نىعىمەت مىڭجان ۇلى

كەلۋ قاينارى:   |   جولدانعان ۋاقىتى:2014 - 07 - 10 12:15

 

1. ومىرىنەن مالىمەت

   كورنەكتى تاريحشى، ءتىل عالىمى، ايگىلى ادەبيەتشى، قوعام قايراتكەرى نىعىمەت مىڭجان ۇلى 1922-جىلى تارباعاتاي ايماعىنىڭ تولى اۋدانىندا مالشى وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. ونىڭ اكەسى مۇحامەتتۇسىپ جاي عانا مالشى ەمەس كونەشە وقىعان، كورگەن بىلگەنى كوپ، ساۋاتتى، شەشەن ءبي بولعان ادام بولعاندىقتان بالاسى نىعىمەتتىڭ اسقان زەرەك ەكەندىگىن بايقاپ، ونىڭ بولاشاعىنا زور ءۇمىت ارتىپ، ونى اۋىلىندا اشىلعان باستاۋىش مەكتەپكە وقۋعا بەرەدى، ءسويتىپ، ول ءوز اۋىلىندا جانە شاۋەشەك قالاسىندا 9 جىلدىق جۇيەلى باستاۋىش جانە ورتالاۋ مەكتەپ تاربيەسىن العان، تاباندى ۇيرەنۋ ادەتىنە داعدىلانعان زەردەلى بالا نىعىمەت ءوزى تابالدىرىعىن اتتاعان مەكتەپتەرىن تۇگەلدەي ۇزدىك ناتيجەمەن تامامداپ وتىرعان. اتا - اناسى مەن انا مەكتەبى ونىڭ وسىنداي وقۋ قۇمارلىعىنا بولا جالعاستى وقۋىن ءۇمىت ەتەدى. ءسويتىپ، ول انا مەكتەبىنىڭ قولداۋىمەن 1939 - جىلى شينجياڭنان بۇرىنعى سوۆەت وداعىنا وقۋعا باراتىن وقۋشىلار ۇيرەنۋ كۋرسىنىڭ 4 - مەرزىمدىك ەمتيحانىنا قاتىناسىپ، ودان ۇزدىك ناتيجەمەن ءوتىپ (شاۋەشەك رايونى بويىنشا جيىنى 2 سان ەدى)، ۇرىمجىگە (ديحۋاعا) كەلىپ، سوۆەت وداعىنا وقۋعا بارۋدى كۇتەدى، الايدا، ءدال سول تۇستا شىڭ شىسايدىڭ كەدەرگىسى سالدارىنان بۇل كەزەكتى شەتەلگە شىعىپ وقيتىن وقۋشىلاردىڭ جولى كەسىلەدى، امالسىزدان باسقا مەكتەپتەرگە ءتۇسىپ وقۋىنا تۋرا كەلەدى. ءدال وسى كەزدە شينجياڭ ولكەلىك ساقشى وفيتسەرلەر مەكتەبى از ۇلت اۋدارماشىلارىن تاربيەلەۋ كۋرسىن اشۋ ءۇشىن وقۋشى قابىلدايدى. 17 جاستاعى قولى قىسقا نىقاڭ شىپەك - جەمەك، جاتار ورنى تولەمسىز، وقۋ مەرزىمى 2 جىلدىق وسى مەكتەپكە بولىنەدى دە، 1941 - جىلى وقۋىن وزات ناتيجەمەن تامامداپ، ولكەلىك قوعام حاۋىپسىزدىگى مەكەمەسىنە بارىپ اۋدارماشى بولادى. ارناۋلى اۋدارماشىلىق كۋرسىن وقۋى جانە قوعامدىق قىزمەتىن اۋدارماشىلىق كاسىبىنەن باستاۋى، نىقاڭنىڭ حانزۋ ءتىل - جازۋىن جەتىك يگەرۋىنە پراكتيكالىق وراي جاراتىپ، كەيىنگى ومىرىندە قوعامدىق عىلىمداردىڭ سان - سالالى جاقتارىن زەرتتەۋدە حانزۋ عالىمدارىنىڭ اسا شۇرايلى جازبا تاريحى ەڭبەكتەرىنەن جانە كلاسسيكتەر كىلەگەيىنەن ءنار الىپ، عىلىمنىڭ تەرەڭ شۇڭەتىنە ەركىن بويلاۋىنا تاماشا شارت ازىرلەپ بەرەدى. اۋدارۋشى بولىپ 5 جىلدان كەيىن ولكەلىك قازىنا مەڭگەرمەسىنە جوتكەلىپ، ورىنباسار مەڭگەرۋشى حاتشىلىق مىندەتىن وتەيدى. ايگىلى وتانشىل قايراتكەر بۇرھان شاھيدي مىرزا سول كەزدىڭ وزىندە - اق (24 جاستا ەدى) ەل اۋزىنا ءىلىنىپ قوعامعا تانىلا باستاعان وسى دارىندى قازاق ازاماتىن ۇناتىپ قالادى دا، 1949 - جىلى ونى شينجياڭ ولكەلىك ۇكىمەت باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارلىعىنا تاعايىندايدى.

   ول بەينە ءوزى ايتقانداي كەزىندە «جۇكتىڭ كوپ، كولىكتىڭ از بولۋى» جاعدايىندا قىرۋار قوسىمشا قوعامدىق اۋىر جۇكتەردى قايىسباي ارقالاپ، قازاق ادەبيەتىن، ءتىلىن، تاريحىن زەرتتەپ ىرگە تاسىن قالاپ، قازاق وسى زامان مادەنيەتى مەن ادەبيەتىنىڭ شاڭىراعىن كوتەرۋگە دە ايانباي تەر توككەن ايتۋلى ازاماتتارىمىزدىڭ ءبىرى بولدى. 1942 - جىلدان 1949 - جىلعا دەيىن ول تاعى دا شينجياڭ قازاق - قىرعىز مادەنيەتى باس قوعامىنىڭ اتقارۋشى مۇشەسى، ءبولىم باستىعى مىندەتىن، 1947−1949 - جىلعا دەيىن «ساۋلە» ايلىق جۋرنالىنىڭ (قازاقشا) باس رەداكتورلىعىن، 1948 - جىلى گومينداڭ ورتالىعىنىڭ زاڭ شىعارۋ القاسى قاتارلى مىندەتتەردى قوسىمشا وتەگەن. 1942−1949 - جىلدارى قازاق - قىرعىز مادەنيەت - اعارتۋ ۇيىمىندا قازاق مەكتەپتەرىنە ارنالعان ءبىرشاما جۇيەلى، ءبىلىم كولەمى ءبىرشاما كەمەلدى ءتىل - ادەبيەت وقۋلىعىن قۇراستىرىپ، وقۋلىق ماسەلەسىن شەشكەن، ولكەلىك ءتىل مەكتەبىنىڭ ۇسىنىس ەتۋىمەن 1947−1948 - جىلدارى سول مەكتەپ وقۋشىلارىنا ءتىل - ادەبيەت، تاريح پاندەرىنەن ساباق وتكەن.

