9-اقپان كۇنى

كەلۋ قاينارى: شينجياڭ حالىق راديو ىستانسياسى   |   جولدانعان ۋاقىتى:2016 - 11 - 17 10:42

1881-جىلى 9-اقپان رۋسسيانىڭ ايگىلى جازۋشىسى دوستوۆيسكي ومىردەن ءوتتى.

دوستوۆسكي قاراپايىم وتباسىنىڭ تۇلەگى. اكەسىنىڭ ەگىس الاڭىنداعى ەڭبەكشىلەردىڭ قينالىسىن كورىپ ءوستى، ءارى قۇلدىق ءومىردىڭ شىن كەسپىرىنە كوزى ۇيرەندى. بالا كوڭىلىنىڭ تۇيگەنى دە كوپ بولدى. 1834-جىلى موسكۆاداعى شەرماگ ينتەرناتىنا وقۋعا تۇسەدى. بۇل جاتاقتى ورتا مەكتەپ ەدى. ورتا مەكتەپ ءومىرى اياقتاعاننان كەيىن پەتربۋرگ اسكەري ىستەر ينستيتۋتىنىڭ اۋلاسىنان تابىلدى، ءارى وسى مەكتەپتە قىزمەتتە قالدى. ءبىر جىلدان كەيىن وزدىگىنەن قىزمەتتەن كەتتى دە، شىعارماشىلىقپەن اينالىستى. كەزىندە پەتربۋرگ عىلىم-تەحنيكا يىنستيتۋتىنىڭ حابارلاسۋ كافەدراسىندا اكادەميىك قىزمەتىن دە اتقارعان.

دوستوۆسكيدىڭ «كەمباعال جان»، «ءسۇت ساۋلەلىءتۇن» سياقتى پوۆەستىندە تومەنگى جىكتىڭ تايقى ماڭدايى مەن دايىن تۇرار ازابى جەرىنە-جەتە سۋرەتتەلگەن. بۇل كورىنىستەر جازۋشىنىڭ ويى بويىنشا قوعامنىڭ تراگەدياسى. «كەمباعال جان» پوۆەستىندە جوقتىق قولىن بايلاعان جاننىڭ ازاپتى تۇرمىسى وتە شىنايى بەينەلەنگەن،ءارى كەدەي ادامنىڭ مىنەز ەرەكشەلىگى مەن كەدەي بولعانى ءۇشىن جولىعار سان-ساناقسىز بۇرالاڭ تاعدىرى، كۇيىنىشى جاندى سۋرەتتەلگەن.

دوستوۆسكيدىڭ «ەكى بەتكەي» اتتى شىعارماسى دا «كەمباعال جاننىڭ» جالعاسى. بۇل شىعارمادا قوعامنىڭ سان الۋان قايشىلىعى مەن قاراڭعى تۇستارى تايعا تاڭبا باسقانداي انىق جازىلعان. ءارى ادامنىڭ پيىسحيكالىق دەرتى، پيىسحيكالىق دەرتكە شالدىققاننان كەيىن ادام مىنەزىندە كەزدەسەتىن قالپسىزدىقتار، بىردە كول، بىردە ءشول بوپ جاسايتىن ادامنىڭ قايشىلىقتى عۇمىرىن سۋرەتتەگەنى ءۇشىن كەزىندە بەلىنىسكي ولتىرە سىنداعان. وسى سىن كەيىندەپ ەكى الىپتىڭ اراسىن اشا ءتۇستى. كۇرەڭ قاباق ەكى الىپتى شويىن قاباق جاۋلارعا اينالدىرۋعا قۇشتار كەي پەندەنىڭ ارالارىنان جۇگىرتكەن قارا مىسىعى ويلاعان كومبەگە جەتتى. ەكى دوس بىتسپەس جاۋعا اينالدى. ءبىراق، ەكەۋى دە سول كەزدىڭ اتامانى پەتروۆچكيدى ارقا تۇتتى. 1848-جىلى دوستوۆسكي وتىرىك-وسەك قۇراپ بەزەلگەن قىزىل ءتىلدىڭ قۇربانىنا اينالىپ ءولىم جازاسىنا كەسىلدى. ارتىنان جازا ءتۇرى لاۋعا ايداۋعا وزگەردى. جازا مەرزىمىن ءتىرى توزاق اتانعان سيبيريادا وتەۋگە بۇيىرىلدى، قىلمىسى جۋىلعاننان كەيىن سيبيريادا تۇراتىن زاپاس اسكەرلەردىڭ قاتارىنا الىندى. 1859-جىلى ساپتان شەگىنىپ پەتربۋرككە قايتۋىنا كەڭشىلىك الدى.

