زاڭ ينستيتۋتى

كەلۋ قاينارى:   |   جولدانعان ۋاقىتى:2014 - 07 - 04 08:58

تاريحي دامۋ بارىسى:

  1983- جىلى جەلتوقساندا شاڭىراق كوتەرگەن زاڭ ينستيتۋتى شينجياڭداعى زاڭ عىلىمى نازارياسىن زەرتتەۋمەن ارناۋلى اينالىساتىن بىردەن- ءبىر عىلمي زەرتتەۋ ورگانى سانالادى. زاڭ ينستيتۋتى العاش قۇرىلعان كەزدە فيلوسوفيا- زاڭ ينستيتۋتى (قىسقاشا فيلوسوفيا- زاڭ ينستيتۋتى) دەپ اتالعان. 1992- جىلى شينجياڭ قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ ماركسيزم- لەنينيزم ينستيتۋتى قۇرىلعاننان كەيىن فيلوسوفيا ينستيتۋتى ماركسيزم- لەنينيزم ينستيتۋتىنىڭ قارماعىنا ءوتىپ، فيلوسوفيا- زاڭ ينستيتۋتى رەسمي تۇردە زاڭ ينستيتۋتى بولىپ وزگەرتىلدى. تۇڭعىش مەڭگەرۋشىسى شاۋ چۇن، الدىڭعى كەزەكتەگى مەڭگەرۋشى ليان جىنحۋا، قازىرگى مەڭگەرۋشىسى ءباي لي.

   بۇگىنگى كۇندە زاڭ ينستيتۋتى 25 جىلدى باسىنان وتكەردى، ساقا- جاڭا قىزمەتكەرلەر الماسىپ، كادرلار قوسىنى جاڭالانىپ، ءبىر توپ زاڭ عىلىمىن زەرتتەۋشىلەر وسىناۋ اۋماقتا تەر توگىپ، شينجياڭ زاڭ عىلىمىن زەرتتەۋ ىستەرىنىڭ دامۋى ءۇشىن وشپەس ۇلەس قوستى. كەزەكتە، زاڭ ينستيتۋتىندا 7 زەرتتەۋشى بار، مۇنىڭ ىشىندە تەتە اعا زەرتتەۋشى 4 ادام.

قۇرىلىمى جونىندە:

  زاڭ ينستيتۋتىنىڭ قاراستىلىعىندا شينجياڭ جەرگىلىكتى زاڭ-ءتۇزىمىن زەرتتەۋ كەڭسەسى، شينجياڭنىڭ ورنىقتىلىعىن قورعاۋ جونىندەگى زاڭ- ساياسات زەرتتەۋ كەڭسەسى جانە ورتا ازيا زاڭىن زەرتتەۋ ورتالىعى بار.

زەرتتەۋ جەتىستىكتەرى:

  زاڭ ينستيتۋتى قۇرىلعاننان بەرى قىرۋار زەرتتەۋ جەتىستىكتەرىنە قول جەتكىزدى. زاڭ ينستيتۋتى قۇراستىرىپ، باسپادان شىعارعان تۋىندىلار 10 قانشادان استى، ونىڭ باستىلارى: «شينجياڭ ءۇش ايماق توڭكەرىسىنىڭ زاڭ- ءتۇزىم تاريحى»، «ازاماتتىق ىستەر ارىز- شاعىم زاڭى تۋرالى شولۋ»، «تولەم زاڭىنان جالپى شولۋ»، « زاڭنان پايدالانۋ تۋرالى كەڭەس»، «زاڭ قۇجاتتارىن قالاي جازۋ كەرەك»، « كولىك اپاتىنىڭ سالدارىن ىزدەۋ»، « قاتىناس شىرعالاڭىنا تالداۋ جاساۋ جانە ونىڭ الدىن الۋ»، « قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكونوميكالىق ساۋدا زاڭىنان جيناقتار»، «وزبەكستان، قىرعىزستان، تاجىكستان، تۇركىمەنستاننىڭ ەكونوميكالىق ساۋدا زاڭىنان جيناقتار»، « زاڭ قۇجاتتارىنان تاڭدامالىلار»، « جاستار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ اتەيستتىك تاربيە وقۋلىعى»، « تۇرمە ساقشىلارىنىڭ ۇلت جانە ءدىن بىلىمىنەن سۇراۋ- جاۋاپتار»،ت.ب.

