ورتا ازيا ينستيتۋتى

كەلۋ قاينارى:   |   جولدانعان ۋاقىتى:2014 - 07 - 04 09:08

   1980-جىلى شاڭىراق كوتەرگەن شينجياڭ قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ ورتا ازيا ينستيتۋتى شينجياڭداعى بىردەن-ءبىر شەتەل ماسەلەلەرىن زەرتتەيتىن ورىن ءارى جۇڭگوداعى ورتا ازيانى ارناۋلى زەرتتەيتىن ماڭىزدى زەرتتەۋ ورگانى. 1980-جىلى ينستيتۋت قۇرىلعان العاشقى كەزدە «سوۆەت-ورتا ازيا زەرتتەۋ ماتەريالدارى» اتتى ماۋسىمدىق جۋرنال شىعارعان، 1983-جىلى ونى «ورتا ازيا زەرتتەۋ ماتەريالدارى» دەپ وزگەرتسە، 1986-جىلى تاعى «ورتا ازيا زەرتتەۋ» دەپ وزگەرتكەن. وسى ىشكى زەرتتەۋ ماتەريالى 1998-جىلعا دەيىن باسىلىپ، جيىنى 60 سان جارىق كوردى. وندا 7 ميلليونعا تاياۋ ارىپتەن تۇراتىن 1000 نان استام ورتا ازيا ساياساتىنا، ەكونوميكاسىنا، تاريحىنا، مادەنيەتىنە، ۇلتتارىنا ساياتىن عىلمي ماقالالار، اۋدارما، ماتەريال، ت.ب. جاريالانىپ، اۆتونوميالى رايونىمىزدىڭ حالىقارا ماسەلەلەرىن زەرتتەۋى ءءۇشىن مىقتى نەگىز قالادى.

ينستيتۋت قۇرىلىمى جانە قاتىستى باسشىلار:

ورىنباسار ينستيتۋت باستىعى: شى لان، تەتە اعا زەرتتەۋشى.

ورىنباسار ينستيتۋت باستىعى: قايرات، تەتە اعا زەرتتەۋشى.

باتىس ازيا زەرتتەۋ كەڭسەسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى: ما پينيان، اعا زەرتتەۋشى.

كەڭسە مەڭگەرۋشىسى: شياۋ ليپيڭ.

ماتەريال كەڭسەسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى: فان حۇڭليان.

پاندەر جونىندە:

  حالىقارالىق ماسەلەلەردى زەرتتەۋ ـــ فيلوسوفيا-قوعامدىق عىلىمداردى زەرتتەۋدىڭ ماڭىزدى ءبىر سالاسى سانالادى. شينجياڭنىڭ حالىقارالىق ماسەلەلەردى زەرتتەۋى اجەپتاۋىر وزگەشە ءتۇس الادى. بارشاعا ايان، ۇلى وتانىمىزدىڭ باتىس سولتۇستىگىنە ورنالاسقان شينجياڭدى باسقا ولكە، رايوندارمەن سالىستىرعاندا، ونىڭ ەڭ ۇلكەن ەرەكشەلىگى ۇلان-قايىر مەملەكەت شەكاراسىن قامتىپ جاتقاندىعىندا. ول شىعىستان باتىسقا قاراي، موڭعۇليا، رەسەي، قازاقستان، قىرعىزستان، تاجىكستان، افعانستان، پاكستان جانە يندەيا قاتارلى 8 مەملەكەتپەن شەكارالاسادى؛ شينجياڭ كوپ ۇلت ءجيى شوعىرلانعان، جۇيەدەن يسلام ءدىنى كەڭىنەن تارالعان رايون، ونىڭ ىشىندەگى ءبىر ءبولىم از ۇلتتار شەكەرا اتتاپ قونىستانعاندىقتان كورشى ەلدەگى ءبىرسىپىرا ۇلتتارمەن ءتىل، ءدىن، مادەنيەت جاعىندا ءداستۇرلى قارىم-قاتىناسى قويۋ. جوعارىداعى اتالعان شينجياڭنىڭ ەرەكشە جاعراپيالىق ورنى مەن الەۋمەتتىك ورتاسى ــــ شينجياڭنىڭ ورنىقتىلىعى مەن دامۋى ءسوزسىز حالىقارالىق ورتا مەن شينجياڭ توڭىرەگىندەگى شاعىن ورتانىڭ كۇشتى ىقپالىنا ۇشىرايتىندىعىن بەلگىلەدى.