  نىعىمەت مىڭجان ۇلى 1949 - جىلى شينجياڭداعى بەيبىتشىلىك كوتەرىلىسىنە قاتىناسادى. جاڭا اكىميات قۇرىلعاننان كەيىن، شينجياڭ وكەلىك حالىق ۇكىمەتى باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارلىعىنا تاعايىندالىپ، جاڭا ۇكىمەتتىڭ ۇلتتىق ىستەر قىزمەتىن ىستەپ، جاڭا اكىمياتتىڭ قىزمەتتەرىن بەلسەنە قولداپ، قوعامدىق ورنىقتىرۋ، قايتا قۇرۋ ىستەرىنە ۇلەس قوسقان. 1951 - جىلى قىزمەت بابىمەن شي - انعا جوتكەلىپ، باتىس سولتۇستىك اسكەري - ساياسي كوميتەتتە ۇلتتىق ىستەر كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى، قوسىمشا باسقارما باستىعى مىندەتىن اتقارعان. 1953 - جىلى بەيجيڭگە اۋىسىپ بارىپ، ۇلتتار باسپاسىنىڭ قۇرىلۋ، شاڭىراق كوتەرۋ سالتىنا قاتىناسقان جانە ۇلتتار باسپاسى قازاق رەداكسيا - اۋدارما ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ ىستەگەن. 1981 - جىلى شينجياڭ قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسى ءتىل زەرتتەۋ ينستيتۋتى باستىعىنىڭ ورىنباسارى بولىپ تاعايىندالعان، 1983 - جىلى شينجياڭ قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسى جاعىنان تەتە اعا زەرتتەۋشى، 1987 - جىلى اعا زەرتتەۋشى عىلمي اتاعى بەرىلدى، 1987 - جىلى اعا زەرتتەۋشى عىلمي اتاعى بەرىلدى، 1984 - جىلى اۆتونوميالى رايوندىق «ۇزدىك عىلىم - تەحنيكا قىزمەتكەرى» بولىپ باعالانعان.

  نىعىمەت مىڭجاني زايا كەتكەن ۋاقىتىنىڭ ەسەسىن قايتارىپ، كوڭىلىنە بۇككەن قىرۋار عىلمي نىسانالارىن ورىنداۋ جولىندا كۇندى - تۇنگە جالعاپ، قاجىرلى قالامگەرلەرگە ءتان شوگەلدىكپەن زەرتتەۋ ىستەرىمەن شۇعىلداندى. ول اۆتونوميالى رايوندىق ساياسي ءماسليحات كەڭەسى 4 - كەزەكتى كوميتەتىنىڭ مۇشەسى، 5 - كەزەكتى كوميتەتىنىڭ تۇراقتى جوراسى، مەملەكەتتىك ساياسي كەڭەس 7 - كەزەكتى كوميتەتىنىڭ مۇشەسى، اۆتونوميالى رايوندىق حالىق ۇكىمەتى اقىلشىلار كەڭسەسىنىڭ جوراسى بولىپ مىندەت ارقالاعان. مۇنان تىس تاعى دا، جۇڭگو تۇركي تىلدەرىن زەرتتەۋ قوعامى باستىعىنىڭ ورىنباسارى، جۇڭگو ءار ۇلت جازۋشىلار عىلمي قوعامىنىڭ القاسى، جۇڭگو ورتا ازيا مادەنيەتىن زەرتتەۋ قوعامىنىڭ تۇراقتى جوراسى، شينجياڭ تاريح عىلمي قوعامىنىڭ جوراسى، شينجياڭ اۋدارماشىلار قوعامىنىڭ اقىلشىسى، شينجياڭ فيلوسوفيا قوعامدىق عىلىم عىلمي قوعامدارى بىرلەستىگىنىڭ تۇراقتى جوراسى، شينجياڭ بىرلىكساپ نازارياسىن زەرتتەۋ قوعامىنىڭ اقىلشىسى، شينجياڭ فولكلور قوعامىنىڭ اقىلشىسى، شينجياڭ قازاق ءتىل، مادەنيەت زەرتتەۋ قوعامى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى مىندەتىن قوسىمشا اتقارعان.

   عالىم نىعىمەت مىڭجان ۇىنىڭ ءومىر بايانى تۋرالى ءسوز قوزعاعانىمىزدا، ونىڭ ءوز ومىرىندە قازاق تاريحىنا، تاريحي ماتەرياليستىك تۇرعىدان كوز جىبەرىپ، قاتاڭ عىلمي پوزيتسيامەن تالداۋ جاساپ، زەرتتەۋ ەلەۋلى ناتيجەلەر جاراتقاندىعىن اتتاپ وتە المايمىز. ول تاريح زەرتتەۋمەن 1940 - جىلدان باستاپ شۇعىلدانعان. سوناۋ 1946 - جىلى جاڭ جىجۇڭ گەنارال ىشكى وكەدەن ۇسىنىس ەتىلگەن تاريحشىلار مەن شينجياڭ تاريحشىلارى قاتىناسقان سۇحپات جيىنىن وتكىزگەندە، قازاق تاريحى جونىندە ورتاعا قويىلعان قىراۋر ماسەلەلەرگە نانىمدى جاۋاپ بەرۋمەن وقىمىستىلاردىڭ كوزىنە ءتۇسىپ، قۇرمەتىنە بولەنەدى. وقىمىستىلار مەن عالىمدار ونىڭ قازاق تاريحى، ادەبيەتى، مادەنيەتى، ەتنوگرافياسى جاعىنداعى ءبىلىمىنىڭ تەرەڭدىگىنە قاتتى سۇيىنەدى. ونىڭ سول نەگىزدە جازعان «قازاق تاريحىنىڭ دەرەكتەرى» اتتى ەڭبەگى ايگىلى تاريح عالىمى سۋ بيحايدىڭ كومەگىمەن حانزۋ تىلىنە اۋدارىلىپ، 1947 - جىلى شاڭحايدا شىعاتىن «ءشول جازيرا تولقىنى» اتتى جۋرنالدىڭ 4 - سانىنان 9 - سانىنا دەيىن ۇزبەي جاريالانىپ، تاريحشىلار اراسىندا تەرەڭ ىقپال تۋدىرعان. 1987 - جىلى «قازاقتىڭ قىسقاشا تاريحى» اتتى ەڭبەگىن جاريالاپ، قازاق تانۋ عىلىمىن جاڭا ءبىر بەلەسكە كوتەرگەن؛ كىتاپ كوپ ۇزاماي حانزۋ تىلىنە اۋدارىلىپ، باسپادان شىعىپ قالىڭ حانزۋ وقىرماندارىمەن بەت كورىسىپ، كۇشتى اڭىس قوزعايدى، 1990 - جىلى ش ۇ ا ر بويىنشا فيلوسوفيا، قوعامدىق عىلىم شىعارمالارىن باعالاۋدا 2 - دارەجەلى شىعارما سيلىعىن الدى. 1992 - جىلى از ساندى ۇلت كىتاپتارىن باعالاۋدا «قازاقتىڭ قىسقاشا تاريحى» مەملەكەتتىك 1 - دارەجەلى جۇلدە الادى. پروفەسسور سۋ بيحاي مىرزا نىعىمەتتىڭ وسى ەڭبەگى جايلى توقتالعاندا: «قازاقتىڭ قىسقاشا تاريحى» قازاقتىڭ ناقتى تاريحىنا جاناسىمدى، بىلىمدىك قۇنى جوعارى، وتانشىلدىق رۋحتا جازىلعان ەڭبەك بولدى. اۆتور قازاقتىڭ ارعى تەگىن، قازاق ەتنونيمىنىڭ شىعۋىن، قازاق رۋ - تايپالارىنىڭ قۇرالۋىن، قازاقتىڭ حانزۋلارمەن، باسقا دا ۇلتتارمەن قارىم - قاتىناسىن، شارۋاشىلىق، مادەنيەت جاقتارىنداعى دامۋىن، شەتەل شاپقىنشىلارىنا، وتە - موتە پاتشالىق رەسەيدىڭ شاپقىنشىلىعىنا قارسى كۇرەس جەڭىستەرىن ناقتىلى، جاسامپازدىقپەن زەرتتەپ، كونە سارىندى تەرىستەپ، قازاق تاريحىنىڭ زەرتتەلۋىن جوعارى دەڭگەيگە كوتەردى، ەل ءىشى - سىرتىنداعى ءبىلىم يەلەرى، اسىرەسە، قازاق حالقى وعان جوعارى باعا بەردى، بۇل كىتاپ شەتەل راديولارىندا وقىلدى، ەل ىشىندە دە جۇلدە الدى، نىعىمەت مىڭجاني مىرزانىڭ ەلىمىزدە قازاق تاريحىن زەرتتەۋدە ەڭ ۇزدىك ناتيجەلەرگە جەتكەن عالىمداردىڭ ءبىرى ەكەندىگى داۋسىز،① − دەپ تاۋىپ ايتقان. بۇدان تىس، «شينجياڭ قازاقتارىنىڭ ازاتتىقتان بۇرىنعى ەكونوميكالىق، قوعامدىق حالى»، «قازاق ۇلتىنىڭ تەگى جانە قازاق اتاۋىنىڭ توركىنى مەن ماعىناسى»، «ءىسلام ءدىنىنىڭ قازاق حالقىنا تارالۋى جانە ونىڭ ىقپالى»، «جۇڭگوداعى قازاقتار» قاتارلى كوپتەگەن عىلمي ماقالالار جاريالايدى.

