تاريح ينستيتۋتى

كەلۋ قاينارى:   |   جولدانعان ۋاقىتى:2014 - 07 - 04 09:23

   شينجياڭ قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ تاريح ينستيتۋتى رايونىمىزداعى بىردەن-ءبىر جەرگىلىكتى تاريحتى زەرتتەۋدى، ۇگىتتەۋدى جانە تاربيەنى نەگىزگى مىندەت ەتەتىن عىلمي زەرتتەۋ ورگانى. رەسپۋبليكامىز قۇرىلعاننان كەيىنگى شينجياڭدا ەڭ العاش قۇرىلعان قوعامدىق عىلىمداردى زەرتتەۋ ورگانى بولعان تاريح ينستيتۋتىنىڭ قۇرىلۋ جانە دامۋ بەلەسىنىڭ ءوزى رايونىمىزداعى جەرگىلىكتى تاريحتى زەرتتەۋ ىستەرىنىڭ جوقتان بار بولعاندىعىنىڭ، اۋەلى گۇلدەنىپ-كوركەيگەندىگىنىڭ جاندى دالەلى سانالادى. ول پارتيا مەن مەملەكەتتىڭ شينجياڭنىڭ عىلىم-مادەنيەتى مەن وقۋ-اعارتۋىنا بۇرىنعىداي وسكەلەڭ ءمان بەرىپ، بارىنشا قولداپ-قۋاتتايتىندىعىن تولىق ايگىلەدى.

  1957-جىلى 30-شىلدەدە، مەملەكەتتىك كەڭەستىڭ بەكىتۋىمەن، جۇڭگو عىلىم اكادەمياسى شينجياڭ بولىمشە اكادەمياسىنىڭ دايىندىق قىزمەت كوميسسياسى ءۇرىمجى قالاسىندا رەسمي قۇرىلدى. سونىمەن قاتار، ونىڭ قاراستىلىعىنداعى مەكەمە سانالعان شينجياڭ تاريح زەرتتەۋ كەڭسەسى دە جۇرتپەن جۇزدەسەدى، مىنە بۇل، بۇگىنگى تاريح ينستيتۋتىنىڭ كەلىپ شىعۋ تەگى ەدى، سول كەزدە جۇڭگو عىلىم اكادەمياسى شينجياڭ بولىمشە اكادەمياسى دايىندىق قىزمەت كوميسسياسىنىڭ ورىنباسار مەڭگەرۋشىلىك مىندەتىن وتەگەن ەلىمىزدىڭ ايگىلى قوعامگەرى يۇي باۋ جولداس زەرتتەۋ كەڭسەسىنىڭ مەڭگەرۋشىلىگىن قوسىمشا وتەيدى. سودان كەيىن ءبىر مەزگىل شينجياڭ ۇيعۇر اۆتونوميالى رايوندىق ۇلتتار ينستيتۋتى دەپ تە اتالعان. 1981-جىلى شينجياڭ قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسى شاڭىراق كوتەردى، ۇلتتار ينستيتۋتىنىڭ اتى تاريح ينستيتۋتىنا وزگەرتىلىپ، شينجياڭ قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ قاراستىلىعىنا ءوتتى. كەزەكتە، شينجياڭنىڭ جەرگىلىكتى تاريحىن زەرتتەۋ اۆتونوميالى رايوندىق پارتكوم مەن ۇكىمەت جاعىنان شينجياڭ قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ ءتۇيىندى ءپانى بولىپ بەكىتىلدى.

