كونە جازبالار مەن تاستاعى تاڭبالار تاريحتىڭ ايعاعى

كەلۋ قاينارى: ٴتاڭىرتاۋ تورابى   |   جولدانعان ۋاقىتى:2014 - 07 - 09 07:10

ء

تىلشىمىز الىمبەك نۇرالين حابارلايدى:

   قيىر قونىپ، شەت جايلاعان، مىڭعىرتىپ مالىن ايداعان، بەلدەۋگە ات بايلاعان وسى ءبىر كوشپەندى حالىقتىڭ تەگى قايدا بارىپ، قاي عاسىرعا تۋرا كەلەتىنى جايلى اركىم ءار ءتۇرلى ويدىڭ الەگىندە ءجۇر. قازاق سىندى اتاۋدىڭ قاي عاسىردا قالىپتاسقانىن ءداپ باسىپ ايتاتىن دالەل جوق قازاق تاريحشىلارىنىڭ قامىعىپ جۇرگەنى دە شىندىق. ءۇيسىن مەن ساقتان ارى قاراي زەرتتەۋگە دارىن جەتپەي مە، جوق الدە اياققا تۇساۋ بولعان قارجى سىندى قارىم جەتپەي مە، بىزدەگى تاريحشىلاردىڭ تۇركى، تۇران تۋرالى ىزدەنىس جاساعاندارى، قۇلپىتاستاعى قۇپيا جازۋدىڭ قۇلىبىن اشقاندارى دا ساۋساقپەن سانارلىق عانا. دەسە دە، جۇڭگو سىندى الىپ ەلدىڭ قورجىنىندا كەزىندە سول ەلمەن نە كورشى، نە اسكەري، بولماسا قوعامدىق جاعدايدىڭ جاناستىرۋىمەن جاقىنداعان ۇلت پەن ۇلىس تۋرالى دەرەكتەردىڭ بار ەكەنىنە تاريحشىلاردىڭ تاڭداي قاققانى كۋا. جاقىندا، تۇرىك عالىمىنىڭ قازاقستان تەلە ارناسىنا بەرگەن سۇحباتىن كورىپ قالعانىمدا، ول كىسىنىڭ قازاق تۋرالى، جالپى تۇركى تۋرالى دەرەكتەردىڭ قىتاي جازبالارىندا ءبىرشاما مول ءارى تولىق ساقتالعاندىعىن، ونىڭ قۇپياسىن اشۋ ءۇشىن كونە قىتاي ءتىلى مەن مانجۋر تىلىنەن حاباردار بولۋ كەرەكتىگىن تولىق دالەلمەن ايتقاندىعى ءالى ەسىمدە. ەندەشە، بۇگىنگى تىلگە تيەك ەتەر جايت، انە سول جۇڭگو جازبالارىنداعى قازاققا قاتىستى دەرەكتەر .

  ماۋسىمنىڭ التىنشى جۇلدىزى تاڭەرتەڭ، ۇرىمجىدەگى قازاق زيالىلارى ءۇشىن العاندا، ۇمتىلمايتىن، ۇلىقتاۋعا تاتيتىن ءبىر كۇن بولدى. بۇل كۇنى شينجياڭ قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىندا، كوپتىڭ كوڭىلىنەن شىققان، قازاق تاريحى تۋرالى تيتتەي بولسا دا كۇدىك پەن كۇماننان ارىلتاتىن، كوپتى ەلەڭ ەتكىزگەن، ەڭبەكقور ەردىڭ ەرشىمدى ەڭبەگى ياعني «جۇڭگو تاريحنامالارىنداعى قازاققا قاتىستى دەرەكتەر» اتتى كوپ تومدىقتىڭ ءۇشىنشى كىتابى ءساتتى تۇردە زيالى قاۋىممەن جۇزدەستى. ناقتىراق ايتساق، وسى كۇنى «جۇڭگو تاريحنامالارىنداعى قازاققا قاتىستى دەرەكتەردىڭ» ءۇشىنشى كىتابىنىڭ تۇساۋى كەسەر سالتى بولىپ ءوتتى. سالتتى شينجياڭ قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ ورىنباسار ءتوراعاسى كۇلان نىعىمەت قىزى باسقاردى. بۇل جولعى تۇساۋ كەسەر سالتى اۋىزبەن ايتىپ، قۇلاقپەن ەستىگەن جانعا جاي عانا ءبىر كىتاپتىڭ تۇساۋ كەسەرى سەزىلگەنىمەن، كوزبەن كورىپ، كوكەيگە توقىعان ادامعا شاعىن عىلىمي تالقى جيىنى سياقتى ەدى. سالتقا سۇلتان جانبولات، جاقىپ مىرزاقان باستاعان ۇرىمجىدەگى قازاق زيالىلارىنىڭ زيىندىسى تولىق قاتىستى.

