قاھارمان مۇقان ۇلى

كەلۋ قاينارى: شينجياڭ قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسى   |   جولدانعان ۋاقىتى:2015 - 01 - 05 11:43

قاھارمان مۇقان ۇلىنىڭ قىسقاشا ءومىر بايانى جانە اۋدارماشىلىق ەڭبەكتەرى

«ۋاقىت كەرۋەنى العا وزعان سايىن ىرىكتىلىپ، ىرىلەنىپ، تۋعان حالقىنىڭ ماقتانىشىنا اينالىپ، ەسىمى دە كەشۋى دە كەلەشەك ۇرپاقتىڭ جادىنا كوشەتىن ءبىر تۋار كەمەل تۇلعالار بولادى». سولاردىڭ ءبىرى ەرەن ەڭبەگىمەن، زەرەن زەردەسىمەن ارتىنا وشپەس ءىز قالدىرعان ايگىلى اۋدارماشى، تاڭداۋلى باسپاگەر، ايتۋلى تىلگەر «سينولوك)، اعا رەداكتور، زەردەلى زەرتتەرمەن، بەلگىلى اقىن قاھارمان مۇقان ۇلى 1945-جىلى 20-جەلتوقساندا ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسى قورعاس اۋدانىنىڭ ساربۇلاق اۋىلىندا تۋىلعان. 1952-جىلدان 1963-جىلعا دەيىن باستاۋىش، ورتالاۋ جانە ورتا مەكتەپتەردە وقىعان. 1963-جىلى قىركۇيەكتەن 1968-جىلى قازانعا دەيىن شينجياڭ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءتىل-ادەبيەت پاكۋلتەتىندە وقىعان. 1968-جىلى اقپاننان 1973-جىلى تامىزعا دەيىن مۇڭعۇلكۇرە ات زاۆودىندا قايتالاي تاربيەدە بولعان. 1973-جىلى قىركۇيەكتە بەيجيڭ ۇلتتار باسپاسىنا اۋىسىپ بارىپ، 20 جىلعا جۋىق وسى ارادا باسپاگەرلىك قىزمەتپەن شۇعىلدانعان. 1992-جىلى شينجياڭ قوعامدىق عىلىم اكادەمياسىنا اۋىسىپ كەلىپ «شينجياڭ قوعامدىق عىلىمى» جۋرنالى قازاقشا باسىلىمىنىڭ باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى، كەيىن باس رەداكتور، 1994-جىلدان باستاپ «شينجياڭ قوعامدىق عىلىمى» جۋرنالدار باسپاسى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى، اكادەميا عىلىم قوعامىنىڭ جوراسى بولعان.

كوزىنىڭ تىرىسىندە جۇڭگو جازۋشىلار قوعامىنىڭ مۇشەسى، جۇڭگو از ۇلت اۋدارماشىلار قوعامىنىڭ مۇشەسى، جۇڭگو جازۋشىلار قوعامى شينجياڭ بولىمشەسىنىڭ مۇشەسى، جۇڭگو تۇركى تىلدەرى قوعامىنىڭ مۇشەسى، اۆتونوميالى رايوندىق «قازاق ءتىل-مادەنيەت عىلىمى قوعامى» باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى، «تاڭجارىق زەرتتەۋ قوعامىنىڭ» جوراسى، اۆتونوميالى رايوندىق «تەرمينولوگيا كوميتەتىنىڭ» جانە احبارات-باسپا ءسوز سالاسى بويىنشا «جوعارى كاسىپتىك تەحنيكالىق اتاق باعالاۋ كوميتەتىنىڭ» مۇشەسى بولعان.

 

قاھارمان مۇقان ۇلىنىڭ ەڭبەكتەرى «جۇڭگو باسپاگەرلەر سوزدىگى»، «جۇڭگو جازۋشىلار سوزدىگى»، «جۇڭحۋا ەگەيلەر سوزدىگى»، «دۇنيە ءجۇزى ايگىلى ادامدار ەستەلىگى» (3-توم)، «دۇنيە ءجۇزى جۇڭگولىق ماماندار اتتى سوزدىگى»، «شىعىس ۇلاندارى» ت.ب. سوزدىكتەرگە جانە «جۇڭگو قازاق ماماندارى» اتتى كىتاپقا ەنگىزىلىپ تانىستىرىلدى. ول انا ءتىلىنىڭ بۇگىنگى مەن بولاشاعىنا دەگەن ىستىق ىقىلاسى سونداي ءبىر سەزىم مەن توزىمنەن ورىلگەن مۋزا-ماحابباتتان باستاۋ الىپ، تابيعات سيلاعان اقىندىق تالانتىن ءارقاشان تاسادا قالدىرماي اۋدارما، ءتىل، تاريح، مادەنيەت سالاسىنداعى ىزدەنىستەرىمەن قاتار الىپ ءجۇردى. ول سوناۋ ورتالاۋ، ورتا مەكتەپتە وقىپ جۇرگەندە-اق ادەبيەتكە، اۋدارماعا قاتتى قىزىققان. ادەبي، تاريحي كىتاپتاردى وقۋ بارىسىندا، وقىعانىن كوڭىلىنە توقىپ، ەستەلىك جازۋدى ادەتىنە اينالدىرعان. 1962-جىلدان باستاپ «ىلە تولعاۋى»، «ادام -- بارىس»(اڭىز داستان)؛ «اققۋ كۇيى»(باللادا)؛ «قىراننىڭ قازاسى»(باللادا)؛ «سەزىم ۇشقىندارى»(سيكل 5 ولەڭ)؛ «كوڭىل سازدارى» (سيكل 7 ولەڭ ولەڭ)؛ «كوڭىل كوزىنەن»(2 ولەڭ)؛ ومىرگە ورنەك جىر كەرەك»(شاعىن تولعاۋ 6 ولەڭ)؛ «تۋعان جەر سەزىمدەرى»(سيكل ءتورت ولەڭ)ت.ب. 60 قا تارتا ولەڭ، تولعاۋ، باللادا، داستاندارى «ىلە ورەندەر گازەتى»، «ىلە ايدىنى»، «شۇعىلا»، «تارباعاتاي» سياقتى ءتۇرلى باسىلىمداردا جاريالاندى. ونىڭ «ىلە تولعاۋى»، «ساربۇلاق»، «قىراننىڭ قازاسى»، «جۇرەك تۋرالى جىر» قاتارلى شىعارمالارى ەلىمىز قازاق پوەزياسىنىڭ تاڭداۋلى تۋىندىلارى قاتارىنان ورىن الدى. «تۇيە كەنەنىڭ اجالى»، ماقتانشاق قاڭباق»، «وت» ت.ب. ءبىر توپ ولەڭدەرى حانزۋ تىلىنە اۋدارىلىپ، باۋىرلاس ۇلت وقىرماندرىنىڭ دا نازارىن اۋداردى.