   زاڭ ينستيتۋتى مەملەكەتتىك قوعامدىق عىلىمدار قورى قارجىلاي جەبەگەن زەرتتەۋ نىسانى، اۆتونوميالى رايوندىق قوعامدىق عىلىمدار قورى قارجىلاي جەبەگەن زەرتتەۋ نىسانى، اۆتونوميالى رايوندىق وداق كوميتەتىنىڭ تاپسىرما نىسانى، تۇرمە باسقارۋ مەكەمەسىنىڭ تاپسىرما نىسانى سىندى 10 نان استام نىسانداردى ورىندادى، 1994- جىلعى اۆتونوميالى رايوندىق قوعامدىق عىلىمدار قورى قارجىلاي جەبەگەن نىسان « شينجياڭ بەلگىلەگەن سوتسياليستىك بازار شارۋاشىلىعىنىڭ جەرگىلىكتى زاڭ-ەرەجەلەرى تۋرالى زەرتتەۋ»؛ 1996- جىلعى اۆتونوميالى رايوندىق قوعامدىق عىلىمدار قورى قارجىلاي جەبەگەن نىسان «كەزەكتەگى قوعام اماندىعىن جان-جاقتىلى جونگە سالۋداعى كۇردەلى ماسەلەلەر جونىندە زەرتتەۋ»؛ 2003- جىلعى مەملەكەتتىك قوعامدىق عىلىمدار قورى قارجىلاي جەبەگەن نىسان « زورلىقتى كۇش، لاڭكەستىك قىلمىس جانە شينجياڭ ورنىقتىلىعى»؛ 2003-جىلعى اۆتونوميالى رايوندىق قوعامدىق عىلىمدار قورى نىسانى « ەلىمىزدىڭ ءماجبۇري اتقارىلاتىن ءتۇزىم رەفورماسى جانە ونىڭ كەمەلدەنۋى»؛ 2004- جىلعى مەملەكەتتىك نىسان « شينجياڭنىڭ ورنىقتىلىعىن قورعاۋعا قاتىستى زاڭدىق ماسەلەلەردى زەرتتەۋ»؛ 2004- جىلعى اۆتونوميالى رايوندىق نىسان « شينجياڭنىڭ ورنىقتىلىعىن قورعاۋ جونىندەگى زاڭدىق ماسەلەلەردى زەرتتەۋ»؛ 2004- جىلعى اۆتونوميالى رايوندىق نىسان «اتقارىلاتىن ءتۇزىم رەفورماسى جانە ونىڭ كەمەلدەنىلۋ ماسەلەسى جونىندەگى زەرتتەۋ»؛ 2005- جىلعى مەملەكەتتىك ەرەكشە تاپسىرمالى نىسان «شينجياڭ ۇيعۇر اۆتونوميالى رايونىنىڭ زاڭ-ءتۇزىم قۇرىلىسىنا 50 جىل»؛ 2006- جىلعى كوممۋنيستىك جاستار وداعىنىڭ ورتالىق ءتۇيىندى نىسانى «( ءۇش ءتۇرلى كۇشتىڭ) جاستار مەن جاسوسپىرىمدەرگە بولعان ءىرىتۋىن تەجەۋدىڭ قارسى شارالارىن زەرتتەۋ»؛ 2007- جىلعى مەملەكەتتىك قوعامدىق عىلىمدار قورىنىڭ ەرەكشە نىسانى « شينجياڭنىڭ ءدىن ىستەرىن باسقارۋدى زاڭداستىرۋ تۋرالى تولعانىس»؛ 2007- جىلعى اۆتونوميالى رايوندىق وداق كوميتەتىنىڭ نىسانى «جاستار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ اتەيستىك تاربيە وقۋلىعى»؛ 2007- جىلى تۇرمە باسقارۋ مەكەمەسىنىڭ تاپسىرما نىسانى « تۇرمە ساقشىلارىنىڭ ۇلت جانە ءدىن تاربيەسى ساۋاتىنان سۇراۋ- جاۋاپتار» قاتارلىلار بار.

