ءۇشىن، "دىنىنە تەجەم سالىپ، تۇرمىس- سالتىنا قۇرمەت ەتۋ" سىندى نەگىزگى ساياسات استىندا، ءىسلام ءدىنىن ساياسيدان ايىرۋ ءتاسىلىن قولداندى.

   چيڭ حاندىعىنىڭ ءدىن مەن ساياسيدى ايىرۋ ساياساتى نەگىزىنەن ەكى ءتۇرلى مازمۇندى قامتيدى: ءبىرى، ءدىننىڭ ساياسي مەن زاڭ ىستەرىنە ارالاسۋىنا تيىم سالۋ. چيڭ حاندىعى "مولدا" سالاۋاتىنا يە كىسىلەردىڭ بارلىعى ۇكىمەت قىزمەتىندە بولۋىنا تىم سالىنادى، ءماساپ ۇستاپ باستىق بولۋىنا ءتىپتى دە بولمايدى دەپ بەلگىلەدى. مولدالاردىڭ تەك قانا ناماز وقىپ تاۋاپ ەتىپ، قالىپتى ءدىنني قيمىلدارمەن اينالىسۋىنا جول قويىلدى، اكىمشىلىك ىستەرگە ارالاسۋىنا تيىم سالىندى. ەگەر مولدالاردىڭ پەرزەنتتەرى ۇكىمەت قىزمەتىندە بولسا، نەمەسە ءمانساپ ۇستاسا، ولاردىڭ تۋىسقاندارىنان پايدالانىپ ساياسيعا ارالاسۋىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن، مولدا بولۋىنا تيىم سالىناتىن بولدى. ءدىنني جوعارعى جىكتى تىزگىندەپ وتىرۋ ءۇشىن، ۇلكەن مولدالاردى جەرگىلىكتى اكىمدەر تاڭداپ بەلگىلەيتىن بولدى. قوجالار ۇستەمدىك ەتكەن مەزگىلدە، ساياسي مەن ءدىن ءبىرتۇلعالاندىرىلىپ، ءدىنني جوعارعى جىك كۇشتەرىنىڭ بيلىگى وتە زور، ساياسيعا ارالاسۋ ماسەلەسى توتەنشە كورنەكتى بولدى. ميسالى، ءار جىلى ورازانىڭ العاشقى كۇنىندە، مولدالار اكىم- بەكتەردىڭ مەشىتكە نامازعا كەلگەن ورايىنان پايدالانىپ، ولاردىڭ ساياسي ەڭبەكتەرىن باعالاپ وتىرۋشى ەدى. "دانىشپانداردى عانا ىستەتۋ كەرەك، پالەنباي قىزمەتىن ماندىتا المادى، تۇگلەنباي قىزمەتىن ءتىپتى ناشار ىستەدى دەپ ءمانسابىنان الىپ تاستايتىن نەمەسە ولتىرەتىن". مۇنان تۇسىنەرىمىز، ءدىنني جوعارعى جىك كۇشتەرىنىڭ ۇكىمەت ىستەرىنە باعا بەرۋ ۇقىعىنا يە بولعاندىعى، تالاپتارىنا ۇيلەسپەگەن مانساپتىلاردى قىزمەتىنەن الىپ تاستاۋ اۋەلى ءولتىرۋ ۇقىعىنا يە بولعاندىعى. مىنە وسىنداي زور بيلىكتەرى ارقىلى ولار ءار دارەجەلى اكمياتتاردى شەڭگەلىنە الدى. ساياسي مەن ءدىندى اجىراتۋ ساياساتى اتقارىلا باستاعان كەزدە، ءدىننىڭ ساياسيعا ارالاسقان جاعدايى باياعىداي بەلەڭ بەرىپ تۇردى. ميسالى، ياركەندە مانساپتىلار اكىم- بەك ۇستىنەن ارىز ايتقاندا، ەڭ الدىمەن قول قويعانى مولدا ەدى. چيڭ حاندىعى بۇل وقيعاعا ايىرىقشا ءمان بەرىپ، چيانلۇڭ پاتشا ءمان- جايىن ۇعىسقان سوڭ، بۇدان بىلاي ۇكىمەتتىڭ بارلىق ىستەرىن تەك قانا اكىم- بەك ءبىرجايلى ەتەدى، مولدالاردىڭ كيلىگۋىنە بولمايدى، دەپ بەلگىلەيدى دە، شينجياڭداعى مانساپتىلاردىڭ بارلىعىنا بۇكىل حالىققا وسى بەلگىلەمەنى جەتكىزۋدى تالاپ ەتەدى.