  54 جىلدان بەرى، اۆتونوميالى رايونداعى ءار دارەجەلى پارتكوم، ۇكىمەتتىڭ شىنايى قامقورلىعى مەن پارمەندى قولداپ-قۋاتتاۋىندا، ءبىرقانشا ۇرپاق زەرتتەۋشىلەردىڭ جاپالى كاسىپ جۇرگىزۋى مەن مۇراگەرلىك ەتۋى ارقىلى، تاريح ينستيتۋتى دارىندىلار قۇرىلىسى، گازەت-جۋرنال جانە ماتەريال ساقتاۋ، سونداي-اق عىلمي زەرتتەۋ ىستەرىندە سۇبەلى تابىستارعا قول جەتكىزدى. كەزەكتە ينستيتۋتتا 20 عا جۋىق زەرتتەۋشى بار بولىپ، ۇيعۇر، حانزۋ، قازاق، موڭعۇل، قىرعىز قاتارلى ءبىرقانشا ۇلتتىڭ زەرتتەۋشىلەرىنەن قۇرالعان جوعارى ورەدەگى ساپالى قوسىن نەگىزىنەن قالىپتاسىپ ۇلگەردى. ينستيتۋتتا ەرتە زامان تاريحىن زەرتتەۋ كەڭسەسى، تاياۋ زامان، وسىزامان تاريحىن زەرتتەۋ كەڭسەسى، ۇلتتار تاريحىن زەرتتەۋ كەڭسەسى، كىتاپ-ماتەريال كەڭسەسى جانە كەڭسە قاتارلى قۇرىلىمدار بار بولىپ، قازىر جيىنى 300 مىڭعا جۋىق جۋرنال-كىتاپ ساقتالعان.

  50 جىلدان بەرى، تاريح ينستيتۋتى زەرتتەۋ جەتىستىكتەرى جاعىنان مول تابىستارعا كەنەلىپ، دارىندىلار قوسىنى دا ۇزدىكسىز كۇشەيىپ، شينجياڭنىڭ ءۇش وركەنيەت قۇرىلىسىنداعى ەرەكشە ماڭىزدى رولىن ساۋلەلەندىرىپ، ەلىمىزدىڭ تاريح سالاسىندا شينجياڭنىڭ جەرگىلىكتى تاريحى مەن مادەنيەتىن ارناۋلى زەرتتەيتىن نەگىزگى كۇشتىڭ بىرىنە اينالدى.

  ينستيتۋتىمىز ىلگەرىندى-كەيىندى 100 قانشالاعان عىلمي شىعارمالاردى باسپادان شىعارىپ، نەشە مىڭداعان ماقالا جاريالادى. مۇنىڭ ىشىندەگى جۇرتقا بەلگىلى بولعان: «شينجياڭنىڭ قىسقاشا تاريحى»، «شينجياڭ تاريح ارقاۋى»، «ورتا ازيا تاريحى»، «تۇركىلەر تاريحى»، «ۇيعۇر تاريحى»، «قازاقتىڭ قىسقاشا تاريحى»، «قىرعىزدىڭ قىسقاشا تاريحى»، «سىبەنىڭ قىسقاشا تاريحى»، «مينگو داۋىرىندەگى شينجياڭ تاريحى»، «تۇرپان تاريحى»، «يدىقۇت ۇيعۇرلارىنىڭ تاريحي قولجازباسى» قاتارلى باستى شىعارمالار بار.

  دەرەك ـ ماتەريالدار ــــ تاريحي زەرتتەۋمەن شۇعىلدانۋدىڭ جان تامىرى سانالادى. تاريح ينستيتۋتى قۇرىلعان كۇننەن باستاپ، شينجياڭنىڭ تاريحي دەرەكتى ماتەريالدارىن جيناۋ مەن ونى رەتتەۋگە ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ، ەجەلدەن عىلمي نازاريانى جەتەكشىلىك ەتۋگە تاباندى بولىپ، دالەل-فاكتپەن سويلەپ، ادام كۇشى مەن زاتتىق كۇشىن مەيلىنشە جۇمساپ، ىلگەرىندى-كەيىندى «شينجياڭنىڭ جەرگىلىكتى تاريحي دەرەكتەر جيناعى»، «شىعىس تۇرىك قاعاندىعى داۋىرىندەگى قۇلپىتاستار»، «تۇستىك سىبەريانىڭ ەرتە زامان تاريحى»، «باتىس ءوڭىر تاريحىن زەرتتەۋ دەرەكتەرىنىڭ مازمۇنداماسى»، «18-عاسىرداعى شينجياڭ قوعامى تاريحى»، «قاشقاريا»، «حانزۋ تىلىندەگى ءۇيسىن دەرەكتەرىنەن اۋدارمالار» قاتارلى ءبىرقىدىرۋ كىتاپتاردى اۋدارىپ، باسپادان شىعاردى. سونىمەن قاتار ينستيتۋتىمىز قىرۋار دەرەكتى ماتەريالداردى رەتتەپ جانە قۇراستىرىپ، عىلىمي زەرتتەۋلەرگە پايدالانۋعا ۇسىندى. اتالعان دەرەك-ماتەريالداردىڭ باسپادان شىعۋى شينجياڭنىڭ تاريح زەرتتەۋ قىزمەتىنىڭ باياندى دامۋىنا سەپتىگى ءتيىپ، ەل ءىشى-سىرتىنداعى عىلىمي زەرتتەۋ سالاسىنداعىلاردىڭ تاماشا باعاسىنا يە بولدى.