   زاڭ ينستيتۋتىنداعى زەرتتەۋشىلەر جۋىق جىلداردان بەرى، جۇڭگو حالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ « ازاماتتىق ىستەر جانە ساۋدا زاڭى»، « ساياسات جانە زاڭ»، « زياتكەرلىك مەنشىك ۇقىعى»، « شينجياڭ قوعامدىق عىلىمدارى»، « شينجياڭنىڭ ماڭىزدى حابارلارى»، « شينجياڭ ساقشى- وفيتسەرلەر جوعارى تەحنيكوم مەكتەبى»، « شينجياڭ قوعامدىق عىلىمدار مىنبەسى»، « شينجياڭ زاڭ عىلىمى»، « عىلمي زەرتتەۋ اۋقىمى»، « ءادىليا كاسىبى»، « شينجياڭ ادۆوكاتتارى»، « شينجياڭ زاڭ-ءتۇزىم گازەتى»، « شينجياڭ گازەتى»، « ءۇرىمجى كەشكى گازەتى»، « جۇمىسشىلار ۋاقىت گازەتى» قاتارلى شينجياڭنىڭ ءىشى- سىرتىنداعى گازەت – جۋرنالدارعا حانزۋ، ۇيعۇر تىلدەرىندە مىڭنان استام ماقالا جاريالادى، بۇلار زاڭ عىلىمىنىڭ ءتۇرلى تاراۋشا زاڭدارىن شارپىدى.

   نەگىزگى زاڭ جاعىندا: « نەگىزگى زاڭعا وزگەرىس ەنگىزۋدەگى ون ءىرى ءتۇيىن»، « ازاماتتاردىڭ نەگىزگى ۇقىعىنىڭ قورعالۋى»، « دىڭ شياۋپيڭنىڭ حالىق دەموكراتياسى ديكتاتۋراسى ىلىمىنە بولعان نازاريالىق ۇلەسى»، « نەگىزگى زاڭ تانىمىن كۇشەيتىپ، نەگىزگى زاڭنىڭ بەدەلىن قورعاۋ» قاتارلىلار بار؛ قىلمىستىق ىستەر زاڭى جاعىندا: « مەملەكەت حاۋىپسىزدىگىنىڭ ءبىرقانشا ماسەلەسى تۋرالى شولۋ»، « ەلىمىزدىڭ قىلمىستىق ىستەر زاڭىنداعى ادامدىق ۇقىققا قاتىستى ماسەلەلەر جونىندە»، « قىلمىستىق ىستەر دەلوسىنداعى زيانكەستىككە ۇشىراۋشىنىڭ زاڭدىق ورنى حاقىندا»، « ادامدىق ۇقىققا كەپىلدىك ەتۋ ادامزاتتىڭ اسىل مۇراتى»، « الەۋمەتتىك مال- مۇلىكتى زاڭسىز ورتاق يەمدەنىپ الۋ قىلمىسىنىڭ حارەكتەرىن تۇراقتاندىرۋدى جىنتىكتەۋ»، « ازامات جاسىنا تولماعانداردىڭ قىلمىسىنا جازا كەسۋدە ساقتالعان ماسەلەلەرگە تالداۋ جاساۋ»، « توراپتىڭ ازامات جاسىنا تولماعانداردىڭ قىلمىس وتكىزۋىنە مۇرىندىق بولۋدىڭ الدىن الۋعا قارسى شارالارىن زەرتتەۋ»، « شۇعىل جاعداي ءتۇزىمى» قاتارلىلار؛