  نىعىمەت مىڭجان ۇلى قازاق ءتىلى مەن ونىڭ ەمىلەسىنىڭ دە مايتالمان مامانى ەدى. ول 1980−1990 - جىلداردا قازاق ءتىلىنىڭ گرامماتيكاسىن، ەمىلە - ەرەجەسىن، اتاۋلارىن ارناعا تۇسىرۋگە، ونداعى ماسەلەلەردى شەشۋگە جەتەكشىلىك ەتتى. «قازاق ءتىلىنىڭ تاريحىنا شولۋ»، «ديۋاني لۇعات - ات تۇرىكتىڭ قازاق تىلىمەن قاتىناسى»، «قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ تۇلعالانۋىنىڭ جانە دامۋىنىڭ ءتورت ساتىسى» قاتارلى ءبىر توپ قازاق ءتىلىن زەرتتەۋ تاقىرىپتارىندا عىلمي ماقالالار جازدى. «قازاق ءتىلى تۇسىندىرمە سوزدىگى» اتتى ءىرى تۇرپاتتى كوپ تومدىق سوزدىكتىڭ باس رەداكتورلىعىنا ۇسىنىس ەتىلىپ، ونىڭ ءبىرىنشى تومىن رەداكسيالادى.

   تاعدىردىڭ تالاي - تالاي تاۋقىمەتتى كۇندەرىن باسىنان وتكەرسەدە، ونەر - ءبىلىم قۋعان اياۋلى ارداگەر بىرتە - بىرتە بۇكىل ەلگە، ءتىپتى، دۇنيەگە تانىمال ءبىلىمپاز عالىمعا اينالدى. ونىڭ ەڭبەكتەرى شەتەلدەردە ىقپال تۋدىردى، قازاق تاريحى جونىندەگى زەرتتەۋلەرى جايىندا انگليانىڭ لوندون قالاسىندا شىعاتىن «ورتا ازيا حابارلارى»، تۇركيا رەسپۋبليكاسىندا شىعاتىن «تۇركيا مادەنيەتى» جۋرنالدارى شولۋلار جاريالادى، امەريكانىڭ ۋنيۆەرسيەتى حات جازىپ، قۇتتىقتايتىندىقتارىن ءبىلدىردى. كىتاپ قازاقستاندا «قازاقتىڭ كونە تاريحى» دەگەن اتپەن باسپادان شىقتى.

   1986−1993 -جىلدارى نىعىمەت مىڭجاني ايگىلى عالىم جانە ەلىمىزدىڭ مادەنيەت ەلشىسى رەتىندە شاقىرۋ بويىنشا سول كەزدەگى باتىس گەرمانيا مەن تۇركيادا ساپاردا بولىپ، عىلمي لەكسيالار وقىدى، سودان كەيىن تاعى دا ىلگەرىندى - كەيىندى بۇرىنعى سوۆەت وداعىندا، قىرعىزستاندا، قازاقستاندا جانە امەريكا قاتارلى ەلدەردە ساپاردا بولىپ، قۇندى عىلمي لەكسيالار وقىپ، وتانىنا جانە جۇڭگو قازاقتارىنا ۇلكەن ابىروي - اتاق اپەردى. ەلىمىز ىشىندە ول «جۇڭگو ەنتسيكلوپەدياسى»، «جۇڭگونىڭ زامانىمىزداعى ادەبيەت - كوركەمونەر سالاسىنداعى ايگىلى ادامدارى»، «جۇڭگونىڭ زامانىمىزداعى از ساندى ۇلت ءتىل عالىمدارى» سياقتى كوپتەگەن ءىرى كىتاپتاردا، «شينجياڭ گازەتى»، «شينجياڭ قوعامدىق عىلىمى»، «مۇرا» قاتارلى ءبىرقىدىرۋ گازەت - جۋرنالداردا ارناۋلى تانىستىرىلدى جانە ونىڭ ەڭبەكتەرىنە جوعارى باعالار بەرىلدى. «ەر ەڭبەگىمەن قادىرلى» دەگەندەيىن عالىم نىعىمەتتىڭ ءومىرى − ءوزىنىڭ اسقان تالانتى، ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ارىنى قايتپاعان ەرەكشە دارىنى، تاڭعاجايىپ قايسارلىعى، تىنباي ۇيرەنەتىن، شوگەلدىكپەن بايقاپ، باقىلاپ، زەرتتەۋ جۇرگىزە بىلەتىن عىلمي ستيلى، ءوز وتانى، ءوز حالقى، ءوز ۇلتى ءۇشىن وزىندەگىنىڭ ءبارىن قۇربان ەتۋگە قاي - قاشاندا دايىن تۇراتىن اسىل ءمورالى ارقىلى عىلىم شىڭىنا تالپىنۋشىلاردىڭ ءوزىن ولشەيتىن بيىگىنە، جەتەتىن نىسانا كومبەسىنە، قالىڭ ءبىلىم قۋعان قاۋىمنىڭ اقىل - كەڭەس، ونەگە الارلىق قاراپايىم ۇستازىنا، باسپاگەرلەر مەن قالامگەرلەردىڭ وزدەرى شەشە الماعان شيەسى كوپ تۇيىنشەكتەرىنىڭ شەشۋىن ىزدەيتىن اقىلگويىنە اينالىپ، ءوزىنىڭ ۇشان - تەڭىز تىڭ ەڭبەكتەرى مەن ءبىلىمى ارقىلى جالپاق الەمگە تانىلعان، ۇلكەن مارتەبەگە، شىنايى قۇرمەتكە بولەنگەن ءومىر ەكەندىگى تالاسسىز سيپاتتالىپ وتىر.

2. ادەبيەت جاسامپازدىعى

  نىعىمەت مىڭجاني جالىندى جاسامپاز اقىن ءارى جازۋشى، سونداي - اق بەلگىلى ادەبيەت زەرتتەۋشىسى ەدى. ونىڭ ادەبيەت تانۋ جانە ادەبيەت جاسامپازدىعى جاعىنداعى ەڭبەكتەرى ادەبيەت زەرتتەۋلەرى، كوركەم شىعارمالارى جانە كوركەم اۋدارمالار سىندى ۇلكەن ارنالاردان ءوزىنىڭ دارالانعان كەڭ ايدىنىمەن ەرەكشە كوزگە تۇسەدى.