   عىلىمي شىعارمالاردى جازۋ نەگىزىندە، ينستيتۋتىمىز اۆتونوميالى رايوننىڭ ەكونوميالىق جانە قوعامدىق دامۋىنىڭ قاجەتىنە ساي، شينجياڭ كولەمىندە تاريح ءبىلىمىن جالپىلاستىرۋ، ۇگىتتەۋ قىزمەتىن دەر كەزىندە جۇرگىزىپ، ءبىرقىدىرۋ كىتاپتاردى قۇراستىرىپ، باسپادان شىعاردى، ايتالىق، « شينجياڭداعى تاريحي تۇلعالار»، «شينجياڭ تاريحى تۋرالى 100 سۇراۋ»، «تاريحتاعى شينجياڭ»، «شينجياڭ تاريحىن دۇرىس بايانداۋ»، «شينجياڭنىڭ ۇلتتار تاريحىن دۇرىس بايانداۋ» قاتارلىلار. ال ينستيتۋتىمىز قۇراستىرعان قولدانىلمالى كىتاپ _ «شينجياڭ تاريحي سوزدىگىنىڭ» جۇرتپەن جۇزدەسۋى، تالاي جىلدان بەرگى شينجياڭنىڭ تاريح عىلىمىن زەرتتەۋدەگى جەتىستىگىن شوعىرلى بەينەلەپ، شينجياڭ كولەمىندە تاريح ءبىلىمىن جالپىلاستىرۋ مەن ۇگىتتەۋدە اسا قولايلىلىق تۋدىردى.

  50 جىلدان بەرى، تاريح ينستيتۋتىنداعى ءبىرقانشا ۇرپاق زەرتتەۋشىلەر تالىقپاي ىزدەنۋ مەن قۇلشىنۋ ارقىلى كوپتەگەن عىلمي شىعارمالار مەن سۇبەلى جەمىستەردى بىزگە قالدىرىپ، كەيىنگىلەردىڭ شينجياڭ تاريحى جونىندە جالعاستى ىشكەرىلەي ىزدەنىس جاساۋىنا بەرىك نەگىز قالادى، جۇيەدەن شىندىققا جۇگىنىپ ناقتى ءىس ىستەۋ، قۇلشىنا ىزدەنىس جاساۋ، باتىلدىقپەن جاڭالىق جاراتۋ سىندى كورنەكتى ەرەكشەلىككە يە عىلىم-تەحنيكا رۋحى مەن عىلمي ستيلدى دە قالدىرىپ كەتتى.

