نوبەل سيلىعىن العان باستاۋىش مەكتەپ وقىتۋشىسى

كەلۋ قاينارى: شينجياڭ گازەتى   |   جولدانعان ۋاقىتى:2015 - 04 - 13 12:53

1945 - جىلعى نوبەل ادەبيەت سيلىعى چيليدىڭ تەرىستىگىندەگى اۋىل - قىستاقتاعى كەدەي وتباسىندا تۋعان، قىستاق باستاۋىش مەكتەبىنىڭ ايەل وقىتۋشىسى ميسترالعا بەرىلەدى.

شۆەتسيا پاتشالىق اكادەمياسىنىڭ سيلىق تاراتۋ سوزىندە: «كۇشتى سەزىمگە جۇكتى بولعان سىرشىل ولەڭدەرى ونىڭ ەسىمىن لاتىن امەريكاسىنداعى ارمانشىلداردىڭ سيمۆولىنا اينالدىردى» دەلىنگەن. ول لاتىن امەريكاسىنداعى نوبەل سيلىعىن العان تۇڭعىش جانعا اينالادى. ونىڭ سيلىق الۋى بۇكىل لاتىن امەريكاسىن ءدۇر سىلكىندىرەدى ءارى سول كەزدەگى ەندى عانا دۇنيە جۇزىلىك 2 - سوعىستان ەسىن جيعان دۇنيە ادەبيەتى سالاسىنداعىلاردى دا وزىنە جالت قاراتادى. ەلدى تاڭ قالدىرعانى ونىڭ لاتىن امەريكاسى قۇرلىعىنان نوبەل سيلىعىن تۇڭعىش يەلەنۋى ەمەس، وسى سيلىقتى العان از عانا ايەل زاتىنىڭ ءبىرى بولعاندىعى دا ەمەس، قايتا ونىڭ بۇرىن ەشقانداي دا جۇيەلى تاربيە الماعان باستاۋىش مەكتەپتىڭ وقىتۋشىسى بولعاندىعىندا ەدى.

سول كەزدە دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنان كەلگەن اقپارات تىلشىلەرى ونىڭ اتا مەكەنىندەگى ول قىزمەت ىستەگەن باستاۋىش مەكتەپكە قاراي اعىلادى. ەلدىڭ ءبارى وسى ءبىر پالەندەي جوعارى تاربيە الماعان باستاۋىش مەكتەپ وقىتۋشىسىن بىلگىسى كەلەدى.

ميسترال 1889 - جىلى چيليدىڭ استاناسى ساندياگو قالاسىنىڭ تەرىستىگىندەگى شاعىن قالاشىقتا دۇنيەگە كەلگەن. ونىڭ اكەسى باستاۋىش مەكتەپتىڭ وقىتۋشىسى، ءوزى تۇرعان قىستاقتاعى سيرەك كەزدەسەتىن دارىن يەسى ەدى. ول ءان ايتىپ، ولەڭ جازاتىن. وسى ءبىر اقىنجاندى ازاماتتان قيىندىقتارعا مويىنسال بولمايتىن رومانتيكانىڭ لەبى ەسىپ تۇراتىن. ول ۇيىمداستىرعان حور ايتۋ ۇيىرمەسىندە 10 جاستاعى جەتىم قىزىن جەتەلەپ العان جەسىر انا دا بار ەدى. ول ەلدىڭ سوگىسىن ەلەڭ قۇرلى كورمەي، جاسى وزىنەن كوپ ۇلكەن وسى ايەلدى نەكەسىنە الادى. ءدال وسى ايەل كەيىن ميسترالدىڭ تۋعان اناسى بولادى. اكەسى ەركىندىك پەن ساياحاتتى جانىنداي كورەتىن دە، ۇنەمى سىرت جەرلەرگە كەتەتىن. ميسترال 3 جاسىندا اكەسى قايدا كەتكەنى بەلگىسىز، ۇيىنەن شىعىپ كەتكەن بەتى ورالمايدى دا، وتباسى اۋىر قيىنشىلىقتا قالادى.