1. كوركەم شىعارمالارى

  نىعىمەت مىڭجاني ۇزدىك تاريح عالىمى، ءتىل مامانى، ايتۋلى اۋدارماشى، ايگىلى وتانشىل قوعام قايراتكەرى عانا ەمەس، ايتۋلى ادەبيەتشى دە ەدى. ءومىرىنىڭ عىلىم قۋعان 50 نەشە جىلىندا ول قازاق حالىق اۋىز ادەبيەتىن جيناۋ، رەتتەۋ، زەرتتەۋ جانە جۇڭگو قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىن جازۋ، باسقا ۇلتتاردىڭ، اسىرەسە، حانزۋ كلاسسيكتەرىنىڭ شۇرايلى تۋىندىلارىن قازاق حالقىنا تابىستىرۋ، قازاق ادەبيەتىن باسقا تۋىسقان ۇلتتارعا تانىتىپ، جۇڭحۋا ۇلتتارىنىڭ ادەبيەت - كوركەمونەر باقشاسىنان ەسەلى تۋىندىلار جاراتىپ، ەلىمىز قازاقتارىنىڭ وسى زامانعى كوركەم ادەبيەتىنىڭ قارا شاڭىراعىن كوتەرىسكەن، كەرەگەسىن جايىپ، ۋىعىن شانىشقانداردىڭ الدىڭعى لەگىندە بولعان. ونىڭ قالاىنان نەبىر كوركەم كولەمدى پروزالىق شىعارمالارى مەن ولەڭ روماندار تۋىندادى. قاراپايىم حالىقتان شىققان ادامدىق قاسيەتتىڭ، ادىلەت، بوستاندىق جولىندا باسىن ءباي تىككەن اسىل جانداردىڭ وبرازى جارىق كوردى. ادام تاعدىرىنىڭ الۋان قىرى، الەۋمەتتىك قاتىناستىڭ نە ءبىر حيكمەت سۋرەتتەرى، تابيعاتتىڭ تاڭعاجايىپ كورىنىستەرى، ليريكانىڭ نە ءبىر نازىك ءدىرىلى مەن كۇشتى اعىندارى وسى ءبىر تالانتتى دا كەڭ تىنىستى جازۋشىنىڭ كوركەم تۋىندىلارىنان بوي كورسەتىپ، وقىرماندارىن وزىنە ءتانتى ەتتى. ونىڭ كوركەم شىعارمالارىندا ادامزاتقا، تابيعاتقا ورتاق جالپىلىق تيپتەرمەن بىرگە، ۇلتتىق ءداستۇر، ۇلتتىق بوياۋى قانىق، ەتيكالىق تاڭباسى انىق بولۋداي ەرەكشەلىكتەرى مەن مۇندالايدى.

  اقىن جانە جازۋشى نىعىمەت مىڭجاني سوناۋ 1939 - جىلدىڭ وزىندە - اق، ادەبيەت جاسامپازدىعىمەن شۇعىلدانا باستاعان بولاتىن. دەسەدە ونىڭ كوركەم ادەبيەت ساحناسىندا ناعىز بوي كورسەتۋى جانە ادەبيەت جاسامپازدىققا ناعىز قادام تاستاۋى 1942 - جىلى جازعان «جاۋىنگەر سەميا» اتتى ءتورت پەردەلى پيەسساسى جانە ونىڭ ساحنادا وينالۋىنان باستالعان بولاتىن. سول كەزدە ول جيىرماعا ەندى عانا شىققان ۋىزداي جاس جىگىت دى. جۇڭگو پارتيزاندارىنىڭ جاپون باسقىنشىلارىنا قارسى ەرلىك شايقاسىن سيۋجەت ەتكەن بۇل دراما شينجياڭ قازاقتارىنىڭ قازىرگى زامانداعى العاشقى ساحنالىق تۋىندىلارىنىڭ ءبىرى بولۋمەن بىرگە، جاپون باسقىنشىلارىنا قارسى سوعىس داۋىرىندە ساحنادا دراما ارقىلى وتانشىلدىق يدەيانى ۇگىتتەپ، حالىقتى شاپقىنشىلىققا قارسى كۇرەسكە جۇمىلدىرۋ قازاق ادەبيەت - كوركەمونەر مىنبەسىندەگى تاريحي جاڭالىق ەسەپتەلەىد. 1943 - جىلى «قىز جىبەك جايىندا» اتتى ۇزاق ادەبي شولۋلىن جاريالاپ، داستاننىڭ تاريحي استارىن ءسوز ەتتى جانە ونداعى كەيىپكەرلەر وبرازىنا تالداۋ جاسادى. 1948 - جىلى ونىڭ «تۇرمىس ءتىلشىسى» اتتى پوۆەستى باسپادان شىقتى. مۇنىڭ ءوزى جۇڭگو قازاق ادەبيەتى تاريحىندا باسپا سوزدە جاريالانىپ، وقىرمانمەن جۇزدەسكەن تۇڭعىش پوۆەست ەدى. شىڭ شىسايدىڭ بەت بۇرۋى مەن ءۇش ايماق توڭكەرىسىن استار ەتكەن بۇل پوۆەستە جازۋشى قازاق ساحاراسىندا ءۇمىت ۇشقىنىنداي جاڭادان مازداپ، جاندانىپ كەلە جاتقان وقۋ - اعارتۋدىڭ ويانۋىندا قازاق مالشىلارى اراسىنان جەتىسىپ شىعا باستاعان سانالى دا جالىندى جاستاردىڭ ءومىر بوستاندىعى، ماحاببات ەركىندىگىنە قۇلاش ۇرعان جاڭا ءبىر توبىنىڭ وبرازىن جاسايدى جانە ولاردىڭ كۇرەس رۋحىنا شابىت بەرىپ، ولاردان ۇلتتىڭ ءۇمىتىن كورگەندەي بولادى. ونەر - ءبىلىم قۋعان، وڭ مەن سولىن ايىرا بىلەتىن كوزى اشىق، كوكىرەگى وياۋ جاڭاشىل جاستاردىڭ قاراڭعى قازاق دالاسىنان وركەن جايا باستاعاندىعىنا شەكسىز قۋانادى.

  پوۆەستە ءبىلىم قۋعان سانالى جاس ەسىمبەك پەن باس بوستاندىعى ءۇشىن كۇرەسكەن اۋىل قىزى اسەمنىڭ اراسىنداعى ادال ماحاببات حيكاياسى باياندالادى. اسىرەسە، اكەسىنىڭ قىزدى ساندىقتاعى قازىنا، ورىستەگى مالىم دەپ بىلەتىن فەودالدىق يدەياسىنىڭ شىرماۋى مەن كەدەرگىسىنە قاراماي، ءوز كوڭىلىندەگى سۇيگەنىمەن تابىسىپ، بىرلىكتە ءبىلىم ىزدەپ، ونەر تابۋعا، سول ارقىلى ەلىنە ەڭبەك ەتۋگە، قازاق جاستارىن جارىق جاعاعا باستاۋعا قۇلشىنادى. مىنە بۇل، سول تۇستاعى قىرۋار قازاق جاستارىنىڭ دا ارمانى ەدى. وسىنداي ارماندى كوڭىلىنە بۇككەن ەسىمبەك اق تاياقتى تاستاپ قولىنا قارىنداش الادى، اۋىلدا اشىلعان جاڭا مەكتەپتەن وقىپ ءبىلىمنىڭ ءدامىن تاتادى. بىلىمگە ڭاسارى اۋعان ول قات - قابات قيىنشىلىقتى ەلەڭ عۇرلى كورمەي ۇرىمجىگە كەلىپ، ءبىر جاعىنان ىستەپ، ءبىر جاعىنان وقيدى. وقۋ ارقىلى ساناسى ويانعان ول ەندىگى جەردە اينالاسىنا، ومىرگە بۇرىنعىدان باسقاشا قارايتىن بولادى. مەشەۋ قوعامنىڭ، كەرتارتپا ۇكىمەتتىڭ شىنايى ءمانىن جىعا تانيدى. سانالى جىگىتتىڭ ءسوز - ارەكەتىنەن تىكسىنگەن شىڭ شىساي ۇكىمەتى ونى قولعا الىپ تۇرمەگە جابادى. تۇرمەسە كوز كورىپ، قۇلاق ەستىمەگەن جاۋىزدىق قيناۋ كورەدى، ءبىراق قايسار دا العان بەتىنەن قايتپايتىن، ءوز ءىسىنىڭ ادىلدىگىنە باتىل سەنەتىن ەسىمبەك جاۋمەن بولعان كۇرەستى باتىل جالعاستىرادى، كور اۋزىندا وتىرىپ، شامنىڭ قارا كۇيەسىن سيا ەتىپ، حانزۋشا، ورىسشا ۇيرەنەدى. اقىرى حالىق كوتەرىلىسىنىڭ قىسىمىندا كەرتارتپا ۇكىمەت ەسىمبەك جانە ونىڭ جولداستارىن بوساتۋعا ءماجبۇر بولادى. بوستاندىق العان ول ءوزىنىڭ كۇتكەن جارى اسەممەن قوسىلادى. ءسويتىپ، حالىقتىڭ ازاتتىققا بەت العان ايبىندى كۇرەسىنىڭ ءسوزسىز جەڭەتىندىگى ايگىلەنەدى. پوۆەستە اقىلدى، سانالى، ەرجۇرەك ەسىمبەك وبرازى جاسالۋمەن بىرگە، اسەمنىڭ سۇلۋ، مەيىربان، قايسار مىنەز - قۇلقى دا ايرىقشا دارالانىپ، وسى ءبىر جۇپ جاڭاشىل جاس عاشىقتاردىڭ بۇراڭ جولدار ارقىلى گومينداڭ كەرتارتپاشىلارىنا قارسى كۇرەستىڭ جولىنا ورتاق تۇسكەنى كورنەكتىلەندىرىلگەن. پوۆەستىڭ سوڭىندا ولار «ءبىزدىڭ ارمانىمىز ءالى الدا» دەپ جار سالادى. قىسقاسى شىعارما جاۋىزدىقتى بارىنشا اشكەرەلەپ، ادىلەتتىلىكتى جاقتاعان حالىقتى ونەر - ءبىلىم ارقىلى وزدەرىن قارۋلاندىرا وتىرىپ، جاڭا دۇنيە جاراتۋعا شاقىران حالىقشىلدىق سارىنى كۇشتى پوۆەست بولىپ، جۇڭگو قازاق ادەبيەت تاريحىندا ەرەكشە ورىن الادى.