  جاڭا عاسىر، جاڭا مەزگىلدەگى پارتيا مەن مەملەكەتتىڭ فيلوسوفيا-قوعامدىق عىلىمدارعا وسكەلەڭ ءمان بەرۋى مەن نازار اۋدارۋى، سونداي-اق ەل ءىشى-سىرتىنداعى جاعدايلاردىڭ قىم-قۋىت وزگەرىسى قوعامدىق عىلىمدار قىزمەتى جونىندە تىڭ زەرتتەۋ تاقىرىپتاردى العا قويدى. شينجياڭنىڭ ەكونوميكالىق جانە قوعامدىق دامۋى مەن مادەنيەت قۇرىلىسىنىڭ قاجەتىنە سايكەسۋ ءۇشىن، 2005-جىلى مەملەكەت پەن اۆتونوميالى رايوندىق پارتكومنىڭ دۇرىس جەتەكشىلىگى مەن پارمەندى قولداپ-قۋاتتاۋىندا، مەملەكەتتىك تاپسىرمالى نىسان ـــ كوپ تومدى كىتاپ «شينجياڭ تاريحىن» قۇراستىرۋ قىزمەتى رەسمي ىسكە كىرىسەدى، «شينجياڭ تاريحى» اتتى كىتاپتىڭ رەداكسياسىنا جاۋاپتى بولعان تاريح ينستيتۋتى قىرۋار ناقتىلى عىلمي زەرتتەۋ قىزمەتى مەن باسقارۋ مىندەتىن ۇستىنە الادى. ورتالىق پەن اۆتونوميالى رايونداعى باسشى جولداستاردىڭ ورتاعا قويعان «شينجياڭ تاريحىن» عىلمي ءارى تاڭداۋلى شىعارما ەتىپ قۇراستىرىپ شىعۋ سىندى نۇسقاۋ رۋحى بويىنشا، ءبىز ەل ىشىندەگى، جۇيەدەن عىلىم سالاسىنداعى كۇشتەردى بەلسەنە ۇيىمداستىرىپ، جاسامپازدىق سيپاتتى قىزمەتتى قانات جايدىردىق. كەزەكتە، ءتۇرلى قۇراستىرۋ، جازۋ قىزمەتى تارتىپپەن ءجۇرىلىپ جاتىر ءارى العاشقى قادامداعى تابىسقا دا قول جەتكىزدىك.

  تاريح ينستيتۋتىنداعى ءار ۇلت عىلمي زەرتتەۋ قىزمەتكەرلەرى، ءسوز جوق، ءداۋىر جۇكتەگەن ماڭىزدى تاپسىرمانى ويداعىداي ورىنداپ، ۇلاعاتتى بابالاردىڭ داڭقتى ءداستۇرىن جالعاستىرىپ جانە ساۋلەلەندىرىپ، ورگە ۇمتىلىپ، العا تارتاتىن تاماشا باپتى ماڭگى ساقتاپ، ءبىر نيەت، ءبىر ماقساتپەن ىنتىماقتاسىپ، داۋىرمەن قاتار ىلگەرىلەپ، قۇلشىنا قىزمەت ىستەپ، زەيىن -زەردەنى سارقا جۇمساۋ جانە قاجىرلى ەڭبەك ارقىلى جاڭا مەزگىلدەگى شينجياڭ تاريحىنىڭ تىڭ داستانىن جازىپ، عىلمي ءتاسىل ارقىلى جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ ۇلى گۇلدەنۋى ءۇشىن اناعۇرلىم مول ۇلەستەر قوسۋى كەرەك.

حانزۋشادان اۋدارعان: سەرىك دالەلقان ۇلى

كەلۋ قاينارى: شينجياڭ قوعامدىق عىلىمدار تورى

جاۋاپتى رەداكتورى: سەرىك

سۋرەتتەر سويلەيدى

اكادەميا سىر شەرتەدى

كەلپىن قاراكول تابيعي قورىق رايونى

تۇرپان سور اراسان كورىنىستەرى

كوركەم ۇرىمجى

چىلاندىقتاردىڭ تۇرمىسىنان قيىقتار

‹جاۋ جۇرەك مىڭ بالا› كينوسىنداعى اكتەرلەر

ساحارا سالتاناتى

سۇلۋ سايرام

قازاقتىڭ ۇلى اقىنى ـــ اباي قۇنانباي ۇلى

قازاقتىڭ سول قىزدارى ــــ اي

قازاقتىڭ رۋحى ــــ دومبىرا

سىنتاستار سىرى