ء   دىننىڭ زاڭ ىستەرىنە كيلىگۋىنىڭ الدىن الۋ جاقتارىندا، چيڭ ۇكىمەتى وتكەندەگى ساياسي مەن ءدىن ءبىرتۇلعالاندىرىلعان ناقتىلى احۋالعا قاراتا رەت ءتارتىبى بويىنشا بىرتىندەپ ىلگەرىلەۋ شاراسىن قولداندى. شينجياڭ بىرلىككە كەلتىرىلگەن باستاپقى مەزگىلدە، چيڭ ۇكىمەتى تەك ۇكىمەتكە قارسى بولۋ، ساتقىندىق ىستەۋ قاتارلى اۋىر قىلمىستاردى عانا ءسوزسىز چيڭ پاتشالىعىنىڭ زاڭ- جارعىلارى بويىنشا ءبىرجايلى ەتۋ كەرەك، ءدىننىڭ كيلىگۋىنە بولمايدى دەپ بەلگىلەدى. ادەتتەگى قىلمىستى ىستەر، ازاماتتىق ىستەر دەلولارىن ءدىنني سوتتىڭ ءىسلام ەرەجەلەرى مەن ۇلتتىق عۇرپ- ادەت زاڭدارىنا ساي ءبىرجايلى ەتە بەرۋلەرىنە بولادى دەپ بەلگىلەدى. كەيىن كەلە قىلمىستى ىستەر زاڭدارىن اتقارۋ ۇقىعىن دا ۇكىمەت يەلىگىنە قايتارىپ الىپ، قىلمىستى ىستەر زاڭى جاعىندا ءسوزسىز چيڭ حاندىعىنىڭ زاڭىن اتقارۋ كەرەك دەپ بەلگىلەندى. ءدىنني سوت جالعاستى ساقتالىپ قالعانىمەن، تەك قانا ازاماتتىق دەلولارعا جاۋاپتى بولدى. چيڭ پاتشالىعىنىڭ شينجياڭنىڭ زاڭ ىستەرىندەگى رەفورماسى ىسجۇزىندە ءبىر ءتۇرلى زاڭدىق قوس رەلىس ءتۇزىمى ەدى. بۇل رەفورماسى تۇبەگەيلى بولماسا دا، كوپتەگەن ولقىلىقتار ساقتالىپ وتىرعانىمەن، قوجالار ۇستتەمدىگىنەن ەندى عانا ارىلعان شينجياڭ قوعامى جونىنەن العاندا، ءالى دە ءبىرشاما ۇيلەسىمدى ءارى ءونىمدى بولدى. شينجياڭدا ساياسي مەن ءدىندى ايىرۋدى جانە ءدىننىڭ ۇكىمەت زاڭىنا كيلىگۋىنىڭ الدىن الۋدى جۇزەگە اسىرۋعا كەپىلدىك ەتۋدە بەلسەندى ءارى ماڭىزدى رول اتقاردى.