  كىتاپتىڭ تۇساۋ كەسەرىنەن سوڭ، سالتتىڭ ەكىنشى كۇن ءتارتىبى بويىنشا 2006 - جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا جارىق كورگەن اتالعان ەڭبەكتىڭ ەكىنشى كىتابىن اۋدارىپ، قۇراستىرۋعا قاتىناسقان ياعني «جۇڭگو جىلنامالارىنداعى قازاق تاريحىنىڭ دەرەكتەرى» اتتى ۇجىمدىق ەڭبەكتىڭ ەلمەن جۇزدەسۋىنە ەسەلى ۇلەس قوسقان، وسى ۇجىمنىڭ مۇشەلەرى جاقىپ مىرزاقانوۆ، ابدىلدابەك اقىشتاي ۇلى، كاكەش قايىرجان ۇلى، شادىمان احىمەت ۇلى، سۇلتان جانبولاتوۆ باستاعان توپقا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى ۇسىنعان «قۇرمەت گراموتاسى» تارتۋ ەتىلدى. شينجياڭ قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسى پارتكومىنىڭ شۋجيى ابدىرازاق تەمىر قۇتتىقتاۋ ءسوزىن سويلەپ، شينجياڭداعى قازاق زيالىلارىنىڭ بۇگىنگى تابىسىنا تاڭدانىسپەن، تالعامپازدىقپەن باعا بەرىپ، بۇدان بىلايعى جۇڭگو مەن قازاقستان اراسىنداعى مادەني قارىم - قاتىناستا، وسىنداعى قازاق زيالىلارى ەكى ەل اراسىنداعى التىن كوپىرگە اينالارىنا تولىق سەنىم ءبىلدىردى.

  وسى رەتكى عىلىمي تاپسىرمالىق توپتىڭ جەتەكشىسى، تانىمالى جازۋشى، تاريحشى، مايتالمان رەداكتور جاقىپ مىرزاقان ۇلى ءسوز الىپ، كوپ تومدى كۇردەلى ەڭبەكتىڭ بۇگىنگە جەتۋى - كەشەگى ارادان اتتانعان اعا رەداكتور قاھارمان مۇقان ۇلى، اعا اۋدارماشى سامۋدين ءالعازى ۇلىنىڭ ەڭبەگىنەن بولە قاراۋعا بولمايتىنىن، ءىنىسى باردىڭ تىنىسى بار، ياعني ول كىسىلەردىڭ تىنىسى ۇزىلمەگەنىن، ارتىندا شادىمان سىندى جاس تاريحشى ماماننىڭ اۋدارما جۇمىسىن ارقالاعان ابدىلدابەك اقىشتاي ۇلى، كاكەش قايىرجان ۇلىنا جاقىننان جاردەمشى بولىپ، قاتپارلى تاريحتىڭ استارىنا بىرگە ۇڭىلگەنىن، كەيبىر اعات كەتكەن ورىنداردى ايلامەن ەمەس اقىلمەن شەشىم ەتكەنىن تەبىرەنىستى كوڭىل - كۇيىمەن ءبىلدىردى. قاجىرلى قالامگەر سۇلتان جانبولاتوۆ، اۋدارماشى ابدىلدابەك اقىشتاي ۇلى بۇگىنگى ۇجىمدىق ەڭبەكتىڭ ناتيجەسى جايلى جۇرەكجاردى لەبىزدەرىن ءبىلدىرىپ جاتتى.