وتاعاسى جوق ۇيدەگى انا قىزىن وقىتۋعا شاماسى كەلمەيدى. كۇنكورىس قامىمەن اناسى بايلاردىڭ جۇمىسىن ىستەيدى. قارشاداي عانا ميسترال دا اناسىنا جاردەمدەسىپ كيىم جۋىپ، اس پىسىرەدى. قارشاداي بالانىڭ كۇيكى تىرلىگىنە دەم بەرىپ، مەيىر باعىشتايتىندار ونىڭ ۇلكەن اجەسى، اناسى جانە اكەسى ءبىر، اناسى باسقا اپەكەسى ەدى. ونىڭ اجەسى ءدىندار بولىپ، قىستاقتاعى بىردەن - ءبىر «ءىنجىل» كىتابى بار جان سانالاتىن. ول ميسترالعا «ءىنجىل» دى وقىپ بەرەتىن. اناسىمەن بىرگە ەرىپ كەلگەن الگى قىز بالا دا اۋىل - قىستاق وقىتۋشىسى بولىپ جەتكەن - دى. ول ميسترالدىڭ ساۋاتىن اشادى. جاڭا وقۋلىقتى ساتىپ الۋعا اقشاسى بولماعاندا، اپەكەسى وعان كونە وقۋلىقتارىن بەرە تۇراتىن.

مەكتەپكە ءتۇسىپ ءبىر كۇن دە وقىماعانىمەن، وسىلايشا 7 - 8 جىل قاجىرلىلىقپەن وزدىگىنەن ۇيرەنگەن ونىڭ ءبىلىمى مەن جازۋ قابىلەتى وزىمەن جاستى بالالاردان الدەقايدا اسىپ تۇسەدى. ولەڭ - جىردى جانىنداي كورەتىن اپەكەسى وعان ولەڭ ارقىلى سەزىمىن بەينەلەۋدى ۇيرەتەدى. ول دا كوپ ۇزاماي ولەڭ - جىردى ۇناتىپ قالادى. قولىنا بىرەر جاقسى ولەڭ ىلىنە قالسا - اق، وزگە بارلىق جۇمىستى قايىرىپ قويىپ، قايتا - قايتا وقىپ، جاتتاپ الماي تىنبايتىن بولادى.

14 جاسقا كەلگەن كەزىندە ميسترالدىڭ ءوزى دە ولەڭ جازا باستايدى ءارى باتىلدىقپەن جەرگىلىكتى گازەتكە جولدايدى. العاشقى تۋىندىلارىنىڭ بۋىنى قاتا قويماعانىمەن، ونىڭ رياسىز كوڭىلىنە رەداكتوردىڭ ەت جۇرەگى ەلجىرەيدى. بىرنەشە ولەڭى جەرگىلىكتى گازەتتە جاريالانادى. ءبىر قارشاداي قىز بالانىڭ ولەڭ جاريالاۋى چيليدىڭ قيىر - شالعاي اۋىل - قىستاعىندا وراسان زور ءدۇمپۋ قوزعايدى. ونىڭ جاسى 15كە تولا قويماسا دا قالاشىقتاعى باستاۋىش مەكتەپ ونى ادەبيەت وقىتۋشىسى بولۋعا ۇسىنىس ەتەدى.

17 جاسقا شىعىپ، باليعاتقا ەندى تولعان بويجەتكەن ءبىر جاس تەمىر جول جۇمىسشىسىن ۇناتىپ قالادى. ول بىلاي دەپ جىر شىعارادى: قىزعالداق گۇل اشپاعان، سۋ دا تىنىق، دەسەدە. بار بولعانى جول ءۇستى، جولىقتىم ءبىر جىگىتكە. جۇرەگىم سەكەم الىپ، قالدىم - عوي ءبىر كۇدىكتە. بويجەتكەن ويىن تاعى بىلايشا بەينەلەيدى: اتىزدار قىرقاسىندا ويناق سالعان، سامال جەلمەن قانات جايىپ سامعاعان. قاراعاي ورمانىنا باۋىر باسىپ، كۇن شۋاعى استىندا اسىر سالعان.

كوڭىلى قالايتىن جىگىتكە ماحاببات قىلپىن سەزدىرۋگە ارۋ قىزدىڭ ۇياتى رۇقسات بەرمەيدى. سوندىقتان جىگىتتى جاقسى كورگەنى وعان ازاپ بولادى: ارناسى تولى كول ەدىم، قالايشا ساعان ءشول بولدىم. اشا الماي جۇرەك سىرىمدى، بەيباقپىن جۇرگەن ءبىر مۇڭلى.

ايتكەنمەن، بۇل تەمىر جول قىزمەتكەرى باسقا ءبىر بويجەتكەندى ۇناتىپ قالادى. اقىن ارۋ بۇل جاعدايدى حالىق جىرى ستيلىمەن بىلاي بەينەلەيدى: وزگە ارۋ ەكەن - عوي سۇيگەنىڭ، جۇپار لەپ اڭقيدى ول جاقتان. ءان سالىپ بارعانمەن قاسىڭا، نەسىبە ماعان تەك گۇل تىكەن...