   پوۆەستىڭ سيۋجەتى شيراقى دا تارتىمدى بولىپ، بەت اشار، كوش جونەكەي، ءتىل اشار، مال سىلەكەيى، توتە وقۋ، سەرگەلدەڭ، اۋىل اراسىندا، وقۋشىلىق تۇرمىستان، قاندى قارماق، كور كومەيىندە، كوكسەگەن كۇندەرگە قاتارلى تاقىرىپشادان قۇرالىپ، بارلىعى ءبىر جەلىلەس سيۋجەتتىڭ جەتەگىمەن دامىپ، ۇلعايىپ وتىرادى. شىعارمانىڭ كونفليكتى اسا كۇردەلى بولىپ، ۇنامدى - ۇنامسىز، نەگىزگى جانە جاناما كەيىپكەرلەردەن وتىزدان اسا كەيىپكەردىڭ قوعامدىق كۇشتەر رەتىندە تەپكىلەسكەن كۇرەس الۋان ءتۇرلى مايداندا، الۋان ءتۇرلى فورمادا تولاسسىز ورىستەتىلىپ، شارىقتاۋ شەگىنە جەتىپ لايىقتى شەشىم تابادى.

   1944 - جىلى «شينجياڭ گازەتىندە» نىقاڭ «سەگىز بەرەسى بورىش» دەگەن داستانىن جاريالايدى. بۇل اسا وتكىر مىسقىلدى ساتيرالىق پوەما بولىپ، پوەمادان نىعىمەت مىڭجاني تاسباۋىر بايلار مەن قايىرىمسىز قالتالىلاردى اياماي شەنەگەن، ناداندىق پەن جوقشىلىق جايلاعان كەر زامانداعى حالىقتىڭ ايانىشتى تاعدىرى شىنشىلدىقپەن اشىپ كورسەتىلگەن اسا قۇندى شىعارما ەدى.

   1945 - جىلى نىقاڭ تاعى دا «ءبىلىم − ءومىر شىراعى» دەگەن بايىمداۋ ماقالاسىن جاريالايدى. مۇندا جۇرتقا ناعىز ءماندى ءومىردىڭ نە ەكەندىگىن اشىپ كورسەتىپ، ادامداردى وقۋ وقىپ، ءبىلىم ۇيرەنۋگە، ناداندىقتى جەڭىپ، ءلازاتتى ءومىردى ونەر - ءبىلىم ارقىلى قولعا كەلتىرۋگە ءناسيحاتتايدى. ءوز قۇربىلاس، ساباقتاستارىن قيىنشىلىق اتاۋلىنى جەڭە وتىرىپ، قايراتتانا ورگە ۇمتىلۋعا، بەلسەنە ىزدەنىپ، وزدىكتەرىنەن ۇيرەنىپ، العا باسۋعا جەبەيدى. جانە وزىنە دە وسىنداي تالپ قويادى.

   1947 - جىلى ول «قازاقتىڭ اعارتۋ - تاربيە جاعدايى» دەگەن شالقىماسىن جازىپ، ءوزىنىڭ تىكەلەي تەكسەرىپ - انىقتاعان مىسالدارىمەن ناداندىقتان تۋىلعان ۋاقيعالار ارقىلى حالىقتىڭ مادەني ومىرىنە تالداۋ جاساپ، ساقتالعان ماسەلەلەردى مەڭزەي وتىرىپ، ءوزىنىڭ شىنايى ءۇمىتى مەن قۇندى پىكىرلەرىن ورتاعا قويادى. شىعارمادا كوركەم ادەبيەتكە ءتان ەرەكشەلىك پەن ساياسي احپاراتتىق ەرەكشەلىق قاتار قولدانىلىپ، قوعامدىق بولمىسقا قاراتا تەبىرەنگەن سەزىمى مەن ءۇمىت - تىلەگى، كوڭىل كۇيىن تىعىز ۇشتاستىرا باياندالعان.

   نىعىمەت مىڭجاني مىرزا كوركەم ادەبيەتتىڭ رومان، داستان، پوۆەستەن باسقا دا بارلىق جانرلارىندا قالام تەربەگەن اقىن جانە جازۋشى. ول ءوز ومىرىندە جۇزدەگەن ولەڭ - تولعاۋلار جازعان. مىسالى، قىزمەت بابىمەن وتانىمىزدىڭ ۇلان - بايتاق ولكەلەرىن ارالاپ كەلە جاتىپ، تاريحي شايقاس مايدانى بولعان لۋگۋچياۋ كوپىرىنە بارعاندا، ءوزىنىڭ وتان ازاتتىعى ءۇشىن ىستىق قانىن ارناعان قاھارمان جاۋىنگەرلەرگە دەگەن شەكسىز قۇرمەتىن سول مايداننىڭ وزىندە بىلاي دەپ تولعاعان ەكەن:

كورىپ مىنە لۋگۋچياۋدىڭ كوپىرىن،

سوناۋ شايقاس جىلداردى ويلاپ وتىرمىن.

كوپ ءۇڭىلىپ كۇن قاققان كوك تاسىنان،

وشپەس ەرلىك داستانداردى وقيمىن.

باسىمدى ءيىپ قۇربان بولعان ەرلەرگە،

كوز جىبەردىم بۇگىنگى وتار ەلدەرگە.

قىزىل گۇلدەر شەشەك اتىپ قۇلپىرىپ،

ءوسىپتى انە قانى تامعان جەرلەرگە.

   ول جانە 1946 - جىلى «قۇنىكەرلەر» اتتى باللاداسىن جاريالاعان بولاتىن. «تىنەيدىڭ سارى قۇسى» دەگەن اڭگىمەسىندە كۇللى قۇسبەگى مەن ساياتشىلاردىڭ اتاسى جالايىر شورا اۋزىنان جەتى ىقىلىمنىڭ قۇسىن جىكتەپ، قىران قۇستى ۇستاي دا، باپتاي دا، پايدالانا دا بىلەتىن، تىرشىلىگى سول قىران قۇسپەن بىتە قايناسقان قازاقتىڭ ساياتشىلىق ونەرىن ءسوز ەتىپ، سيموۆلدىق كەيىپكەر تىنەيدىڭ سارى قۇسىنىڭ وبرازىن اسا شەبەرلىكپەن جاسايدى جانە قىران قۇستى ۇشپاي، اتتى شاپپاي تاني بىلەتىن اسقان ءبىلىمدى سىنشىلىق دارنىن دا تانىتادى. جوڭعارلار الابىنداعى ءتورت تاۋدىڭ قۇسىن:

اق يىق التايعا كەتتى،

اق شەگىر نارىنعا كەتتى.

قاراگەر بوعداعا كەتتى،

سابالاق سارى ساۋىرعا كەتتى، − دەپ تاراتادى.