   ازاماتتىق ىستەر جانە ساۋدا زاڭى جاعىندا: « ازاماتتىق ىستەر زاڭىنداعى داڭق-نامىس كوزقاراسى»، « زاتتىق ۇقىقتى قۋزاۋداعى جاراسىمدىلىق ىزدەرى»، «سوتسياليستىك داڭق- نامىس تانىمى مەن ازاماتتىق ىستەر زاڭى ۇستانىمىنىڭ سايكەسىمدىلىگى»، « ساۋدا زاڭىنداعى بازارعا كىرۋ رۇحساتى ءتۇزىمى جايلى»، « توقتام زاڭىنداعى ۇقتىرۋدىڭ سيپاتى مەن ونىمدىلىگىنە تالداۋ جاساۋ»، « ءپىشىنسىز مال- مۇلىك جانە ونىڭ رولى»، « توراپتىق اتى-ءجونى ۇقىعى مەن ساۋدا ماركاسى ۇقىعىنىڭ قايشىلىعى جانە ونى ءبىرجاقتىلى ەتۋ»، « جارنا بەلەت بازارىنداعى جالعان اقپاردان اشكەرەلەنگەن ازاماتتىق ۇقىققا سۇعاناقتىق جاساۋ جاۋاپكەرشىلىگى تۋرالى» قاتارلىلار بار؛

   نەكە زاڭى جاعىندا: «نەكەسىز بىرگە تۇرعانداردىڭ تالاس- تارتىس ماسەلەلەرىنە ىشكەرىلەي تالداۋ جاساۋ»، « نەكەدەن اجىراسۋ دەلوسىنداعى ورتاق مال- مۇلىكتىڭ تۇرلەرى جانە ونى شەشىم ەتۋ»، « نەكەسىز بىرگە تۇرۋ ماسەلەسى جانە زاڭدىق تولعانىس»؛ ەڭبەك زاڭى جاعىندا: « ەڭبەكشىلەردىڭ زاڭدى ۇقىق- مۇددەسىن قۇلشىنا قورعاۋ»، « ەڭبەكاقى الىپ دەمالىسقا شىعۋ جايلى ايتارىم»، « دەلدال توقتامىنا قول قويۋدا كوڭىل بولۋگە ءتيىستى ءبىرقانشا ماسەلەلەر»، « اۋىل- قىستاق ايەلدەرىنىڭ ۇقىق- مۇددەسىن قورعاۋدا ساقتالعان ءبىرقانشا ماسەلەلەر»، « بارىمتالاۋ ــــ ءتول مۇددەنى قورعاۋدىڭ ۇتىمدى ءتاسىلى ەمەس»؛

   جەرگىلىكتى زاڭ شىعارۋ جاعىندا: « شينجياڭنىڭ جەرگىلىكتى زاڭ شىعارۋىنا نازار جانە بولجال»، « شينجياڭداعى ۇلتتىق اۆتونوميالى جەرلەردىڭ جەرگىلىكتى زاڭ شىعارۋ ۇقىعىنان يگىلىكتەنۋ احۋالىنا تالداۋ جاساۋ جانە ونىڭ شارالارى جونىندەگى ۇسىنىس»، « شينجياڭنىڭ جاراسىمدى قوعامىن قۇرۋداعى زاڭ-تۇزىمدىك كەپىل »، « شينجياڭنىڭ شەكارا ساۋداسىندا ساقتالىپ وتىرعان زاڭدىق ماسەلەلەر جانە ونىڭ شارالارى تۋرالى تولعانىس»، « رايونىمىزدىڭ اقپارات دانەكەرلەرىندەگى زاڭ-ءتۇزىم باعدارلامالارىنىڭ دامۋى جايلى»، « رايونىمىزداعى ءدىني قيمىل مايدانىن زاڭ بويىنشا باسقارۋدى كۇشەيتۋدىڭ قاجەتتىلىگى»، « 2006- جىلى شينجياڭدا بەلەڭ بەرگەن ەلەۋلى زاڭ-ءتۇزىم ۋاقيعالارىنا تالداۋ جاساۋ»؛