كىتاپقا ەنگىزىلگەن ولەڭدەرىنەن: «سىباعا» -- ءتورت ولەڭ(1979-جىل ۇلتتار باسپاسى)؛ «وشپەس ەسىم» -- «جوۋىنلاي زۇڭلي جۇرەكتە»(شينجياڭ حالىق باسپاسى 1977-جىل)؛ «سالتانات» -- (وبلىستىڭ 30جىلدىعىنا 6 ولەڭ، 1984-جىل ىلە حالىق باسپاسى)؛ ورتا مەكتەپ «ءتىل ادەبيەت وقۋلىعى» 5-ءبولىم، «ەلىمنىڭ قىران ۇلى»(وقۋ-اعاتۋ باسپاسى 1977-جىل). كەيىن كەلە «تاسجارعان»، «وي ۇشقىندارى»، «ومىرگە ورنەك جىر كەرەك» اتتى (ولەڭدەر جيناعى) جانە قازاق تاريحىنداعى ايگىلى ادامدار-- «اباي قۇنانباي ۇلى» تۋرالى ەسسەسى جارىق كوردى. ول اۋدارىپ قۇراستىرعان «ءسوز ساراسى» اتتى ايگىلى ادامداردىڭ اقىليالارى مول تيراجبەن نەشە رەت قايتالاي باسىلىم كوردى.

ۇزاق جىلدىق ىزدەنىستەرىنە سۇيەنە وتىرىپ جازعان عىلمي زەرتتەۋلەرىنەن: «قازاق ادەبي اۋدارما تاريحى جونىندە از ايال»، «ايتىس تانۋ جانە ايتىس ونەرى»، «ايتىس ونەرى جانە ءداۋىر تالابى»، «حالىق اقىندارىنىڭ ايتىسى جايىندا ءبىر، ەكى ءسوز»، «قۇران جانە ونىڭ وزگە تىلدەرگە اۋدارىلۋى»، «تالاپ تا، تالعام دا بولسا»(پوەزيا ماسەلەلەرى تۋرالى سىن ماقالا)، «قازاق مادەنيەتىندەگى جىلقى وبرازى»، «تۇعىرلار التىلىعى جانە ون ەكىلىكتەر»-- شيپاگەرلىك بايانداعى مەديتسينا ديالەكتيكاسى، «قازاق ءتىل توركىنى، ءتىل تاريحى»، «ءدىني نانىم-سەنىمدەردىڭ پايدا بولۋى جانە ەجەلگى دىندەر»، «ۇلى ابايدىڭ ۇلتقا كوز قاراسى»، «دارابوز اقىن اسەت»، «شىدە باتىر»، «شىن تىلەك»-- اقىن جارناماسى، «ارىستان حان داستانى جانە تۇكتابان (قىزىل ارىستان حان) وبرازى»، «قوعامدىق تەكسەرۋ تۋرالى قورىتىندى»، ۇلتىمىزدىڭ «سوتسياليستىك وسكەلەڭ وركەنيەتكە جەتۋ جولىنداعى ماسەلەلەر»، جۋرنال باس رەداكتورلارىنىڭ ءوزىن جەتىلدىرۋى جانە قوعامدىق جاۋاپكەرلىگى تۋرالى»، «رەداكتورلىق عىلىم جانە رەداكسيا قىزمەتى تۋرالى»، «مۋزيكا دەرەگى»، «قازاق مادەنيەتىندەگى كەسەك شىعارما --شيپاگەرلىك بايان تۋرالى»، «الاقانداي اڭگىمەگە از ايال، «اۋدارماداعى ىقشامدىلىق»، «ورىس، قازاق، حانزۋ فونەتيكالارىنان پايدالانىپ «حانزۋشا جەر اتتارىن قالاي جازۋ كەرەك» ت.ب. زەرتتەۋلەرىنىڭ ءبىر ءبولىمى «عىلمي ماقالالار جيناعى» دەگەن اتپەن 2003-جىلى ۇلتتار باسپاسىنان جارىق كوردى. مۇنان تىس، «اشتى تەردىڭ ءمولدىر تامشىلارى»(قايىرشاق)، «پوەزيا جانە اقىن»(تىرنالار)، پوۆەستەن رومانعا»(سوڭعى قار)، «اباي جانە اباي شىعارمالارى»نا العى ءسوز سياقتى(كىتاپقا باعا) ماقالالاردى جازدى.

اعا رەداكتور قاھارمان مۇقان ۇلى ءوزىنىڭ تەلەگەي تەڭىز ءبىلىمىن اۆتورلار ءۇشىن قالتقسىز ارناي بىلگەن ەڭبەكشىل، قاراپايىم رەداكتور ەدى. ول ۇلتتار باسپاسىنداعى كەزىندە «قازاق حالىق اندەرى»، «ساحارا سالتاناتى»، «كوكتەمگى ويلار»، «تاڭقۋراي»، «تاڭ راۋاندا»، «قارعالداق»، «ءومىر قايىعىندا»، «جىر بۇلاعى»، «جاۋقازىن»، «قانمەن جازىلعان جازۋ»، «اقىلباي اتايدىڭ اڭگىمەسى»، «كوناندويل پوۆەستتەرىنەن»، «تىلدەن تىلگە»(پوۆەستەر)؛ «رۋبايلار»، «ۇلەس»، «ءتىل جانە ۇيرەنۋ»، «باستاۋ»، «ادامنىڭ پايدا بولۋى»، «تاۋ»، «تۇرمىستىق ساۋات»، «جۇڭگو مىسالدارى»، «اۋارايى»، «ءتورت ماۋسىمداعى وزگەرىستەر»، «قوعام دامۋى تاريحىنان قىسقاشا تۇسىنىك»، «جەر سىلكىنۋ»، «ورگانيزمدەردىڭ بىرتىندەپ دامۋى»، «شينجياڭنىڭ اگروكليماتى»، «مۇناي جانە كومىر»، «استرونوميالىق ساۋات»، «تۇقىم قۋالاۋ جانە ساپالى ۇرپاق»، «جۇڭگونىڭ سوتسياليستىك ەكونوميكالىق ماسەلەلەرى»، «پرولەتايات توڭكەرىسى جانە ساتقىن تروتىسكي»، «پارتيا مۇشەلەرىنىڭ تاربيەلەنۋى»(ءتورت كىتاپ)؛ «ليزۇڭرىننىڭ وتانعا ورالۋى» سياقتى 40 نەشە ساياسي ادەبي، عىلمي، كىتاپتاردىڭ رەداكسياسىن ىستەدى جانە جاۋاپتى رەداكتورى بولدى. «سوڭعى قار»، «تۇماندى تاعدىرلار»، «اسىل ارنالار»، «الاساپىران»، «ۋادە»، «ءناسىل تۋرالى»، «ناجاعاي جانە بۇرشاق» سەكىلدى قىرۋار ادەبي، عىلمي كىتاپتىڭ وقىپ تەكسەرۋ جانە العاشقى قاراۋ جۇمىستارىن ىستەدى. 80-جىلداردا «ۇلتتار» جانە «حالىق» سۋرەتتى جۋرنالىنىڭ اۋدارما جانە رەداكسيا جۇمىستارىنا دا ارالاستى. سونداي-اق القاپتىڭ 3-، 4- ساندارىنىڭ رەداكسياسىن قارادى جانە جاۋاپتى رەداكتورى بولدى.