اقىرى، قاسىرەتتى تراگەديا تۋىلادى. وسى تياناقسىز، كەدەي سورلى جىگىت ويلاماعان جەردەن ءوزىن اتىپ تاستايدى. سەبەبى دە كۇنى بۇگىنگە دەيىن بەلگىسىز ەدى. بۇل ءىس قىزدىڭ جانىنا ماڭگى جازىلماس جارا سالادى.

- 914 جىلى چيلي ادەبيەت - كوركەمونەر قوعامى جىر ءمۇشايراسىن وتكىزەدى. سول كەزدە الگى جاس تەمىر جول جۇمىسشىسىنىڭ وزىنە قول سالعانىنا 5 جىلدىڭ ءجۇزى بولعانىمەن، ماحاببات پەن ولىمنەن تۋىنداعان جويقىن سەزىم قىز كوكىرەگىنە شەر بولىپ بايلانىپ جۇرگەن - دى. ونىڭ قالامىنان «ءولىم تۋرالى جىر» توگىلەدى: تاستاعانمەن سەنى مۇزداي كورگە تىعىپ، ءتانىڭدى جىلىتامىن الىپ شىعىپ. دارقان دالا تەربەتەر بەسىك بولىپ، اناسىنداي ءسابيىن قۇشىپ - ءسۇيىپ. ءمايىتىڭدى جاسىرىپ گۇلمەن، نۇرمەن، وزىممەن ءبىر قالتارىس جەرگە كومەم.

بەيماعۇلىم بولعان سوڭ مۇنداي جايدان، وزگەلەر اكەتە الماس تارتىپ - جۇلىپ. مەنىڭ دە تياناعىم سول ارادا، بىرگە راحات تابارمىز مول ۇيقىدان.

بۇل ولەڭنىڭ ءون - بويىندا ءولىم كولەڭكەسىندەگى ۇرەي نىسپىمەن جوق، تەك ءولىمدى جەڭگەن ماحاببات، ءولىمدى جەڭگەن قايسارلىلىق قانا بار ەدى. ميسترالدى بارلىق باعالاۋشىلار قولما - قول مويىنداپ، ول وسى رەتكى ءمۇشايرانىڭ باس بايگەسىن قانجىعاسىنا بايلايدى. ميسترالدىڭ ەسىمى دە بۇكىل امەريكا قۇرلىعىنا تانىمال بولادى.

-1922 جىلى ميسترال مەكسيكا ەلىنىڭ ۇسىنىسىمەن وسى ەلگە اعارتۋ قىزمەتىنە شاقىرىلادى. ءدال وسى جىلى امەريكا نيۋ - يورك قالاسىنداعى يسپانيا ينستيتۋتى ونىڭ العاشقى جىر جيناعى - «تورىعۋ» دى شىعارادى. بۇل كىتاپتىڭ باسپادان شىعۋى اقىنعا ەرەسەن زور اتاق - ابىروي الا كەلەدى. ولەڭ ونىڭ شەر كوڭىلىن سىرتقا شىعارىپ، ونىڭ كوز اياسىن كەڭەيتەدى، ونىڭ سۇيىسپەنشىلىگى قايتا ويانادى.

ونىڭ باي دا كۇشتى سىرشىل سەزىمدەرى ونى بۇكىل لاتىن امەريكاسىنداعى ارمانشىلداردىڭ وبرازىنا اينالدىرادى. ميسترال 1945 - جىلعى نوبەل ادەبيەت سيلىعىنا يە بولادى. ول لاتىن امەريكاسىندا وسى اتاققا يە بولعان تۇڭعىش اقىن ەدى. ميسترال مەكتەپ بەتىن كورمەگەن بالادان ءوز تىرىسشاڭدىعى ارقىلى باستاۋىش مەكتەپ وقىتۋشىسىنا، اقىرىندا ادامزات ادەبيەت - كوركەمونەرىنىڭ شوقتىقتى شىڭىنا شىققان جانعا اينالادى.

جاۋاپتى رەداكتورى: سەرىك دالەلقان ۇلى

سۋرەتتەر سويلەيدى

اكادەميا سىر شەرتەدى

كەلپىن قاراكول تابيعي قورىق رايونى

تۇرپان سور اراسان كورىنىستەرى

كوركەم ۇرىمجى

چىلاندىقتاردىڭ تۇرمىسىنان قيىقتار

‹جاۋ جۇرەك مىڭ بالا› كينوسىنداعى اكتەرلەر

ساحارا سالتاناتى

سۇلۋ سايرام

قازاقتىڭ ۇلى اقىنى ـــ اباي قۇنانباي ۇلى

قازاقتىڭ سول قىزدارى ــــ اي

قازاقتىڭ رۋحى ــــ دومبىرا

سىنتاستار سىرى