  سوڭىندا، اكادەميانىڭ ورىنباسار باستىعى كۇلان نىعىمەت قىزى اتالعان ەڭبەكتىڭ قابدەن قادىر ۇلى سياقتى قادىرلى اعالاردىڭ كومەگىندە ءساتتى تۇردە «شينجياڭ كىتاپ قامباسىنا» ەنگەندىگىن، تەك قازاقستانداعى باسىلىممەن بىردەيلىكتى ساقتاۋ ءۇشىن كىتاپ اتى «جۇڭگو تاريحنامالارىنداعى قازاققا قاتىستى دەرەكتەردەن» «جۇڭگو جىلنامالارىنداعى قازاق تاريحىنىڭ دەرەكتەرىنە» وزگەرگەندىگىن تۇسىندىرە كەتتى.

  سول كۇنگى قيمىلدىڭ سىرگە جيارى رەتىندە، ءوز پىكىرلەرىن بىلدىرگەن زيالىلار تاريحتى ءبىلۋ، تاريحتى ءتۇسىنۋ شاماسى كەلسە ودان ارى قاراي ءۇڭىلۋ، تۋعان تاريحىن ەسكە الۋ ول ۇلت ۇلاندارىنىڭ بورىشى، تاستاعى تاريحي تاڭبالارعا، ساقتالعان قۇندى جازبالارعا اركىمنىڭ ءتىسى باتا بەرمەيدى، دەگەنمەن تاريح سىندى الىپ تەڭىزگە قۇلاش ۇرعان ادام ءسوزسىز تەڭىز قۇشاعىندا ەركىن مالتاي الۋى، ويتپەگەندە، تەڭىزدى بىلعاپ، ءوزىن دە قۇردىمعا جىبەرەرى داۋسىز دەپ ءتۇيدى. قۋانارلىعى، بىرلىك پەن تىرلىكتىڭ قاتار جۇرۋىندە وسىنداي ءىرى ەڭبەكتىڭ باسپا بەتىنەن جارىق كورۋى، وقىرمانمەن جۇزدەسۋى. ال وكىنەرلىگى، عىلىمي زەرتتەۋمەن اينالىستاتىن، پروفەسسور، تۇركولوگ ەركىن اۋعالي ۇلى، جاس تاريحشى، مانجۋر جازبالارىنىڭ قۇپياسىن ءوز الىنشە قۇرىقتاپ جۇرگەن قايرات عابيتقان ۇلى قاتارلى زيالىلاردىڭ بۇل ۇجىمدىق ەڭبەككە قاتىسپاۋى. اۋدارماشىنىڭ تاريحشى، تاريحشىنىڭ اۋدارماشى بولۋى ەكىتالاي، ول ءۇشىن تەلەگەي تەڭىز ءبىلىم، جان - جاقتىلى ماعۇلمات كەرەك ەكەندىگى بارشاعا ايان. عىلىمعا قۇرمەت ەتۋ، عىلىمدى ءسۇيۋ سول سالانى وقۋدان، كوكەيگە توقۋدان كەلەدى. لۋشۇننىڭ بىردە دارىگەر، بىردە جاۋىنگەر، بىردە ادەبيەتشى بولعان ۇلگىسى بىزگە دە جۇققانداي ...

 

جاۋاپتى رەداكتورى: سەرىك

سۋرەتتەر سويلەيدى

اكادەميا سىر شەرتەدى

كەلپىن قاراكول تابيعي قورىق رايونى

تۇرپان سور اراسان كورىنىستەرى

كوركەم ۇرىمجى

چىلاندىقتاردىڭ تۇرمىسىنان قيىقتار

‹جاۋ جۇرەك مىڭ بالا› كينوسىنداعى اكتەرلەر

ساحارا سالتاناتى

سۇلۋ سايرام

قازاقتىڭ ۇلى اقىنى ـــ اباي قۇنانباي ۇلى

قازاقتىڭ سول قىزدارى ــــ اي

قازاقتىڭ رۋحى ــــ دومبىرا

سىنتاستار سىرى