قاھارمان مۇقان ۇلى اۋدارماشىلىق ساپارىن سوناۋ ۋنيۆەرسيتەت قۇشاعىندا 1967-جىلدارى «ماۋ زىدۇڭ ولەڭدەرىنە تۇسىنىكتى» اۋدارۋدان باستاعان. ۇلتتار باسپاسىندا ىستەگەن 20 جىلعا تاياۋ ۋاقىتتا ونىڭ ءبىلىم قۇمارلىعى، قاجىماي-تالماي ۇيرەنگىشتىگى، زەيىندىلىگى، تاباندىلىعى ارقاسىندا قىزمەتتەن سىرتقى ۋاقىتتاردا حانزۋدىڭ بايىرعى ءتىلىن ۇيرەنۋ كۋرستارىنا جانە شەتەل ءتىلىن(ورىس) ۇيرەنۋ كۋرستارىنا قاتىناسىپ، وزدىگىنەن تىرىسىپ ۇيرەنىپ، اۋدارما، رەداكسيا جۇمىستارىنا شىڭدالىپ، جاتىلىپ ءبىلىمىن اسىردى. مىسالى: ول ورتالىقتان شىعاتىن پارتيانىڭ ورگان جۋرنالى-- «قىزىلتۋ»دا (كەيىن «ىزدەنۋ»گە وزگەردى) 1973-جىلدان 1981-جىلعا دەيىن(جالپى 84سان) ىستەگەن كەزىندە نە ءبىر كونە ادەبي كلاسسيكالىق شىعارمالاردى اۋداردى جانە رەداكسيالادى. ماركس، ەنگەلس، لەنين، ستالين شىعارمالارىن، ماۋ زىدۇڭ تاڭدامالى شىعارمالارىن، ورتالىقتىڭ ماڭىزدى حۇجاتتارى مەن ءار رەتكى پارتيا قۇرىلتايلارىنىڭ، ساياسي كەڭەس ءماجىلىسىنىڭ حۇجاتتارىن جانە «ماۋ زىدۇڭ تاڭدامالى شىعارمالارى» 5-توم، پارتيانىڭ 11-قۇرىلتايى «ءۇشىنشى جالپى ءماجىلىسىنىڭ حۇجاتتارىن» اۋدارۋ، رەداكسيالاۋ سياقتى قىرۋار جۇمىستاردى تىندىرىپ ىستەپ، ۇلتىمىزدىڭ ساياساتتىق، زاڭدىق ورەسىن جوعارىلاتۋعا ازاماتتىق تۇرعىدان زور ۇلەستەر قوستى.

«قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ» 12 تومىن وقىپ قاتىستى تومدارىنىڭ (1. 2. 4. 6) ورىسشا اتاۋلارىن قازاقشالاستىرۋ، ىقشامداپ، تاڭداپ، ءسوز-سويلەمدەرىن وزىمىزگە بەيىمدەپ شىعارۋعا كۇش سالدى ءارى تىكە جاۋاپتى بولدى. 1990-جىلى مەكەمە باسشىلارىنىڭ تاپسىرۋى بويىنشا، دۇنيە جۇزىندەگى ءتورت ۇلكەن ءدني شىعارمانىڭ ءبىرى ءارى اۋدارۋعا ەڭ قيىن «قۇران كارىمنىڭ» اۋدارماسىن ۇيىمنىڭ كەسىمدى ۋاقىتىنا ۇلگىرتۋ ءۇشىن، قىسقا ۋاقىت ىشىندە «اتتىڭ جالى، تۇيەنىڭ قومىندا ءجۇرىپ» ەداۋىر وزگەرىس ەنگىزىپ رەداكسيالادى (بۇل تۋرالى ءوزىنىڭ جازعان «قۇران جانە ونىڭ وزگە تىلدەرگە اۋدارىلۋ احۋالى» دەگەن ماقالاسىندا جان-جاقتىلى تولىق ايتىلعان. جىل سوڭىندا ءوزى مەكەمە جانە ءبولىم جاعىنان ۇزدىك رەداكتور بولىپ ماراپاتتالدى جانە سيلاندى. ول سوناۋ 1980--جىلداردا ورتالىق ۇلتتار شۋەيۋانىنىڭ قازاق ءتىل پاكۋلتەتىنىڭ ادەبيەت گۋرجوگىندا ادەبيەت، جازۋشىلىق اۋەسكەرلىك جايىندا وتكىزىلگەن اڭگىمە جيىندارىنا قاتىناستى جانە 1985-، 1988-جىلى ۇسىنىسپەن ىستەن سىرتقى ۋاقىتتارىندا «اۋدارماداعى ىقشامدىلىق» تۋرالى، «الاقانداي اڭگىمەلەر»(ميكرو اڭگىمەلەر) جونىندە ساباق ءوتتى. ول از ۇلتتاردىڭ مەملەكەتتىك ەكىنشى، ءۇشىنشى جانە ءتورتىنشى كەزكتى اشلعان اۋدارما عىلمي تالقى جيىندارىنا ماقالا جازىپ قاتىناستى.