جازا مەن اسكەري مىندەتتى بىردەي وتەپ ورالعان تالانت يەسى تاعى دا تىنش وتىرا المادى، «ناعاشىمنىڭ ءتۇسى»، «سەزاپانچيكو قىستاعى» دەگەن ەڭبەگىن جۇرت نازارىنا ۇسىندى، تاعى دا ماداق پەن ماقتاۋ باستالدى. نار بابىنا كەلگەن شابىت يەسى وسىدان كەيىن تىم الىسقا شاپتى. «ءولى ءۇي ەستەلىگى»، «قورلىق جانە قاستاندىق» اتتى شىعارمالارى وسىبىر شالقار شابىتتىڭ تۋىندىلارى ەدى. بۇل ەكى شىعارما ونىڭ ەسىمىن دۇنيە ادەبيەت ساحىناسىنا التىن ارىپپەن جازدى. الدىڭعىسى دۇنيە ادەبيەت قورىنا تىڭ تاقىرىپ-تۇرمە حالىن ءدال بەينەلەگەنى ءۇشىن ماراپاتتى ەڭبەك دەپ باعالانىپ قوسىلدى، سوڭعىسى شار پاتشانىڭ ەزگىسىنەن قۇتىلماعان ورىس حالقىنىڭ ازاپ-توزابى مەن قاسىرەتتى تاعدىرىن سۋرەتتەدى، ادامدى ادام جەيتىن كاپيتاليىستىك ءتۇزىمنىڭ دە جاي حالىقتى ماڭدايىنان سيپاي قويمايتىنىن، ۋلى تىرناعىن جەڭ ىشىندە جاسىرعان كەسپىرىن مۇشەلەپ-جىلىكتەدى. 1860-جىلى «قىلمىس جانە جازا» اتتى شىعارماسى جۇرتپەن قاۋىشتى. روماندا ءومىرى جوقشىلىقتان كوز اشپاعان قالا تۇرعىنىنىڭ تاعدىرى سۋرەتتەلگەن، سول ارقىلى كاپيتاليىستىك قوعامىنىڭ قاراڭعى تۇستارى مەن سۇرقيا قىلمىستارىن اشكەرلەگەن. سول جىلى تاعى «قۇمارپاز» اتتى پوۆەستى دە جارىق كوردى. وسىدان كەيىنگى ءبىر مەزگىل ءومىرى ەل كورىپ، جەر كورۋگە ارنالدى. 1868-جىلى سەرۋەندەي ءجۇرىپ جازعان «ەسالاڭ» رومانى جاريالاندى. رومان-باسبايىلى تۇزىمنەن قۇتىلعاننان كەيىنگى روسسيا قوعامىنىڭ جوعارى جىگى قانداي ەدى دەگەن سۇراققا ءدال جاۋاپ بەردى،ءارى كاپيتاليىستىك ءتۇزىمنىڭ اقشا مەن بايلىق ءۇشىن بارىنەن ايانبايتىن قورقاۋلىعى جايىندا بولاشاققا ارناپ جازىلعان ارىز دەسەدە بولاتىنداي ەدى. ونىڭ سىرگە جيار تۋىندىسى «اعايىندى كارماچوۆتار» 1879-، 1880-جىلداردا جارىق كورگەن ءنارلى شىعارمانىڭ ءبىرى. روماندا 19-عاسىردىڭ سوڭعى مەزگىلىندەگى روسسيا قوعامىنىڭ تۇرمىسى مەن پيىسحيكالىق حال-كۇيى بەينەلەنگەن. ءومىرى تارتىس پەن بەرەكەلى ەڭبەككە تولى دوستوۆيسكي 1881-جىلدىڭ 9-قاڭتارىندا ومىردەن وزدى.

ونىڭ شىعارمالارى قوعامنىڭ اتى الۋان بولعانىمەن ءمانى ءبىر بەينەسىن وتە انىق تا قانىق بەينەلەدى. ورىس حالقىنىڭ بويىنا ەندى-ەندى تامىر تارتا باستاعان ەشىكىمگە ۇقسامايتىن مىنەزدەر دە ۇلى قالامگەردىڭ وتكىر قالامىنان قاعىس قالمادى، وسى كورەگەندىگى وعان باقىت ەمەس، شەكسىز ازاپ اكەلدى. ءبىراق، سوندا دا رۋحى مىقتى، جىگەرى ءور جاندى مويىتا المادى. ول قوعام مەن جەكەنىڭ بەرەكەلى سايكەسۋىن تىلەدى، ءارى ونىڭ جولىن دا ىزدەپ كوردى. ونىڭ ادامنىڭ پيىسحيكالىق بولىمىسى مەن مىنەزدىڭ قىرتىس-قاتپارىنا دەيىن بويلاعانى سونشا ادام جاننىڭ نازىك تۇستارىن دا كەرەمەتتەي كەستەلەدى. سول ارقىلى ادامدىق رۋحتى، ءمورالدى اسپەتتەدى. ونىڭ شىعارمالارىنىڭ تۇلا بويىنا سىنشىل رەاليزيمنىڭ ەرەكشەلىكتەرى تۇنباداي تۇنعان ەدى. ول ادامزات قوعامىنا تەڭدەسى جوق قىمباتتى مۇرا قالدىردى. ونىڭ ەسىمى دۇنيە البومىندا لەۆ.تولىستويدىڭ ەسىمىمەن قاتار تۇرادى.