   ەكىنشىسى، ۇكىمەت ءدىننىڭ ىشكى ىستەرىنە ارالاسپادى. ءىسلام ءدىنى ىشكى جاعىندا ۇقساماعان تانىمدار سەبەبىنەن ەجەلدەن بەرى كوپتەگەن ءمازحاپ- توپتارعا ءبولىنىپ كەلگەن ەدى. ال ءمازحاپتار قاقتىعىسى ءىسلام ءدىنىنىڭ تۇتاس تاريحىنان بەرى ۇزىلمەگەن جەلى بولاتىن. شينجياڭداعى اق تاۋلىقتار مەن قارا تاۋلىقتاردىڭ ءوزى بىرنەشە عاسىرعا سوزىلعان قاندى كۇرەستەر جۇرگىزدى. الايدا، مەيلى مازحاپتار قايشىلىعى قانشاما شيەلەنىسسە دە، قوعامنىڭ ورنىقتىلىعى جانە حالىقتىڭ ءومىرى مەن مال- مۇلكىنە زيان جەتكىزە قويماعان بولسا، ءالى دە ءدىننىڭ ىشكى بولەگىندەگى ماسەلەلەر ەسەپتەلدى. سوندىقتان چيڭ ۇكىمەتى ءار دارەجەلى مانساپتىلارىنىڭ مازحاپتار قاقتىعىسىنا ارالاسۋىنا تيىم سالدى. مانساپتىلار تاعايىنداعان كەزدە، مازحاپتارعا ايىرىپ شەكارا بەلگىلەمەۋ، ساياسي پوزيتسياسىن باستى ولشەم ەتۋ كەرەك دەپ بەلگىلەدى. اق تاۋلىقتار مەن قارا تاۋلىقتار جونىندە، چيڭ ۇكىمەتى ولاردى "اسىلدە مازحاپقا ايرىلماعان"، كەيىن كەلە "وزدەرى ءبولىنىپ العان" بولسا دا، ول وزدەرىنىڭ شارۋاسى، ولار تەك چيڭ حاندىعىنىڭ ۇستەمدىگىن قولداسا بولعانى، مەيلى اق تاۋلىقتار نەمەسە قارا تاۋلىقتار بولسىن، بارىنە بىردەي مامىلە جاساۋ كەرەك، سوعىستا ەڭبەك سىڭىرگەن نەمەسە ساياسي ناتيجەلەرى كورنەكتى بولعاندارىن ماڭىزدى مىندەتتەرگە قويۋ ءتيىس دەپ قارادى. ۇسەيىن، تۇردى، ورتانشى قوجا قاتارلى اق تاۋلىقتار مازحابىنىڭ قوجالارى ۇلكەن- كىشى قوجالاردىڭ بۇلىگىنە قارسى شىعىپ، سوعىستا ەرەن ەڭبەك كورسەتكەندىكتەرىنەن، چيڭ ۇكىمەتىنىڭ ماراپاتتاۋىنا يە بولىپ، اتاق- مارتەبەلەر بەرىلدى. ال قارا تاۋلىقتار مازحابىنداعى چيڭ حاندىعى ۇستەمدىگىنە قارسى شىققاندارعا قاتاڭ جازا بەرىلدى. ميسالى، قارا تاۋلىقتار مازحابىنىڭ مولداسى زياۋدۇن بۇقارانى كوتەرىلىسكە باستاعاندىعى ءۇشىن قولعا تۇسكەن ساتتە ولتىرىلەدى. اق تاۋلىقتار مازحابىنداعى جاھانگەر قوجا بۇلىك باستاعان سوڭ، شينجياڭداعى ءبىرسىپىرا مانساپتىلار وردانىڭ اق تاۋلىقتار مەن قارا تاۋلىقتارعا ۇستاعان پوزيتسياسىن وزگەرتىپ، قارا تاۋلىقتار اراسىنان "بەك" تاعايىنداۋىن تالاپ ەتكەنىندە، داۋگۋاڭ پاتشا : "بۇلاي ىستەسەك، ەكى جاقتى ءتىپتى دە ءبىر- بىرىنە وشەستىرىپ الامىز، ۇستەمدىگىمىزگە كەسىرى تيەدى" دەپ ولاردىڭ تالابىن تويتارادى. كەيىن كەلە قوجا ۇرپاقتارىنىڭ ۇزدىكسىز لاڭ سالۋى سالدارىنان چيڭ ۇكىمەتى ىلگەرىدەگى ساياساتتارىنا وزگەرىس ەنگىزىپ، قارا تاۋلىقتار مازحابىنداعىلاردى قولداۋ ارقىلى اق تاۋلىقتاردىڭ دەسىن باسىپ، كەيدە اۋەلى ماقساتتى تۇردە ەكى جاقتىڭ اراسىنا ىرتكى سالىپ، ناشار قوعامدىق ىقپال تۋدىرىپ وتىردى.