زەرتتەۋ باعىتى:

  ورتا ازيا ينستيتۋتىنىڭ زەرتتەۋ كولەمى ورتا ازياداعى بەس مەملەكەتتەن تىس، سول ەلدەرمەن شەكارالاساتىن رەسەي، افعانستان، پاكستان، ءۇندىستان، يران، تۇركيا، ت.ب. ەلدەردىڭ ساياسي جاعدايى، ەكونوميكاسى، تاريحى، مادەنيەتى سىندى حالىقارالىق ماسەلەلەردى شارپيدى.

زەرتتەۋ جەتىستىكتەرى:

   90-جىلداردىڭ باسىندا، شىعىس ەۆروپادا شۇعىل وزگەرىستەر تۋىلىپ، سوۆەت وداعى ىدىرادى، سوۆەت وداعىنىڭ قاراستىلىعىنداعى ورتا ازيا وڭىرىندە بەس تاۋەلسىز رەسپۋبليكا ىلگەرىندى-كەيىندى بوي كوتەرىپ، شينجياڭنىڭ وڭىرلىك ساياسي جاعدايىندا ءبىرشاما زور وزگەرىستەر بەلەڭ بەردى. ورتا ازيا ينستيتۋتى تەز ارادا: «ورتا ازياداعى ءتورت ەل جاعدايى» (وزبەكستان، تاجىكستان، قىرعىزستان، تۇركمەنستان) مەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جالپى جاعدايى» (كەيىنتىنەن اتالعان ەكى كىتاپ بىرىكتىرىلىپ، «ورتا ازياداعى بەس ەل جاعدايى» دەگەن اتپەن ءبىر كىتاپ بولىپ شىقتى) اتتى ەكى كىتاپتى باسپادان شىعارىپ ۇلگەردى. بۇل ەكى كىتاپ ماتەريالدىق سيپاتتى قۇجات بولعانىمەن، ايتسە دە سول تۇستا ەل ىشىندەگى تۇڭعىش رەت جاڭادان تاۋەلسىز العان رەسپۋبليكالاردىڭ نەگىزگى جاعدايىن ءبىرشاما جۇيەلى تانىستىرعان مالىمەت بولدى، بۇل سوناۋ قۇندى دەرەكتەرگە شۇعىل مۇقتاج بولىپ جۇرگەن جولداستاردىڭ قاجەتىنەن شىقتى.

   1990~ 1994-جىلدارى، ورتا ازيا ينستيتۋتى شينجياڭ قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ ءىرى تەماسى بولعان «پانيسلاميزم، پانتۇركيزمنىڭ شينجياڭدا تارالۋى مەن ونىڭ شارالارى جونىندەگى زەرتتەۋ» قىزمەتىنە قاتىناسادى. «ەكى ءپان» زەرتتەۋ گرۋپپاسى مالىمەت جيناقتارىنان «پانيسلاميزم، پانتۇركيزم تۋرالى زەرتتەۋ»، «ءپانيسلاميزم، پانتۇركيزم زەرتتەۋلەرى جونىندەگى ماقالالار جيناعى»، « ”ەكى ءپان“ زەرتتەۋى تۋرالى اۋدارمالار جيناعى» (1~3 ءبولىم)، « ”ەكى ءپان“ زەرتتەۋى جونىندەگى ىشكى پايدالانۋ ماتەريالى جيناعى» سىندى 2 ميلليون ارىپتەن تۇراتىن ءتۇرلى مالىمەت جيناقتارىن باسپادان شىعاردى. اتالعان نارازيالىق عىلمي زەرتتەۋلەر وتانىمىزدىڭ تۇتاستىعى مەن ۇلتتىق بولشەكتەۋشىلىككە قارسى تۇرۋدا ماڭىزدى رول اتقاردى.