   سارى قۇستىڭ سىنى جونىندە: بۇل بۇركىتتىڭ ءبىتىمى قۇستان بولەك، تەگەۋىرىن تۇياعىنىڭ جەبەسى جىرتا قارىس، ەر سۇيەگى بارماقتاي، اق يىق، قان بالاق قىراننىڭ ءوزى، سۋىرمەن تۇلەتىپ، بورتپەمەن جۇدەتىپ، اق جەممەن قايىرىپ، جاز بولعاندا ەمىن - ەركىن شالقىتىپ ۇشىرىپ، «قازاننىڭ قارا داۋىلى» قارساڭىندا ۇستاپ تۇعىرعا قوندىردا، تۋ بيەنىڭ قازىسىمەن قايىرىپ سال، سوندا جىل بويى جەرگە تۇسپەيدى، كوزىنە كورىنگەنىن جىبەرمەيدى، − دەپ كەڭەس بەرسە، بابىن تابا بىلمەگەن قۇستى «السا بۇركىت، الماسا لاۋ مىنگەن شورشىت» دەپ باعالايدى. اۆتوردىڭ ساياتشىلىق جونىندەگى وسىنداي عاجايىپ بىلىمدىلىگى وقىرمانىن ەرىكسىز باۋرايدى.

   1951 -جىلى ونىڭ «تيانشانداعى شوپان ءانى» دەگەن اڭگىمەسى «باتىس سولتۇستىك حالقى» دەگەن جۋرنالدا جاريالاندى، كوپ وتپەي «جاماعات گازەتى» دە كوشىرىپ باسقان. مۇندا ازاتتىقتان كەيىنگى ساحارا مالشىلارىنىڭ باقىتتى ومىرگە قول جەتكىزگەندىگى قىزۋ مەرەيمەن جىرلانىپ، ازاتتىق ىسىنە قاراتقان مالشى قاۋىمنىڭ شىنايى كوڭىل كۇيى بەينەلەندى. ءسويتىپ «تيانشانداعى مالشى ءانى» بايىرعى قالا شي - اندا اسقاقتايدى.

   1951−1952 -جىلدارى ول شي - انداعى كەزىندە «قارلىعاش» اتتى ولەڭمەن جازىلعان رومانىن جازىپ اياقتاتتى. 1952 - جىلى بۇل رومان شينجياڭ ادەبي تۋىندىلارى بويىنشا 1 - دارەجەلى سيلىق العان. رومان نىعىمەت مىڭجانيدىڭ ادەبي جاسامپازدىعىنداعى وكىلدىك سيىپاتقا يە كولەمدى تۋىندىسى.

  رومانعا جارلى وتباسىنان شىققان، ءبىراق، جاڭاشا وقىپ كوزىن اشقان كەلبەتتى دە ءانشى، وتكىر ءتىلدى، ۇشقىر ويلى ءبىلىمدى قىز قارلىعاش پەن كوكەن بايدىڭ جىلقىشىسى مۇراتتىڭ كىرشىكسىز ماحابباتى، ماحاببات ەركىندىگى، باس بوستاندىعى ءۇشىن جۇرگىزگەن كۇرەسىنەن باستالعان تۇتاس ەل ەركىندىگىنە قول جەتكىزۋ شايقاس بارىسى قامتىلعان، ءوزارا جەلىلەس تالاي - تالاي كۇردەلى دە تۋىنداعان تىڭ ۋاقيعالار جەتىلەدى.

2. ادەبيەت زەرتتەۋلەرى

   نىعىمەت مىڭجاني قازاق تاريحىن زەرتتەۋمەن بىرگە، سول قوعامدىق ءومىردىڭ ايناسى، تاريحتىڭ سۇلۋ سۋرەتى، اسەم بەينەلى، كوركەم ءتاسىلدى كورىنىس بولعان اۋىز ادەبيەت تاريحىن دا تەرەڭ زەرتتەگەن، قاي زاماندا، قايسى حالىقتا بولسىن، ادەبيەت تاريحى حالىق تاريحىنىڭ، قوعامنىڭ دامۋ بارىسىنىڭ ءىز جۇلگەسىمەن جاسالادى. سوناۋ 20 - عاسىردىڭ 40 - جىلدارىنىڭ وزىندە - اق، ادەبيەت جاسامپازدىق ەڭبەكتەرىمەن شۇعىلدانۋمەن بىرگە ادەبيەت زەرتتەۋىن دە باستاپ كەتكەن. ايتالىق، «قازاقتىڭ تاريحي داستانى «قىزجىبەك» جايىنداعى العاشقى زەرتتەۋ» دەگەن عىلمي ەڭبەگىن انە سول كەزدە جاريالاعان. ونىڭ ادەبيەت زەرتتەۋ ماقالالارى نەشە ونداپ سانالادى. باستىلارىنان: «قازاقتىڭ ەل اۋزىنداعى 200 داستانى»، «قازاق رۋ - تايپالارىنىڭ تاڭبالارى مەن ۇراندارى»، «باقتيار جانە ونىڭ قىرىق بۇتاعى»، «قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ تۇلعالانۋىنىڭ جانە دامۋىنىڭ ءتورت ساتىسى»، «قازاق اۋىز ادەبيەتى قيسالارىنىڭ» 1 - تومى 1983 - جىلى اۆتونوميالى رايوندىق ادەبيەت - كوركەمونەرشىلەر بىرلەستىگى مەن اۆتونوميالى رايوندىق ۇلتتىق ىستەر كومىتەتى جاعىنان 2 - دارەجەلى سيلىققا يە بولعان. مۇنات سىرت ول تولىپ جاتقان اڭىزدار مەن ەرتەگىلەردى دە جينادى. ول جيناپ جانە زەرتتەگەن، ساراپتان وتكىزىپ جىلىكتەگەن «جاساعاننىڭ دۇنيەنى جاراتۋى» دەگەن ميفتىك اڭىز ەل ىشىندە كوپتەگەن كىتاپ - جۋرنالداردا پايدالانىلىپ ءارى «جۇڭگو جاڭا ادەبيەت - كوركەمونەر توپتاماسىنىڭ» (1976 − 1982) اۋىز ادەبيەت جيناعىندا باسىلدى. ەلىمىزدىڭ ۇلاعاتتى فولكلورشىسى جۇڭ جيڭۋىن مىرزا سول كىتاپقا جازعان العى سوزىندە «جاساعاننىڭ دۇنيەنى جاراتۋىنا» ايرىقشا توقتالىپ، وعان جوعارى باعا بەردى.

   1985- جىلى جازدا شينجياڭ فولكلورشىلار قوعامى جاعىنان شاقىرىلعان حالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ پروزالىق جانرلارى تۋرالى عىلمي كەڭەستە وزگە ۇلت ماماندار قاتارىندا نىقاڭدا سوزگە شىعىپ، قازاق ميفتەرىنىڭ ءمان - جايىن ەگجەي - تەگجەيلى بايىمداعان. سوندا جارالىم جايلى ميفتەرگە، سونىڭ ىشىندە «جاساعان» جونىندەگى اڭىز - اڭگىمە، تانىم، سەنىمدەردى كوسىلە اڭگىمەلەگەن. نىقاڭنىڭ وسى زەرتتەۋ بايانداماسىن ايگىلى اۋدارماشى شياۋ جۇ - ي حانزۋ تىلىنە اۋدارىپ، باسپا سوزدە جاريالاعان. «جاساعان» جايلى اڭىز ەلىمىزدىڭ فولكلور تانۋ، ميفولوگيا سالاسىندا نەداۋىر اڭىس قوزعايدى، عالىمدار ونى ەلىمىزدەگى از ساندى ۇلت ميفتەرىنىڭ ءبىر تيپتىك نۇسقاسۋى دەپ تانىعان، شىعارما مەملەكەتتىك حالىق باسپاسى جاعىنان شىعارىلعان «جۇڭگو از ساندى ۇلتتار ادەبيەتى»، «جۇڭگو ۇلتتارىنىڭ ميف - ءدىن ۇلكەن سوزدىگى»، «جۇڭگٶ ەنتسيكلوپەدياسى» قاتارلى ءىرى ءتيپتى كىتاپتارعا ەنگىزىلگەن بولاتىن.