قاكەڭ اۋدارعان ەلىمىزدىڭ ايگىلى اقىنى چۇييۋاننىڭ 25 ولەڭىنىڭ ىشىندەگى باستى ۋاكىلدىك سيپاتتاعى كلاسسيكالىق شىعارماسى--«ارمان» داستانى، جۇڭگو-شەتەل جازۋشىلارىنىڭ ميكرو اڭگىمەلەرى-- «الاقانداي اڭگىمەلەر» اتتى كىتاپ، ايگىلى اباي تانۋشى، سىبە ۇلتىنان شىققان عالىم قابايدىڭ(حا حۋانجاڭ) «اباي جانە اباي شىعارمالارى»، «پاتشانىڭ كيىمى»، «ۇزاق ءومىر ءسۇرۋدىڭ سىرلارى»، لەۆ تولستويدىڭ «حوستومير» -- ءبىر اتتىڭ كەشۋلەرى (پوۆەست)، جۇڭگو-شەتەل ايگىلى جازۋشىلارىنىڭ اڭگىمەلەرىنەن «ءوزىن-ءوزى تويعا شاقىرۋ»، «شاباندوز نە ءۇشىن انا دەپ جىرلايدى»، «جانقيارلىق»، «ءىز»، «وتباسىنداعى ءبي»، «قازاق حالقىنىڭ ۇلى اقىنى ابايدىڭ شىعارمالارى جۇڭگودا»، «ماناس داستانى جانە ءجۇسىپ ماماي» ت.ب. كوركەم كلاسسيكالىق ادەبي شىعارمالار مەن عىلمي زەرتتەۋلەر جانە «اي»، «جۇلدىزدار»، «عىلىم تەحنيكادان ءتىل اشار» سياقتى كىتاپتار ونىڭ جاتىق اۋدارماسىمەن تۇنىق قازاقشا سويلەدى. مۇنان سىرت، ياروسلاۆ گاشەكتىڭ ساتيرالىق رومانى -- «اياۋلى اسكەر شۆەيك»، «ءبىر ادام مەن ءبىر قالا»، «ۇلى جول»، ايگىلى جازۋشى اكبار ءماجيت ۇلىنىڭ «كوگارشىن»، «اقساق قۇلان» اتتى جيناقتارىن، كارل ماركس ولەڭدەرىنەن «انا»(باللادا)؛ «جىگىت پەن قىز»(باللادا)؛ «داۋىل»، «تولعانىس» سياقتى ولەڭدەردى جانە «ءجۇز مىڭ نە ءۇشىن» (جەر ءبولىمى)؛ «جۇڭگو جىلنامالارىنداعى قازاققا قاتىستى دەرەكتەر»دىڭ 1-، 2- تومدارىن؛ چيانلۇڭ زامانىنداعى «100 حۇجات»تى بىرلەسىپ اۋداردى.

مايتالمان مامان اۋدارماشى قاھارمان مۇقان ۇلىنىڭ ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزدەگى ەرەن كەسەك ەڭبەگى – ەلىمىزدىڭ ءىشى-سىرتىندا كۇشتى اڭىس قوزعاعان «جۇڭگو تاريحنامارلارىنداعى قازاققا قاتىستى دەرەكتەر» اتتى كوپ تومدىق كوللەكتيۆ ەڭبەكتىڭ ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت جۇيەلى ىستەلۋى جانە وعان ايرىقشا ەڭبەك سىڭىرگەندىگى وسىدان حابارى بار بىلىكتىلەر مەن بىلىمدىلەرگە تەگىس ايان. ۇلتتار باسپاسىندا ىستەگەن 20 جىلعا تاياۋ ۋاقىتتا نە ءبىر قيىن جاپالى مىندەتتەردى ورىنداۋ بارىسىنداعى توتەنشە قاجىرلىلىعى، عىلمي ىزدەنىس جولىنداعى كۇشتى جاۋاپكەرلىگى، ۇشان-تەڭىز بىلىمگە يە بولۋى، ۇمىتكەرلىگى، وزىنە دەگەن ەرەكشە سەنىمى، ۇشقىر وي، اسقاق ارمانى الدا ۇرپاق ءۇشىن كەلەلى ماڭىزعا يە ۇلكەن جۇمىستاردى تىندىرۋعا جەتەلەپ جەبەدى. ول وسى كەلەلى جۇمىستاردى ىستەۋدى سوناۋ 80-جىلداردا ۇلتتار باسپاسىنداعى كەزىندە-اق كوڭىلىنە بۇگىپ، ويىنا توقىپ ءجۇردى. ءوزى ايتقانداي «ون جىلدان اسا ۋاقىتتا يدەيالىق جاقتان جانە ماتەريالدىق جاقتان دايىندالدى». «ءتىلشى ءلاززاتپەن سۇحبات» ( 2000جىل تەلەۆيزيادا سويلەنگەن ءسوز) قىسقاسى، ول دەسە دەگەندەي وسىبىر تاريحي، عىلمي اۋدارما ەڭبەكتىڭ ىستەلۋىنە سەبەپكەر بولعان، ناقتىلى جۇمىستاردى باستاماشىلدىقپەن جۇرگىزگەن، «دەرەكتەردى سۇرىپتاپ اۋدارۋ عىلمي تاپسىرما توبىن» العاش ۇيمداستىرعان ءارى ەسەلەپ ەڭبەك سىڭىرگەن ناعىز قايسار ازامات.