   شينجياڭنىڭ باتىسىنداعىلار تەك عانا ورتا ازياداعى بەس ەل، الايدا شينجياڭنىڭ ورنىقتىلىعى مەن دامۋىنا ىقپال جاسايتىن باتىس وڭتۇستىكتەگى كورشى ەلدەردەن افعانستان، پاكستان، ءۇندستان، سونداي-اق باتىس ازياداعى تۇركيا، يران، ساۋدا ارابياسى قاتارلىلار بار. سوندىقتان، شينجياڭ جونىنەن العاندا، حالىقارالىق ماسەلەلەردى زەرتتەۋدە ورتا ازياداعى بەس ەلمەن عانا شەكتەلۋگە بولمايدى. 1991-جىلى، ورتا ازيا ينستيتۋتى باتىس ازيا زەرتتەۋ كەڭسەسىن قۇرىپ، سول جىلى «پاكستان، افعانستان، تۇركيا، ساۋدا ارابيا، اراب بىرىككەن امىرلىگى سىندى بەس ەلدىڭ جالپى جاعدايى» اتتى كىتاپتى باسپادان شىعارادى. بۇل جوعارىداعى تىلگە تيەك ەتىلگەن «ورتا ازياداعى بەس ەل جاعدايى» اتتى كىتاپپەن ۇقساس بولىپ، پايدالانۋ ماتەريالى ەسەپتەلەدى، الايدا ول شينجياڭنىڭ حالىقارالىق ماسەلەلەردى زەرتتەۋ سالاسىنىڭ كەڭەيگەندىگىنەن دەرەك بەرەدى.

    سوۆەت وداعى ىدىراعان تۇستا ورتا شىعىستاعى يسلام فۋندامەنتاليزمى ورتا شىعىس، سولتۇستىك افريكا، ورتا ازيا، شىعىس وڭتۇستىك ازياداعى مۇسىلماندار ءجيى شوعىرلانعان رايونداردا بىردەن جامىرادى، سونىمەن ”ءۇش يزم“ وكتەمدىگى شينجياڭ توڭىرەگىندەگى كورشى ەلدەردە ەتەك الىپ، رايون ورنىقتىلىعى مەن شينجياڭ حاۋىپسىزدىگىنە تىكەلەي ىقپال جاسادى. ”ءۇش يزم“ ماسەلەسى سول سەبەپتى 90- جىلدارداعى شينجياڭنىڭ حالىقارالىق ماسەلەلەردى زەرتتەۋدەگى تۇيىنىنە اينالدى. 1994-جىلى، ورتا ازيا ينستيتۋتىنداعى زەرتتەرمەن پان جىپيڭ جولداس شينجياڭ پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندەگى ۋاڭ جىجۋان پروفەسسورمەن بىرلەسىپ، مەملەكەتتىك قوعامدىق عىلىمدار قورى نىسانى «ورتا ازيا ساياسي اۋقىمىنىڭ دامۋ تاريحى، قازىرگى احۋالى جانە شينجياڭ ورنىقتىلىعى» تۋرالى زەرتتەۋ قىزمەتىن قانات جايدىرادى. 1995-جىلى، زەرتتەۋشى پان جىپيڭ مەملەكەتتىك قوعامدىق عىلىم قورى نىسانى «كوشپەندى ۇلتتى ەلدەردەگى ۇلت ماسەلەسى مەن ۇلتتار نازارياسىن وسىزامان تۇرعىسىنان تولعانۋ» تەماسىنا جەتەكشىلىك ەتەدى. 1994-جىلى، ورتا ازيا ينستيتۋتىنىڭ تەتە اعا زەرتتەۋشىسى ۋاڭ ميڭيە «ورتا ازياداعى بەس ەلدىڭ تاۋەلسىز العاننان بەرگى وزگەرىسى» اتتى اۆتونوميالى رايوندىق قوعامدىق عىلىمدار قورى نىسانىنا جەتەكشىلىك ەتىپ، ونى تابىسپەن ورىندايدى، 1996-جىلى ورتا ازيا ينستيتۋتىنىڭ كومەكشى زەرتتەۋشىسى شى لىي «شينجياڭ توڭىرەگىنىڭ حاۋىپسىزدىك جاعدايى جانە وعان قارسى شارالار» اتتى اۆتونوميالى رايوندىق قوعامدىق عىلىمدار قورى نىسانىن تابىسپەن ورىندايدى. اتالعان ءتورت ءتۇرلى زەرتتەۋ جەتىستىگى پان جىپيڭنىڭ باس رەداكتورلىعىنداعى «ۇلتتىڭ ءوزىن-ءوزى مەڭگەرۋى مە، جوق الدە ۇلتتىق بولشەكتەۋشىلىك پە ــــ ۇلت جانە ۇلتتىق بولشەكتەۋشىلىك» اتتى كىتاپقا جيناقتالىپ، 1999-جىلى باسپادان شىعادى. اتالعان ەڭبەك اۆتونوميالى رايوندىق 4-كەزەكتى قوعامدىق عىلىمدارداعى ۇزدىك تۋىندىلاردى باعالاۋدا ءبىرىنشى دارەجەلى سيلىقتى ەنشىلەيدى.