   ارىز- شاعىم زاڭى جاعىندا: « اقشا الاشاق ۇقىعىنىڭ اتقارىلۋىن ەكى جاقتىلى شەشۋ پرينسيپى مەن ونىڭ داۋ-شارى، سونداي-اق ول جونىندەگى تالداۋ»، « دىبىس- كەسكىن بۇيىمدارىنىڭ دالەل-سپاتتىق رولى حاقىندا»، « ازاماتتىق ىستەر ارىز شاعىمىنداعى مال-مۇلىكتى امان ساقتاۋداعى ءبىرقانشا ماسەلەلەر جايلى»؛

   حالىقارالىق ەكونوميكالىق زاڭ جاعىندا: « قازاقستان شەتەلدىك ساۋداگەرلەرىنىڭ قارجى قوسۋداعى زاڭدىق ورتاسى تۋرالى زەرتتەۋ »، « جۇڭگو- قازاقستان قورعاس حالىقارالىق شەكارا سەلبەستىك ورتالىعىن زاڭمەن قامتاماسىزداندىرۋدىڭ قازىرگى جاعدايى تۋرالى تەكسەرۋ- زەرتتەۋ جانە كەمەلدەندىرۋ ويلارى»، « رەسەي شەتەلدىك ساۋداگەرلەرىنىڭ قارجى قوسۋداعى زاڭدىق ورتاسى تۋرالى تەكسەرۋ-زەرتتەۋ»، « تاجىكستان شەتەلدىك ساۋداگەرلەرىنىڭ قارجى قوسۋداعى زاڭدىق ورتاسى تۋرالى تەكسەرۋ-زەرتتەۋ »، « افعانىستان شەتەلدىك ساۋداگەرلەرىنىڭ قارجى قوسۋداعى زاڭدىق ورتاسى تۋرالى تەكسەرۋ-زەرتتەۋ »، « تۇركىمەنستان شەتەلدىك ساۋداگەرلەرىنىڭ قارجى قوسۋداعى زاڭدىق ورتاسى تۋرالى تەكسەرۋ-زەرتتەۋ »، « وزبەكستان شەتەلدىك ساۋداگەرلەرىنىڭ قارجى قوسۋداعى زاڭدىق ورتاسى تۋرالى تەكسەرۋ- زەرتتەۋ» قاتارلىلار.

ءتورتىنشى، باستى زەرتتەۋ باعىتى:

1.ورتا ازيا ەلدەرىنىڭ زاڭىن زەرتتەۋ؛

2.شينجياڭنىڭ ورنىقتىلىعىن قورعاۋداعى زاڭ- ساياساتتاردى زەرتتەۋ؛

3.شينجياڭنىڭ جەرگىلىكتى زاڭ شىعارۋى تۋرالى زەرتتەۋ؛

4.ورتا ازيانىڭ وڭىرلىك ەكونوميكا سەلبەستىگىن زاڭمەن قامتاماسىزداندىرۋ مەحانيزمىن زەرتتەۋ.

حانزۋشادان اۋدارعان: سەرىك دالەلقان ۇلى

كەلۋ قاينارى: شينجياڭ قوعامدىق عىلىمدار تورى

جاۋاپتى رەداكتورى: سەرىك

سۋرەتتەر سويلەيدى

اكادەميا سىر شەرتەدى

كەلپىن قاراكول تابيعي قورىق رايونى

تۇرپان سور اراسان كورىنىستەرى

كوركەم ۇرىمجى

چىلاندىقتاردىڭ تۇرمىسىنان قيىقتار

‹جاۋ جۇرەك مىڭ بالا› كينوسىنداعى اكتەرلەر

ساحارا سالتاناتى

سۇلۋ سايرام

قازاقتىڭ ۇلى اقىنى ـــ اباي قۇنانباي ۇلى

قازاقتىڭ سول قىزدارى ــــ اي

قازاقتىڭ رۋحى ــــ دومبىرا

سىنتاستار سىرى