قاكەڭ وسى اۋدارما ەڭبەكتىڭ 1-، 2- تومدارىنىڭ ەڭ ماشاقاتتى دا، كۇردەلى جۇمىستارىن بەل شەشىپ ىستەپ، اۋىر جۇگىن قايىسپاي كوتەرۋمەن بىرگە ءوزى دە اۋداردى. ازىرلىك ساتىسىندا ماتەريالدىق نەگىز سالۋ، مازمۇندى جوبالاۋ، قۇراستىرۋ، قاتىستى ماتەريالداردى جيناۋ، دەرەكتەردى سۇرىپتاۋ، حانزۋ عالىمدارعا كورسەتۋ، پىكىر الۋ، اۋدارماعا ورنالاستىرۋ، ءتىپتى حانزۋ عالىمداردىڭ قولىندا جوق، وڭايلىقشا تابىلمايتىن، حانزۋدىڭ اتاقتى سينولوگتارىنىڭ دىبىستىق اۋدارما جاساۋدا قولدانىلاتىن ەڭ ءزارۋ بولعان قولدانبا سوزدىكتەرىن ىزدەستىرىپ تاۋىپ، جوقتان بارلىققا كەلتىردى. حانزۋ ءتىلى بايىرعى فونەتيكاسىنىڭ مامانى شۋە زۇڭجىڭ مىرزادان ساباق تىڭداپ، ەسكى حانزۋ ءتىلىنىڭ فونەتيكاسىن ۇيرەنىپ، زاڭدىلىعىن، ەرەكشەلىگىن يگەرىپ، فانچيە زاڭدىلىعى (جارما ءتاسىلى) بويىنشا حانزۋ يەروگليفىندەگى (ءبىر ارىپتەگى) داۋىستى دىبىستاردى بۋىنعا ايىرىپ، تۇراقتى تاڭبالارمەن تاڭبالاپ، باسقى ءارىپ پەن سوڭعى ارىپتەردى، ياعني داۋىسسىز دىبىستار مەن داۋىستى دىبىستاردى – شڭمۋ، يۇنمۋلاردى ءوزارا قوسىپ قۇراپ وقۋ ارقىلى ءبىر اتاۋدىڭ ارىپتەرىن (يەروگليفتەرىن) كونەشەسىنە قايتارىپ. نەشە ءتۇرلى دىبىستىق وقىلۋىن زەرتتەۋ، 2-تومداعى ەرتە ورتا عاسىرداعى تۇرككە قاتىستى اتاۋلاردى قىرۋار ەڭبەكتەردەگى كونە تۇرك، اراپ، پارسى، گرەگ، سوعدى، ۇيعۇر جازبالارىنداعى دەرەكتەرمەن سالىستىرىپ، ارعى ەرتە زامانداعى جانە ورتا ەرتە زامانداعى وقىلۋىن (دىبىستالۋىن) بەرىپ، بۇرىنعىلاردىڭ دۇرىسىن الۋ، قاتەسىن تۇزەۋ، 1-، 2- تومدارداعى تاريحي تەرميندەردى بالامالاپ، حانزۋ تاريحىندا ءار زاماندا كەزىگەتىن ءمانساپ-لاۋازىمداردى، ەتنو-تەرميندەردى، جەر-سۋ اتتارىن رەتتەپ، تىزىمدەپ، كونە ادەبيەتتەن ءسوز تابۋ، اتاۋلار تىزبەسىن جاساپ، كوپيالاستىرىپ گرۋپپاداعى ءاربىر ادامعا تاراتىپ بەرىپ تالقىعا ازىرلەۋ جۇمىستارىن الدىن-الا ورىندادى. 1-تومنىڭ تۇسىنىكتەمەسىن جازۋ، اۋدارماسىن رەداكسيالاۋ، اتاۋ-تەرميندەردىڭ ءبىر ىزدىلىگىن قاداعالاۋ، كورروكتورلىعىن وقۋ، قايتا-قايتا سالىستىرۋ، جۋرنالداعى جاستاردى ۇيىمداستىرىپ وقىتۋ، تازا نۇسقاسىنىڭ ۇستىنەن قايتالاي وقىپ، ەڭ سوڭىندا وسى تاريحي دەرەكتەردى اۋدارۋ گرۋپپاسىنا جەتەكشى بولعان، قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ ورىنباسار باستىعى تاريحشى جاقىپ مىرزاقان ۇلى اعامىزدىڭ كوزدەن كەشىرۋىنە (بەكىتۋىنە) بەرۋ سياقتى تولىپ جاتقان شاش ەتەكتەن كەلەتىن جۇمىستاردى تىندىردى. وسىلايشا وسىبىر كەلەلى جۇمىستىڭ ەڭ العاشقى ىرگە تاسىن قالاپ، كوپىر سالدى. دەمەك ول بۇرىن سوڭدى عالىمدار ىستەپ كورمەگەن، جوبىشەڭكى ادامداردىڭ ءتىسى باتپايتىن، بايىرعى حانزۋ ءتىلى فونەتيكاسىنىڭ زاڭدىلىعىن تۇڭعىش رەت يگەرگەن عالىم. بۇل تۋرالى حانزۋ عالىم شۋە زۇڭجىڭ مىرزا «مەنىڭ ەتەنە قازاق دوسىم» دەگەن ەستەمەسىندە بىلاي دەيدى: «... وسىلايشا ءۇش اي جالىقپاي ۇيرەنۋ ارقىلى ول ەسكى حانزۋ ءتىلىنىڭ فونەتيكاسىن جاقسى يگەرىپ الدى. مۇنان ونىڭ كىشىپەيىل دە تىرىسشاڭ، بايسالدى دا بايىپتى مىنەزىن بايقاۋعا بولادى. مىنە، بۇل ناعىز عالىمعا ءتان مىنەز، مۇنداي ادامدار اكادەميامىزدا ىلۋدە ءبىر كەزىگەدى دەپ جازعان. ول تاعى بىلاي دەيدى: «بايىرعى دىبىستالۋ ماسەلەسىن شەشۋدە تەك ەجەلگى فونەتيكانى مەڭگەرۋ جەتكىلىكسىز. ول ءۇشىن كەمەلدى فونەتيكالىق سوزدىك قاجەت، ەجەلگى حانزۋ ءتىلىنىڭ مۇنداي فونەتيكالىق سوزدىگىن تابۋ دا قيىن، ول كوپشىلىك قولدى كىتاپ ەمەس. بۇرىن اتىن ەستىگەنىم بولماسا ونداي سوزدىكتى الا الماعان ەدىم. قاھارمان مىرزا جارىم جىلدا جوۋ فاگاۋ مىرزا قۇراستىرعان «汉字古今音汇»؛ گو شيلياڭنىڭ «汉字古音手册»؛ چىن بيڭشىڭنىڭ «广韵声类» دەگەن كىتاپتارىن تاۋىپ الدى. مەنىڭ سانجى پەدتەحنيكۋمىندا تۇزگەن «古汉语初程» دەگەن كونىسپەگىمدى پايدالانۋعا سۇراپ الدى. ءسويتىپ ەسكى حانزۋ ءتىلىنىڭ دىبىستالۋى جونىندە كەمەلدى ءبىلىم قالىپتاستىردى...» «شينجياڭ قوعامدىق عىلىمى» جۋرنالى 2002-جىل، 2-سان).

قاكەڭ مەيلى قاي جەردە ىستەسە دە اۋدارما عىلىمىن تاريح، ەتنوگرفيا، تەك تانۋ(قازاق تانۋ) قاتارلى عىلىمدارمەن ەتەنە ۇشتاستىرىپ، تاريحنامالاردى اۋدارۋ بارىسىندا، تاريحتىڭ بەيمالىم پاراقتارىنا پاراساتپەن ءۇڭىلىپ كوپتەگەن تۇتكيىل تۇيىندەردىڭ كۇرمەۋىن شەشىپ، قۇپيا سىرىن اشىپ، عىلىمنىڭ بيىك شىڭىنان بوي كورسەتتى. بۇرىن سوڭدى عالىمدارىمىز ىستەپ كورمەگەن دىبىستىق اۋدارما جاساۋدا ەرەن تابىسقا جەتتى. ونىڭ وسى جولداعى ىزدەنىسى جالپى اۋدارمانىڭ قۇندىلىعىن اسىرىپ، جوعارىلاتىپ وتىرعاندىعى تۇسىنىكتى. جيىپ ايتقاندا بۇل اۋدارمانىڭ اۋدارماداعى نەشە ەسە مي جۇمساپ، نەشە ەسە كوز مايىن تاۋىسىپ، نەشە ەسە قان-تەر توگىپ، ينەمەن قۇدىق قازعانداي ىستەلگەن وتە قيىن جۇمىس ەدى. ءتىلسىم سياقتى سەزىلگەن وسى دۇنيەنىڭ ءبىر ساڭىلاۋىن تاۋىپ العان ادامعا ءبىلىم تەڭىزىنىڭ يىرىمىنە سۇڭگىگەن سايىن سۇڭگىپ، ۇيرەنگەن سايىن ۇيرەنگىسى كەلەتىن قىزىقتىرىپ، ەلتكىش، باۋراپ العىش ءبىلىمقۇمارلىق ونى شارشاپ، بولدىرىپ، جاسىرىن جۇرەك بولىپ جۇرگەنىن سەزدىرمەي و دۇنيەگە ءبىر-اق اتتاندىردى.