   1987-جىلى نىقاڭ جۇڭگو قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ ۇسىنىس ەتۋىمەن «قازاقتىڭ ميفتىك اڭىزدارى» اتتى مونوگرافيالىق ەڭبەگىن جازادى. بۇل ەڭبەك 1989 − 1990 - جىلدارى حانزۋ تىلىنە اۋدارىلادى. وندا جاۋابى تابىلماعان كوپتەگەن ماسەلەلەر جونىندە يلاندىرارلىق جاڭا كوزقاراس، وزگەشە پىكىرلەر كوتەرىلىپ، ءىز تۇسپەگەن قۇنارلى ماتەريالدار قامتىلعان. بۇل تۋرالى توقتالعاندا، شينجياڭ قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسى ءتىل - ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ زەرتتەرمەنى بەكسۇلتان كاسەي ۇلى بىلاي دەپ بايىمدايدى:

   «كىتاپتا ەڭ الدىمەن قازاق ميفولوگياسىنا بايلانىستى كەيبىر ءماندى نازاريالىق ماسەلەلەر ويداعىداي شەشىم تاپقان. وندا قازاق ميفولوگياسىن زەرتتەۋ، تانۋدىڭ كەنجە قالۋى اشالاپ كورسەتىلىپ، سونىڭ سالدارىنان بۇل سالاداعى ۇزاقتان بەرى ورىن تەپكەن جاڭساق تانىم، اعات كوزقاراستارعا ءبىر - بىرلەپ تالداۋ جاسالادى، ول جٶنىندە قازاقتىڭ دامۋ تاريحىنا ساي كەلەتىن تىڭ كوزقاراستار ۇسىنىلعان، دالىرەك ايتقاندا، قازاق فولكلورىندا ميف جانرى جوق، كەيبىر ميفولوگيالىق تۇسىنىكتەر مەن كەيىپكەرلەر عانا بار»، «قازاق جاس ۇلت، ونىڭ فولكلورىندا ميفتىك جۇيە قالىپتاسا قويماعان، قازاق قيال - عاجايىپتارى ناعىز ميفولوگيا ولشەمىنە تولمايدى، ونى ميفتەردىڭ ءىز - داقتارى دەۋ كەرەك» دەيتىن ۇستىرت پىكىرلەردى نازاريالىق تۇرعىدان جانە ناقتى ماتەريالدىق ايعاقتارمەن مىقتاپ تەرىستەيدى، اۆتور (نىعىمەت مىڭجاني) قازاق ميفتەرىن مادەنيەتى ەرتە مارقالانعان، وزگەشە، تاريحي دامۋدى باسىنان كەشىرگەن ۇلتتار ميفولوگياسىنى دەڭگەيىمەن قاراستىرۋدىڭ، ءساپسىم گرەك - ريم ميفولوگياسىنىڭ ەۆروپالىق ولشەمىن عانا مالدانىپ، سوعان سايما - ساي كەلمەدى دەپ قاراۋدىڭ ۇلكەن اعاتتىق ەكەنىن اتاپ كورسەتەدى».

   − نىقاڭنىڭ بۇل اراداعى ەرشىمدى ەڭبەگى تاريحتا قالىپتاسىپ، ۇعىمعا اينالىپ كەتكەن قازاق ميفتەرى ءتۇرلى قاتىپ - سەمگەن داعدىلى شەڭبەردى بۇزىپ، قازاق ميفتەرىنە قازاقتىڭ ۇلتتىق، تاريحي دامۋ ەرەكشەلىكتەرى نەگىزىندە تالداۋ جاساپ، ونىڭ سىر - سيپاتىن، تاريحي ماتەرياليزم مايدانىندا تۇرىپ، سول نەگىزدە تياناقتاندىرۋدىڭ تىڭ باستاماسىن كوتەرىپ، قازاق ميفولوگياسىن زەرتتەۋدىڭ جاڭا ءورىسىن اشىپ، ايقىن باعدار كورسەتكەندىگىندە بولىپ وتىر.

   قازاقتىڭ كەيبىرەۋلەر ايتقانداي جۇيەلى ميف جوق ەمەس، ماسەلە، ءبىزدىڭ سونى جىعا تانىپ بىلۋىمىزدە بولىپ وتىر دەيدى. بۇل قازاق ادەبيەت تاريحى جونىنەن العاندا تىڭ قۋاتتاما سانالادى.

   قىسقاسى اۆتور وسى ەڭبەگى ارقىلى قازاق فولكلورىن زەرتتەۋ جاعىندا جانە ادەبيەت تانۋىندا تىڭ ءبىر بەت اشتى دەپ ايتا الامىز. بەينە ءبىزدىڭ قازاق ادەبيەت تاريحىن جۇيەلى تۇردە زەرتتەپ وتىرعان ماماندارىمىزدىڭ ءداپ باسىپ ايتقانىنداي: «قازىرگە دەيىن قازاق ميفولوگياسى جونىندە جازىلعان نازاريا جانە ماتەريال قورى جاعىنان ءبىرشاما جۇيەلى، ۇلتتىق بوياۋى قانىق، دالەل - سيپاتى نانىمدى، زەرتتەۋ ەڭبەگى وسى» بولىپ وتىر.

3. كوركەم اۋدارمالارى

   نىقاڭنىڭ ءوز سوزىمەن ايتقاندا، حالىقتىڭ ءتىلى ۇشان - تەڭىز مول، ءبىزدىڭ بىلەتىنىمىز سونىڭ ءبىر بولەگى عانا. ءبىز ءوز ۇلتىمىزدىڭ ءتىلىن، سوزدىك قورىن جەتىك ءبىلۋىمىز ءارى قويماي جيۋىمىز، سونىمەن بىرگە تۋىسقان ۇلتتاردىڭ دا ءتىل - جازۋىن بەرىلە زەرتتەپ جەتىك يگەرۋىمىز كەرەك. نىقاڭ وسىلاي ايتتى ءارى ءدال وسىلاي ىستەيدى. ول حانزۋ، ورىس، اراب، پارسى ءتىلىن، تاريحىن، ادەبيەتىن ۇيرەندى. وسى ارقىلى قايدا بارسادا ارحيۆتىڭ مول قازىناسىنا ەركىن كىرىپ قالاعانىن تاۋىپ، ودان جاسامپازدىقپەن پايدالانا ءبىلدى. سوندىقتان دا بالا كەزىندە توستاعانداي تولىنى عانا بىلەتىن نىقاڭ دۇنيەنى ءوزىنىڭ مەكەنىندەي، تاريحتى ءوز ءومىر بايانىنداي بىلەتىن ارعى - بەرگىدەن تۇگەل حاباردار عالىمعا اينالدى. اسىرەسە، نىقاڭنىڭ شۇقشيا ۇيرەنىپ، بەرىلە زەرتتەگەن ءتىلى حانزۋ ءتىل - جازۋى بولدى.