   جاڭا عاسىرعا قادام تاستاعاننان سوڭ، وتە-موتە ”11-قىركۇيەك ۋاقيعاسى“ تۋىلعاننان كەيىن حالىقارالىق جاعداي اۋمالى-توكپەلى بولىپ، سوناۋ افعانستان سوعىسىنان تارتىپ، يراقتى سوققىلاۋ، وزبەكستان، تاجىكستان، قىرعىزستان ءۇش ەل شەكاراسىنداعى فەرعانا، كاشمير، سونداي-اق تسەتسەن رايوندارىنداعى ۇلت-ءدىن قاقتىعىسى الىستان استاستى، وعان قوسا ا ق ش، رەسەي اۋە ارميالارى بازاعا ەنىپ، شينجياڭ توڭىرەگىنىڭ جاعدايى كۇردەلىلەسىپ، شينجياڭنىڭ ورنىقتىلىعى مەن دامۋى ىرگەلەس ورتانىڭ ىقپالىنا قاتتى ۇشىرادى. 2000-جىلدان باستاپ، ورتا ازيا ينستيتۋتى «ىرگەلەس ورتا جانە شينجياڭنىڭ ورنىقتىلىعى مەن دامۋى» اتتى جىلدىق جەلىلەس مالىمەت قىزمەتىن ىسكە قوستى، كەزەكتە ءتورتىنشى جىلدىق مالىمەت قىزمەتى اقىرلاسىپ بولدى. 2001-جىلى اعا زەرتتەۋشى پان جىپيڭ جەتەكشىلىك ەتكەن «ىرگەلەس ەل جانە شينجياڭنىڭ ورنىقتىلىعى مەن دامۋى» اتتى مەملەكەتتىك قوعامدىق عىلىمدار قورى نىسانى مەن «ىرگەلەس ەلدەردەگى ۇلت-ءدىن قاقتىعىسى جانە شينجياڭ ورنىقتىلىعى» اتتى مەملەكەتتىك قوعامدىق عىلىمدار قورىنىڭ ەرەكشە تاپسىرمالى نىسانى، جۇيەدەن 2003-جىلى قاڭتاردا باسپادان شىققان «ورتا، وڭتۇستىك ازياداعى ۇلت-ءدىن قاقتىعىسى» . ت. ب. لار سوناۋ جاپالى زەرتتەۋلەردىڭ سۇبەلى جەمىسى بولدى.

   شينجياڭنىڭ حالىقارالىق ماسەلەلەر جونىندەگى ماماندار قىزمەتى اۆتونوميالى رايوندىق پارتكومنىڭ قۇپتاۋىنا يە بولىپ قالماستان، شينجياڭ كاسىپكەرلەرىنىڭ قولداۋىنا دا يە بولدى. شينجياڭ ليڭياڭ قۇرىلىس اشەكەيلەۋ شەكتى سەرىكتىگى ورتا ازيا ينستيتۋتىمەن سەلبەسىپ، تيانشان مادەنيەت كەڭسەسىن اشتى (بۇرىنعى اتى ورتا ازيا مادەنيەتىن زەرتتەۋ كەڭسەسى بولاتىن)، 2002-جىلدان باستاپ، ءار جىلى 100 مىڭ يۋان قارجى بوساتىپ، ءبىرقانشا عىلمي تاپسىرمالار مەن «ەۆروپا-ازيا ستراتەگياسى جيناعىن» باسپادان شىعارۋعا كومەكتەسىپ، كەيىنگى بەس جىل ىشىندە 25 بولىمنەن تۇراتىن جوعارى ورەدەگى حالىقارالىق ماسەلەلەرگە قاتىستى عىلمي شىعارمالاردى باسپادان شىعارۋعا اقشالاي كومەك بەرۋ جونىندە كەلىسىم شارتقا وتىردى. 2003-جىلى «ەۆروپا-ازيا ستراتەگياسى جيناعىنىڭ» 1-توپتاعى بەس بولىمنەن تۇراتىن كىتابى ايتۋلى ۋاقىتتا جۇرتپەن جۇزدەستى. 2004-جىلى «ەۆروپا-ازيا ستراتەگياسى جيناعىنىڭ» 2-توپتاعى بەس بولىمنەن تۇراتىن كىتابى دا باسپادان شىعىپ ۇلگەردى.