ونىڭ «26 تاريح تۋرالى از ايال»؛ «جۇڭگو تاريحنامالارىنداعى ونوماستيكالىق اتاۋلاردىڭ ەجەلگى دىبىستالۋى جونىندە»؛ «عۇن تىلىنەن»؛ «ءتىلشى ءلاززاتپەن سۇحبات»(تەلەۆيزيادا سويلەنگەن ءسوز، گۋاڭپانى ساقتاۋلى)؛ «جۇڭگو تاريحنامالارىنداعى قازاققا قاتىستى دەرەكتەردى اۋدارۋ جانە ارعى زامانعى حانزۋ ءتىلى فونەتيكاسىنىڭ ەرەكشەلىگى»؛ «جۇڭگو تاريحنامالارىنداعى نونەن، قاڭعا، جانە تۇرك قاعاناتتارىنىڭ ەلباسىلارىنىڭ ەسىم كورسەتكىشى»(كونەشە وقىلۋى)؛ «ساق، عۇن، نۇكىس، تەلەك ەتنونيمدەرىنىڭ ەتيمولوگياسى جونىندە»(حانزۋشا جازىپ جاريالاعان)؛ «كونە تۇرك قۇلپىتاس جازۋلارىنداعى حانزۋشا اتاۋلار» سياقتى زەرتتەۋلەرى مەن بۇدان كەيىن باسپادان جارىق كورەتىن رەتتەپ قۇراستىرىلىپ جاتقان 26 تاريحقا (دىبىستىق اۋدارماعا) قاتىستى تاريحي تەرميندەر-- «دەرەك كوزدەرى» اتتى اتاۋلار تىزبەسى قاكەڭنىڭ كوزى تىرىسىندە كوز مايىن تاۋىسىپ، قان تەرىن توگىپ، جۇرەك قانىن سارقىپ ىستەگەن تاريحي عىلمي اۋدارما ەڭبەكتىڭ ايعاقتى ناتيجەسى ءارى جەمىسى دەپ ايتۋعا بولادى.

قاھارمان مۇقان ۇلى ءومىرىنىڭ سوڭىندا «شينجياڭ ەنتسيكلوپەدياسىن» (حانزۋشا) جازىسۋعا دا قاتىناستى. شينجياڭ قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسى قۇرىلعاندىعىنىڭ 30 جىلدىعى قارساڭىندا، اكادەميانىڭ قارجىلاندىرۋىمەن 2011-جىلى «قازاقتىڭ ءداستۇرلى مادەنيەتى جانە حانزۋ جازۋلارىنىڭ ەجەلگى ايتىلىمى تۋرالى زەرتتەۋلەرى» جارىق كوردى.

ول «ساق، عۇن، نۇكىس، تەلەك ەتنونيمدەرىنىڭ ەتيمولوگياسى جونىندە»، «قازاق ادەبي اۋدارما تاريحنا از ايال»، «ءىسلام ءدىنىنىڭ تارالۋى جانە قازاق ءتىلى مەن اراب، پارسى تاعى باسقا تىلدەردىڭ اراسىنداعى اۋدارما»، «شاكارىم جانە ونىڭ ەڭبەكتەرى» سياقتى زەرتتەۋلەرىن حانزۋ تىلىندە جازدى. سونىمەن قاتار ونىڭ اباي تۋرالى جازعان عىلمي زەرتتەۋى قازاقستاننىڭ «اباي» جۋرنالىنا باسىلدى، «عۇن تىلىنەن» دەگەن زەرتتەۋى ۇيعۇر، حانزۋ تىلدەرىنە اۋدارىلدى. بۇدان تىس، «قازاق ءتىل تاريحى جانە ءتىل جۇيەسى»، «ەجەلگى دىندەردىڭ پايدا بولۋى» ت.ب. عىلمي زەرتتەۋلەرى دە حانزۋ تىلىنە اۋدارىلدى.

قاھارمان مۇقان ۇلى قايدا ىستەسە دە «اۋىردىڭ استىمەن، جەڭىلدىڭ ۇستىمەن ءجۇرىپ»، ءوز باسىنىڭ پايدا-زيانىمەن، اتاق-ابىرويىمەن ەسەپتەسپەي، ءوز ءبىلىمىن وزگەگە تارتۋ ەتۋگە پەيىل بولدى. ول كەزىندە قوعامدىق عىلىم اكادەمياسىنداعى «قازاق تانۋ تالقىسىن ۇيىمداستىرۋدىڭ» باستاماشىلارىنىڭ ءبىرى جانە «ۇلتىمىزدىڭ دامۋ ماسەلەسى تۋرالى تولعانىستار» اتتى جيناقتى باسپاعا نەگىزگى دايىنداۋشى ءارى وسىنداعى كەزىندە گازەت-جۋرنال جانە راديودا ءۇش ادامنىڭ اتىنان جاريالانعان «ۇلتىمىزدىڭ دامۋ ماسەلەسى تۋرالى تولعانىستار» دەگەن ماقالانىڭ نەگىزگى اۆتورى.