   دۇنيەدە ءارقانداي ءبىر ۇلتتىڭ مادەنيەتى مەن ادەبيەتى جەكە دارا دامىعان ەمەس، قايتا ول باسقا ۇلتتاردىڭ شۇعىلالى مادەنيەتىنەن نءنار الىپ وتىرعاندىعى حاق. ۇلى وتانىمىزدىڭ ەجەلدەن بەرگى مادەنيەتىن جاساۋعا ەلىمىزدەگى بارلىق ۇلت حالقى جۇمىلا ات سالىسىپ، ەسەلەپ ەڭبەك سىڭىرگەن. وسى ەڭبەك سىڭىرگەن ارداگەرلەرىمىزدىڭ كوش باسشىلارىنىڭ ءبىرى جانە ەگەيى، ماقتانىشپەن تىلگە تيەك ەتەرلىك مايتالمان اۋدارماشىمىز تاعى دا وسى نىقاڭ بولاتىندىعى داۋسىز. ونىڭ ءبىر كوركەم اۋدارمالارىن ەكى ۇلكەن توپقا بولۋگە بولادى. ونىڭ ءبىر توبى قازاقشادان حانزۋشا اۋدارىلعان قازاقتىڭ كوركەم داستاندارى مەن قازاق شەجىرەلەرى؛ ەندى ءبىر توبى حانزۋشان قازاقشاعا نىقاڭ قالامىنان قايتاپ تۋىنداپ اۋدارىلىپ، جاڭالانىپ جارىق كورىپ، قازاق وقىرماندارىمەن بەت كورىسكەن حانزۋ كلاسسيكالىق شىعارمالارى مەن فيلوسوفيالىق شىعارمالارى. ونىڭ قازاقشادان حانزۋشاعا اۋدارعان كوركەم تۋىندىلارىنىڭ باستىلارى: «ساليقا - سامەن» داستانى (سۋ بيحايمەن بىرلەسىپ اۋدارعان) 1946 - جىلى شينجياڭ گازەتىندە جاريالانعان؛ «مانچۇك» داستانى 1947 - جىلى شينجياڭ گازەتىندە جاريالانعان؛ «ءاليا» داستانى شينجياڭ گازەتىندە 1948 - جىلى جاريالانعان. سونىمەن بىرگە وسى جىلداردا «قىز جىبەك»، «شۇعا»، «ەرتاعىن» وپەرالارىن دا حانزۋ تىلىنە اۋدارىپ باسپادا جاريالاعان. 1945 − 1949 - جىلدارى ءوزى جازعان «قازاق تاريحىنىڭ دەرەگى» جانە شاكەرىم قۇدايبەردى ۇلىنىڭ قازاق شەجىرەسى قاتارلى قۇندى تاريحي شىعارمالاردى سۋ بيحاي مىرزانىڭ كومەگىمەن حانزۋ تىلىنە اۋدارعان. سول تۇستا شينجياڭدا حانزۋ ءتىل - جازۋىن قويىپ، ساۋاتتىلاردىڭ ءوزى شامالى عانا بولىپ وتىرعان جاعدايدا، قازاقتىڭ كلاسسيكالىق شىعارمالارىنىڭ قازاق قالامىنان حانزۋ تىلىنە اۋدارىلىپ، قالىڭ حانزۋ وقىرماندارىمەن بەت كورىسۋى شىنىندا دا كەرەمەت ەڭبەك سانالادى، اسىرەسە، بۇل شىعارمالار جاريالانىسىمەن بەينە سۋ بيحاي مىرزا ايتقانداي «قازاقتىڭ شالقار تاريحىن، ساۋلەتتى مادەنيەتىن، حانزۋ - تيبەت ءتىل جۇيەسىندەگى حالىقتارعا كەڭىنەن ماعلۇم ەتىپ، ءوزىنىڭ مول قوعامدىق ءونىمىن كورسەتتى».

   ادەبي ءتىلدىڭ اسىل قويماسى جاسامپاز اۋدارماشى نىعىمەت مىڭجانيدىڭ اۋدارمالارىنىڭ ەندى ءبىر ۇلكەن توبى حانزۋشادان قازاقشاعا اۋدارعان اۋدارمالارى، ونىڭ باستىلارىنان: «حورچين دالاسىندا»، ۇلتتار باسپاسى، 1953 - جىلى، «باقىتتى بولاشاق» رومان، ۇلتتار باسپاسى 1955 - جىلى؛ «سۋ بويىندا» رومانىنىڭ 3 - كىتابى، 1975 - جىلى؛ «قىزىل ساراي ءتۇسى» 4 -، 6 - كىتابى، 1977 - جىلى، لۋشۇن شىعارمالارىنان «ەسالاڭنىڭ ەستەلىگى»، «قايعىلى قازا»، شينجياڭ حالىق باسپاسى، 1974 - جىلى؛ ساياسي - ەكونوميكا، فيلوسوفيالىق شىعارمالاردان: ماۋ زىدۇڭنىڭ «حالىق دەموكراتياسى ديكتاتۋراسى تۋرالى»، «جاڭا دەموكراتيزم جايىندا»، «پراكتيكا جونىندە»، «قايشىلىق جونىندە» شىعارمالارىن اۋدارىپ، «ماۋ زىدۇڭ تاڭدامالى شىعارمالارىنىڭ» 1 -، 2 -، 3 - تومدارىنىڭ اۋدارما، رەداكسيا جۇمىستارىنا قاتىناسقان، ليۋ شاۋچيدىڭ «كوممۋنيستەردىڭ تاربيەلەنۋى جونىندە» دەگەن ايگىلى شىعارماسىن، سونىمەن بىرگە «ساياسي - ەكونوميكا وقۋلىعىنىڭ» (2 توم) اۋدارما لەكسياسىن قاراعان.

   مەيلى قازاقشادان حانزۋ تىلىنە اۋدارعان، الدە حانزۋشادان قازاقشاعا اۋدارعان كوركەم تۋىندىلارى بولسىن ءبار - ءبارى دە كلاسسيكالىق تۋىندىلار بولىپ، ەرتەدەگى جانە قازىرگى بارلىق تىلدىك قوردى ءوز بويىنا جيناعان، شەشەندىك سوزدەردى، كوركەم سۋرەتتەۋلەرى، الۋان ءتۇلرى بەينەلەۋ تاسىلدەرىن مولىنان قولدانعان، ماقالدار مەن ماتەلدەر، اقىليا ناقىل سوزدەر، يدەيومالاردى، تەڭەۋ، سۋرەتتەۋ، مەتافورا، ەپيتەت، اسىرەلەۋ، سيموۆلداۋ سياقتى كوركەمدەۋ امالدارى مەن ءازىل - قالجىڭ، سىقاق، وسپاق سياقتى تىلدىك تاسىلدەردى كەڭىنەن قامتىپ، الۋان ءتۇرلى دارا كەيپىكەرلەر وبرازى جاسالعان وسىنداي كوركەم تۋىندىلاردى ءبىر ۇلت تىلىنەن ەندى ءبىر ۇلت تىلىنە مايىن تامىزا، تىگىسىن جاتقىزا وتىرىپ، كوركەم ادەبي تىلمەن اۋدارۋدىڭ ءوزى كىم كورىنگەننىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن، قايتا تۋىنداعان اسا ماشاقاتتى تەر توگۋدى، ۇشان - تەڭىز مول ءتىل بايلىعىن قاجەت ەتەتىن جاسامپازدىق ەڭبەك سانالادى. نىقاڭ بۇل جاعىنان ءوز ۇلتى وقىرماندارىنا دا، باسقا ۇلت وقىرماندارىنا دا تاۋداي تارتۋ ۇسىنىپ، وشپەس ەڭبەك سىڭىرگەن قىزىل ءتىلدىڭ جۇيرىگى ەكەندىگىن تاريح تالاسسىز سيپاتتاپ وتىر.

ماقالانى دايىنداعان: ءمارپۋعا نىعىمەت قىزى

 

 

كەلۋ قاينارى: شينجياڭ قوعامدىق عىلىمدار تورابى

عىلمي ەڭبەكتەرى جونىندەگى يندەكس تولىقتانۋ ۇستىندە. . .

جاۋاپتى رەداكتورى: سەرىك

سۋرەتتەر سويلەيدى

اكادەميا سىر شەرتەدى

‹جاۋ جۇرەك مىڭ بالا› كينوسىنداعى اكتەرلەر

ساحارا سالتاناتى

سۇلۋ سايرام

قازاقتىڭ ۇلى اقىنى ـــ اباي قۇنانباي ۇلى

قازاقتىڭ سول قىزدارى ــــ اي

قازاقتىڭ رۋحى ــــ دومبىرا

سىنتاستار سىرى

عاجايىپ سۋرەتتەر

قازاقتىڭ ۇلتتىق تاعامدارى

قازاقتىڭ ۇلتتىق كيىمدەرى

تابيعات قانداي تاماشا