   وسىناۋ تىڭ تۋىندىلاردىڭ جارىققا شىعۋى شينجياڭنىڭ حالىقارالىق ماسەلەلەردى زەرتتەۋ ىستەرىنىڭ شارىقتاپ دامىعاندىعىن ايقىندادى، بۇل جاقتاعى قىزمەتتەر ەل ءىشى عىلىمى سىندى وسى ءبىر سالانى زەرتتەۋدىڭ الدىڭعى لەگىنەن ورىن الدى دەۋگە بولادى، ال ونىڭ قۇندىلىعى تىڭ تولعانىس پەن ادامداردىڭ دۇنيەنى تانۋى جانە ىرگەلەس ەلدەردى ءتۇسىنۋىن جاڭا ۇعىم، تىڭ نازار، جاڭا جاعداي، تىڭ عىلمي كوزقاراسپەن قامداعاندىعىندا بولدى.

   كەزەكتە، شينجياڭ قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسى ورتا ازيانى زەرتتەۋدى ءتورت ءىرى ءتۇيىندى ءپاننىڭ قاتارىنا ەنگىزدى ءارى اۆتونوميالى رايوندىق پارتكوم ونى ءتۇيىندى سۇيەمەلدەنەتىن اۆتونوميالى رايوننىڭ فيلوسوفيا-قوعامدىق عىلىمدارداعى ءتورت ءىرى ءپاننىڭ ءبىرى ەتىپ بەلگىلەدى. ورتالىق ۇگىت ءبولىمى ورتالىقتىڭ 11-ءنومىرلى قۇجاتىن تياناقتاندىرۋ ءۇشىن، قوماقتى قاراجات بوساتىپ ءپان قۇرىلىسىن كۇشەيتپەكشى. ورتا ازيا ينستيتۋتى قازىر «شينجياڭنىڭ ىرگەلەس ورتاسى تۋرالى جىلدىق ۋنيۆەرسال مالىمەت»، «جۇڭگو شينجياڭنىڭ ورتا ازيامەن ەكونوميكالىق سەلبەستىگى»، «ورتا ازيا ەلدەرىنىڭ قارجى قوسۋ ورتاسى جونىندەگى جىلدىق مالىمەت» سىندى قوماقتى عىلمي تاپسىرمالارعا جەتەكشىلىك ەتۋدە.

حانزۋشادان اۋدارعان: سەرىك دالەلقان ۇلى

كەلۋ قاينارى: شينجياڭ قوعامدىق عىلىمدار تورى

جاۋاپتى رەداكتورى: سەرىك

سۋرەتتەر سويلەيدى

اكادەميا سىر شەرتەدى

كەلپىن قاراكول تابيعي قورىق رايونى

تۇرپان سور اراسان كورىنىستەرى

كوركەم ۇرىمجى

چىلاندىقتاردىڭ تۇرمىسىنان قيىقتار

‹جاۋ جۇرەك مىڭ بالا› كينوسىنداعى اكتەرلەر

ساحارا سالتاناتى

سۇلۋ سايرام

قازاقتىڭ ۇلى اقىنى ـــ اباي قۇنانباي ۇلى

قازاقتىڭ سول قىزدارى ــــ اي

قازاقتىڭ رۋحى ــــ دومبىرا

سىنتاستار سىرى