قاكەڭ ءارى كوركەم حات جازۋ شەبەرى ەدى. ول ۇلتتار باسپاسىندا ىستەگەن كەزىندە «ۇلتتار سۋرەتتى جۋرنالى»، «حالىق سۋرەتتى جۋرنالى» تاعى باسقا كوپتەگەن كىتاپتىڭ تاقىرىپتارىن كوركەم جازۋمەن جازدى. م: «قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسى»، «قۇران كارىم»، قازاق حالىق اندەرى»، «قۇتتى بىلىك»، «بايگە قارا»، «ساحارا سالتاناتى»، «جۇرەكتىڭ جارلىعىمەن»، «كۇمىس كۇيمە»، «جۇڭگو ۇلتتارى»، «جاۋقازىن»، «اقىلباي اتايدىڭ اڭگىمەسى»، «الەمدە تالاي قىزىق بار»، «قازاق قيسالارى»، «اقيقات الدىندا»، «ءسوز ونەرى»، «كوناندويل پوۆەستتەرىنەن»، «ۇلت تۋرالى ساۋات»، «سوتسياليزمنىڭ جۇڭگودا تارالۋى جانە جۇزەگە اسۋى»، «القاپ»، «جىلدار اراسىندا»، «حانزۋشا-قازاقشا زاڭ سوزدىگى»، «كىتاپتى قالاي وقىعان جاقسى»، «شينجياڭ قوعامدىق عىلىمى» ت.ب. 370 تەن ارتىق كىتاپ-جۋرنالداردىڭ تاقىرىپتارىندا قاكەڭنىڭ شەبەر قولىنىڭ تابى بار.

قاھارمان مۇقان ۇلى اۋدارماشىلىق ءومىر ساپارىندا تەك كىتابي، جازبا اۋدارمالاردى جاتىق اۋدارۋدان تىس، ءبىر ەرەكشەلىگى-- اۋىز اۋدارما مەن تىڭداپ اۋدارۋعا دا ەداۋىر ىسىلعان. ول كەزىندە قايتا تاربيەدە جۇرگەن كەزىندە جازبا اۋدارمامەن قاتار اۋىز اۋدارماعادا جاتىلعان. ۇلتتار باسپاسىندا ىستەگەن كەزدەرىندە، تالاي رەت قۇرىلتاي قۇجاتتارىن اۋدارۋعا قاتىناسقاندا حالىق قۇرىلتايى زالىنىڭ ءتورتىنشى قاباتىنداعى ۇلتتىق ءتىل اۋدارما بولىمىندە (باسقا ادامدار ميكروفوندا ۋاكىلدەرگە «ۇكىمەت قىزمەتىنەن باياندامانى» وقىسا، ول ارلىقتا باسشىلاردىڭ قىستىرما سوزدەرىن جاتىق تىلمەن قالدىرماي اۋداراتىن. قاكەڭ 1979-جىلداردا استانادا اشىلعان از ۇلت جازۋشىلارىنىڭ كۋرسىنا سىرتتاي قاتىناسىپ، ەلىمىزدىڭ ايگىلى جازۋشىلارىنىڭ «جازۋشىلىق جانە ادەبيەت نازارياسى» تۋرالى لەكسيالاردان وتە جۇيەلى ەستەلىكتەر جازىپ قالتىرعان. بۇعان ونىڭ «ادەبيەت نازارياسى تۋرالى لەكسيالاردان اۋدارمالارى» دالەل بولادى.(باسپاعا بەرىلۋ الدىندا تۇر.)

قاكەڭ قانشالىقتى جۇمىس باستى قاربالاس بولسا دا، باسقالاردىڭ جۇمىسىنا كومەك قولىن بەرۋگە قاي-قاشان دا پەيىل ەدى. كەيدە ونىمەن بىرلەسىپ كىتاپ ىستەمەكشى بولعاندار، باسقا ورىنداردان جانە باسپالاردان كىتاپتارىن رەدكسيالاتاتىندار ياعني جازعاندارىن ۇستىنەن وقىتىپ العىسى كەلەتىن، كەيدە جيىننىڭ اشىلۋ ءسوزىن، كىتاپقا العى ءسوز جازىپ بەرسەڭ دەپ كەلەتىندەر كوپ ەدى. وسىنداي اتسىز-اتاقسىز جۇمىستاردىڭ بارلىعىندا ەشبىر ادامنىڭ كوڭىلىن قالدىرىپ كەرگىپ كورگەن ەمەس. مىسالى، سوڭعى كەزدە قاتتى اۋىرىپ جۇرگەنىنە قاراماي، كەزىندە شينجياڭ جاستار-ورەندەر باسپاسىنان جارىق كورگەن «اعاش بەسىكتەن جەربەسىككە دەيىن» دەگەن ۇلكەن كىتاپقا ەداۋىر وزگەرىس ەنگىزىپ رەداكسيالادى.

1992-جىلى شيىنجياڭ قوعامدىق عىلىم اكادەمياسىنا اۋىسىپ كەلگەننەن باستاپ «شينجياڭ قوعامدىق عىلىمى» جۋرنالى قازاقشا باسىلىمىنىڭ بارلىق جۇمىستارىن تىندىرىمدى ىستەدى. (جالپى 36 سان). اسىرەسە جۋرنالدىڭ ساپاسىن كوتەرۋ جاعىندا ەرەكشە كۇش شىعاردى، جاستاردى كاسىپتىك جاقتا جەتەلەپ تاربيەلەدى، كەيبىر جاستار كۇنى بۇگىنگە دەيىن قاكەڭنىڭ كەزىندە جۋرنال جۇمىسىنا بولعان توتەنشە جاۋاپكەرلىگىن، وزدەرىن قالاي جەتەكتەگەندەرىن، قاي- قاشان دا جۋرنالدىڭ ءاربىر بۋىندا ىستەلەتىن جۇمىستارىن قالت جىبەرمەي باستان-اياق ءوزى بەل شەشىپ كىرىسىپ ىستەيتىن قاسيەتىن ۇلگى ەتىپ، ەرەكشە تەبىرەنىپ ەسكە الادى. ول ءتىپتى قارجى تاپشى كەزدە دە ەكونوميكالىق جاقتا ءارتۇرلى امال ادىستەردى قولدانىپ جۋرنالدىڭ جۇمىستارىن جانداندىردى. سونىمەن بىرگە ول 1993-1994-جىلداردا شينجياڭ ۇيعۇر اپتونوميالى رايونى حالىق قۇرىلتايى جانە ساياسي كەڭەس جيىندارىنىڭ حۇجاتتارىن اۋدارۋ جۇمىستارىنا دا قاتىناستى.

كاسىپتىك ماماندىق بويىنشا 1987-جىلى تەتە اعا رەداكتور، 1994-جىلى اعا رەداكتور اتاعىن الدى. ول باس رەداكتور بولعان جىلداردا «شينجياڭ قوعامدىق عىلىمى» جۋرنالى 1998-جىلى اۆتونوميالى رايون بويىنشا تۇڭعىش كەزەكتى شينجياڭ مەرزىمدى باسىلىمدار سيلىعىنىڭ يەگەرى؛ شينجياڭ قوعامدىق باسىلىمدار بويىنشا ۇزدىك مەرزىمدى باسىلىم ءارى جۇڭگو مەرزىمدى باسىلىمدار مىڭدىعى بولىپ باعالاندى، ونىڭ ءوزى «تاڭداۋلى جۋرناليست»، «ۇزدىك زەرتتەۋشى» بولىپ ماراپاتتالدى. ول جازعان «ايتىس تانۋ جانە ايتىس ونەرى جونىندە» اتتى عىلمي ماقالاسى 1994-جىلى ش ۇ ا ر قوعامدىق عىلىم سالاسىنداعى تاڭداۋلى تۋىندىلاردى باعالاۋدا 2-دارەجەلى جۇلدەنى ەنشىلەدى.