  ساياسي مەن ءدىندى ايىرۋ ساياساتىن جولعا قويۋمەن بىرگە، چيڭ ۇكىمەتى تاعى دا ءدىنني ىستەردى باسقارۋىن كۇشەيتە ءتۇستى. چيڭ ۇكىمەتى مولدالار "ءدىن وكىلدەرى" رەتىندە، مۇسىلمان جۇرتشىلىعىنىڭ "قۇرمەتىنە كەنەلگەن" ماڭىزدى قوعامدىق ورنى مەن ىقپالى بار كىسىلەر، سوندىقتان ولاردى سارالاپ، لايىقتى ورىندارىنا قويىپ ىستەتۋ كەرەك دەپ قارادى. مولدالاردى ءارقايسى قالا- كەنتتەردىڭ بەكتەرى ءدىنني ءجون- جوسىندارعا قانىق، ادال، ءادىل ادامدار اراسىنان سارالاپ، اكىم- بەكتەر جەرگىلىكتى ۋازىرلەرگە بەكىتتىرۋى كەرەك، سايلانعان مولدالار بەلگىلى مەرزىمدەر بويىنشا سول ورىندا تۇرعان ۋازىرلەرگە جولىعىپ، جۇمىس جاعدايلارىن مالىمدەپ تۇرۋى ءتيىس دەپ بەلگىلەدى. ەگەر مولدالاردىڭ ءدىنني جوسىندارعا قانىق ەمەس ەكەندىگى، سەنىمسىز، سونداي- اق مۇسىلمان جۇرتشىلىعىن قاناپ جۇرگەندىگى ءپاش ەتىلسە، مارتەبەسى الىنىپ جازاعا ۇشىرايتىندىعى، ونى قولپاشتاعان اكىمبەكتىڭ دە بىرگە جازالاناتىندىعى بەلگىلەندى.

  دىننەن پايدالانىپ جۇرگىزىلەتىن "ساتقىندىق" ارەكەتتەرگە بارىنشا قاتاڭ تيىم سالىندى. چيڭ حاندىعى شينجياڭدى بىرلىككە كەلتىرگەننەن كەيىن، ورتا ازياعا قاشىپ بارعان اق تاۋلىقتار مازحابىنداعى قوجالاردىڭ ۇرپاقتارى كۇنكورىستەرى تىم ناشار حالگە ءتۇسىپ قالسا دا جەڭىلىستەرىنە مويىنسال بولماي، شينجياڭعا ۇزدىكسىز جانسىز جىبەرىپ تىڭشىلىق ىستەپ، ۇمبەتتەرىمەن بايلانىسىن كۇشەيتىپ جانە ولاردى جەلىكتىرىپ، چيڭ حاندىعى ۇكىمەتىنە قارسى قاستاندىق ارەكەتتەرمەن شۇعىلداندى. سونىمەن قاتار مول قارجى توپتاپ، بۇلگىنشىلىك قيمىلدارىنا ازىرلەندى. بۇعان قاراتا چيڭ ۇكىمەتى قىراعىلىعىن ەسەلەپ ارتتىرىپ، جەرگىلىكتى مانساپتىلارىنا قاتاڭ تەكسەرىپ اياۋسىز سوققى بەرۋگە، قولعا ءتۇسىپ تەكسەرىپ انىقتالعاندارىنا راحىمسىز جازا قولدانۋ كەرەك دەپ بۇيرىق ءتۇسىردى. چيانلۇڭ زامانىنان بەرى، چيڭ ۇكىمەتى مۇنداي دەلولاردى تالاي رەت ءپاش ەتىپ، دىننەن پايدالانىپ جۇرگىزىلگەن "قاستاندىق" ارەكەتتەرگە اۋىر سوققى بەردى.

  "جالعان ءداستوري" شىعارمالاردى وقىپ ۇيرەنۋگە تيىم سالىندى. مۇنداعى "جالعان ءداستوري" دەپ اتاپ وتىرعانىمىز، ءىسلام ءدىنىنىڭ «قۇران كارىم» قاتارلى رەسمي ءداستوري شىعارمالارىنان تىسقارى ءدىنني ەڭبەكتەر. سول تۇستاعى احۋالعا نەگىزدەلگەنىمىزدە، اسىرەسە سوفيزمنىڭ كلاسسيك شىعارمالارى جانە قوجا- مولدا قاتارلى ءىسلام ءدىنىنىڭ جوعارى جىك وكىلدەرىنىڭ ءوز جاندارىنان قوسقان جالعان قۇران سۇرەلەرى مەڭزەلگەن بولۋى مۇمكىن. جياچيڭنىڭ ون التىنشى جىلى (1811- جىلى)، قوجا ۇرپاعى اتىمەن "قۇراندى بۇرمالاپ، ويدان قيىستىرىلعان زاڭسىز سۇرەلەردى قوسىپ" جازۋ دەلوسى انىقتالدى. قۇران اياتتارىن جالعاننان قيىستىرۋ ارقىلى مۇسىلمان بۇقاراسىن ازدىرىپ جەلىكتىرۋ قوجا قاتارلى ءىسلام ءدىنى جوعارعى جىك وكىلدەرى مەن بۇزاقىلاردىڭ دانىككەن ايلا- شارعىلارى، زالالى توتەنشە اۋىر. بۇزاقىلاردىڭ "جالعان ءداستوريلەردەن" پايدالانىپ بۇقارانى جەلىكتىرىپ ۇكىمەتكە قارسى اتتاندىرۋىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن، چيڭ ۇكىمەتى "قۇران اياتتارىن بۇرمالاۋشىلارعا" قاتاڭ سوققى بەرۋمەن بىرگە، "مولدالار مەن مۇسىلمانداردىڭ جالعان ءداستوريلەردى وقىپ ۇيرەنۋىنە تيىم سالدى".

   چيڭ حاندىعى ۇكىمەتىنىڭ شينجياڭدا اتقارعان ساياسي مەن ءدىندى ايىرۋ ساياساتىنىڭ جانە ءدىنني ىستەردى باسقارۋىنىڭ ماقساتى ءوزىنىڭ شينجياڭداعى ۇستەمدىگىن قورعاۋ ەكەندىگىندە شۇبا جوق، دەسە دە بۇل ءارقانداي ءبىر ورتالىق ۇكىمەتتىڭ وتەۋگە ءتيىس بورىشى مەن اتقارۋعا ءتيىس ۇقىعى ەدى. چيڭ ۇكىمەتىنىڭ بۇل ساياساتى جان- جاقتىلى ءارى تۇبەگەيلى بولا قويماعانىمەن (ميسالى، ءدىنني سوتتى ساقتاپ قالۋى ءدىننىڭ زاڭ ىستەرىنە كيلىگۋىنە مۇمكىندىكتەر تۋدىردى)، شينجياڭنىڭ ىسجۇزىندىك جاعدايىنا نەگىزدەلىپ، جەرگىلىكتى حالىقتاردىڭ عۇرپ- ادەتتەرى ەسكەرىلە وتىرىپ تۇزىلگەندىگىنەن، اناعۇرلىم كۇشتى نىسانالى سيپاتقا يە بولدى. ساياسي مەن ءدىندى ايىرۋ ساياساتىنىڭ جولعا قويىلۋى اكىمشىلىك ۇقىن پەن ءدىنني ۇقىقتىڭ ۇزاق مەزگىل تەكەتىرەس جاعدايىن تامامداپ، مەيلى شينجياڭ قوعامىنا، الدە ءىسلام ءدىنىنىڭ قالىپتى دامۋىنا بولسىن، وبيەكتيۆتىك مانىنەن العاندا بەلسەندى ارى اسا زور ىقپال تۋدىردى. ءدىنني ىستەردى باسقارۋدى كۇشەيتۋ، دىننەن پايدالانىپ بۇقارانى چيڭ حاندىعىنىڭ ۇستەمدىگىنە قارسى ارەكەتتەرگە جەلىكتىرۋدىڭ الدىن الۋدا ماڭىزدى رول اتقارىپ، وبيەكتيۆ مانىنەن الىپ ايتقاندا شينجياڭ قوعامىنىڭ ورنىقتىلىعىن ساقتاۋ مەن ەكونوميكاسىن دامىتۋعا ءتيىمدى بولدى.

حانزۋشادان اۋدارعان: سەرىك وقاباي ۇلى

كەلۋ قاينارى: شينجياڭ قوعامدىق عىلىمدار تورى

جاۋاپتى رەداكتورى: سەرىك

سۋرەتتەر سويلەيدى

اكادەميا سىر شەرتەدى

‹جاۋ جۇرەك مىڭ بالا› كينوسىنداعى اكتەرلەر

ساحارا سالتاناتى

سۇلۋ سايرام

قازاقتىڭ ۇلى اقىنى ـــ اباي قۇنانباي ۇلى

قازاقتىڭ سول قىزدارى ــــ اي

قازاقتىڭ رۋحى ــــ دومبىرا

سىنتاستار سىرى

عاجايىپ سۋرەتتەر

قازاقتىڭ ۇلتتىق تاعامدارى

قازاقتىڭ ۇلتتىق كيىمدەرى

تابيعات قانداي تاماشا