قاكەڭ باس رەداكتور بولعان «جۇڭگو تاريحنامالاىنداعى قازاققا قاتىستى دەرەكتەردىڭ» 1-تومى قوعامدىق عىلىم سالاسى بويىنشا اۆتونوميالى رايوندىق 1-دارەجەلى سيلىقتى جەڭىپ الدى. «جۇڭگو تاريحنامالارىنداعى قازاققا قاتىستى دەرەكتەردىڭ» 2-تومى 2-دارەجەلى سيلىققا يە بولدى. «ەجەلگى قازاق مادەنيەتىندەگى جىلقى وبرازى» دەگەن ماقالاسى «奔向2000年(第二辑» ەنگىزىلىپ، تاڭداۋلى ماقالا سيلىعىن ەنشىلەدى.

حالىقتىڭ اياۋلى ازاماتى قاھارمان مۇقان ۇلى 1999-جىلدىڭ سوڭىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى تاريح، ەتنولوگيا ينيستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ماناش قوزىبايەۆ پەن شينجياڭ قوعامدىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ ورىنباسار باستىعى اعا زەرتتەۋشى جاقىپ مىرزاقانوۆ كەلىسسوزى بويىنشا قازاقستانعا بارىپ، ەكى ەلدەگى تاريح جانە اۋدارما عالىمدارىنىڭ الداعى كۇندە بولاتىن كەزدەسۋى جونىندەگى اقىلداسۋعا قاتىناسىپ، دەرەكتەردىڭ اۋدارماسى جايلى20 مينۋتتاي سويلەپ، ءوز ويلارىن ايتىپ قىزۋ قارسى الۋعا يە بولعان. مارقۇم سوڭعى رەتتە قازاققا قاتىستى دەرەكتەردى سۇرىپتاپ اۋدارۋ عىلمي تاپسىرما توبىنىڭ «جۇڭگو تاريحنامالارىنداعى قازاققا قاتىستى دەرەكتەر» كوپ تومدى كۇردەلى اۋدارما ەڭبەكتىڭ 1-،2-تومىن قازاقستاندا كريلشە جازۋىندا شىعارۋ ءۇشىن، جانە وسى كىتاپتاردىڭ اتاۋ-تەرميندەرىن ەكى جاق بىرلىكتە تالقىلاۋ ءۇشىن ازىرلەنىپ عىلمي ساپارعا اتتانعان جولىندا 2001-جىلى 21- مامىردا قازاقستاننىڭ جاركەنت اۋدانىندا تۇيىقسىز قوزعالعان جۇرەك اۋرۋىنان 56 جاسىندا باقىتقا قارسى دۇنيەدەن ءوتتى.

قاكەڭنىڭ ەلگە بەرەرى ءالى كوپ ەدى. ءبىراق، امال قانشا، كوپ ارمانى ورىندالماي قالدى. ۇلىلار ايتقانداي: «ادامنىڭ كوزدەگەن ماقسات-نىساناسى نەعۇرلىم بيىكتەگەن سايىن، قابىلەتىنىڭ ءوسۋى سول عۇرلىم تەزدەيدى، قوعامعا سولعۇرلىم پايدالى بولادى.» دەمەك، قاھارمان مۇقان ۇلى سياقتى ۇلى ارمان ارقالاپ، ۇلى ماقسات ءۇشىن جاسايتىن ادامدار ومىردە كوپ كەزدەسە بەرمەيدى. ول ۇلتىمىزدىڭ، تۋعان ەلىنىڭ ماقتانىشى جانە تۋعان اۋلىنىڭ-- ساربۇلاقتىڭ ماقتانىشى، ماڭگى سونبەيتىن جارىق جۇلدىزى، ونىڭ ادامگەرشىلىك مىنەز قۇلقى، ارتىنا قالدىرعان وشپەس ىزدەرى كەيىنگى ۇرپاقتارعا ۇلگى بولماق. «جاقسىنىڭ اتى، عالىمنىڭ حاتى ولمەيدى.» حالىقتىڭ، ۇلتتىڭ اياۋلى ازاماتى قاھارمان مۇقان ۇلى حالىق، ۇرپاق جادىندا ماڭگى ساقتالادى!

قاھارمان مۇقان ۇلىنىڭ بۇل قىسقاشا ءومىر بايانى مەن اۋدارماشىلىق ەڭبەكتەرى 2003-جىلى ۇلتتار باسپاسىنان جارىق كورگەن «عىلمي زەرتتەۋ ماقالالارى»، «جۇڭگو قازاق ماماندارى» جانە شينجياڭ قوعامدىق عىلىم اكادەمياسى قارجىلاندىرىپ شىعارعان «قازاقتىڭ ءداستۇرلى مادەنيەتى جانە حانزۋ جازۋلارىنىڭ ەجەلگى ايتىلىمى تۋرالى» دەگەن كىتاپتارداعى جازىلعان ءومىر بايانداردى نەگىز ەتىپ، ءار جىلعى جىلدىق قورىتىندى ەستەلىكتەرىنەن قايتا تولىقتىرىلپ جازىلدى.

كومپيۋتەردە تەرىپ، قايتا تولىقتىرىپ جازعان:

قالقاش قوجامسان قىزى 2014-جىل، 9-ءساۋىر

 

جاۋاپتى رەداكتورى: سەرىك دالەلقان ۇلى

سۋرەتتەر سويلەيدى

اكادەميا سىر شەرتەدى

كەلپىن قاراكول تابيعي قورىق رايونى

تۇرپان سور اراسان كورىنىستەرى

كوركەم ۇرىمجى

چىلاندىقتاردىڭ تۇرمىسىنان قيىقتار

‹جاۋ جۇرەك مىڭ بالا› كينوسىنداعى اكتەرلەر

ساحارا سالتاناتى

سۇلۋ سايرام

قازاقتىڭ ۇلى اقىنى ـــ اباي قۇنانباي ۇلى

قازاقتىڭ سول قىزدارى ــــ اي

قازاقتىڭ رۋحى ــــ دومبىرا

سىنتاستار سىرى