1900-جىلى 9-اقپان، دۇنيە جۇزىلىك تور دوپ جارىسىنىڭ دەۆيس ساۋىتى جارىققا شىقتى.

بۇل جارىس ءتۇرىن كەزىندە ونەرى ەلدەن وزعان ستۋدەنت دەگارد.دەۆيىس بايقاعان. سول كەزدە ول تاعى سالماعى 36 پۇت تۇراتىن سيىلىق ساۋىتىن جاساپ جەڭىمپاز بولعان جانعا ۇسىنار سيىلىعىم-دەپ جار سالدى، ارى ايتقانىنا جەتتى. وسىلايشا بۇگىنگى كۇندە دۇنيە ءجۇزى بويىنشا وتكىزىلىپ كەلە جاتقان تور دوپ اشىق جارىسىنىڭ سيىلىق ساۋىتىنىڭ ەسىمى دەۆيىستىڭ اتىمەن اتالدى.

1916-جىلى 9-اقپان، جۇڭگو فۋتبول كومانداسى شەتەلدە تۇڭعىش جارىسقا قاتىناستى.

1919 -جىلى 9-اقپان، تۇڭعىش رەتكى پاريجدان لوندونعا ۇشاتىن ساۋدا سيپاتتى ايروپلان جۇمىس باستادى.

بۇل ەۆروپا تاريحىنداعى تۇڭعش جاسالعان جاڭالىق ەدى. سول كەزدەگى ۇشۋ مىندەتىن ءساتتى اياقتاتقان ايروپىلاننىڭ اتى «گىريا» ەدى، ايىروپلان تۇسكى ساعات 12:20 مينۋت وتكەندە ۇلى بىريتانيادان شىعىپ 3 ساعاتتان كەيىن فرانسيانىڭ اۋە جايىنا قوندى. وعان ەكى ماتور ورناتىلعان. ەڭ تەز جىلدامدىعى ساعاتىنا 97 اعىلشىن ميلى كەلەتىن. ايروپلاندى جۇرگىزگەن ۇشقىشتىڭ سول تۇستاعى ءسوزى ەستەلىككە بىلاي جازىلعان ەكەن: «جالپى ۇشۋ ارالىعىندا ايروپلانعا كەز بولعان ماسەلە جوق ەمەس، اسىرەسە تەرىستىكتەن سوققان جەل ىرقىمىزعا كونبەدى.ءبىراق جولاۋشىلاردىڭ مازاسى كەتكەن جوق، ولار ءوز الدارىندا قالاعان جۇمىستارىمەن اينالىسىپ كوڭىل كوتەردى».

1965-جىلى 9-اقپان، جۇڭگو ۇكىمەتى ۆيەتنامنىڭ ا ق ش-قا قارسى تۇرۋ سوعىسىنا بار كۇشپەن كومەكتەسەتىندىگىن ءبىلدىردى.

1981-جىلى 9-اقپان، ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش جوعارى اعىندى اتوم رەكسيا قازانى سالىندى.

قۇرىلىستى شينان ينجەنەريالىق جوبالاۋ-زەرتتەۋ ورنى جوبالاپ ىرگەسىن قالاۋعا كومەكتەستى. بارلىق اسپاپتارى مەن جابدىقتارىن ەلىمىز دەربەس ءوندىرىپ جاسادى.

1982-جىلى 9-اقپان، ورتالىق جوسپارلى تۋىت قىزمەتىن تىڭعىلىقتى ىستەۋدى تالاپ ەتتى.

1995-جىلى 9-اقپان، فىرانسيالىق زەرتتەۋشى دەلاج اتلانت مۇحيتىن ەندە وتۋ ۇلى ءىسىن ورىندادى.

دەلاج كارايىب تەڭىزىنىڭ جاعالاۋىنداعى باردوس ارالى ارقىلى قۇرىلىققا شىقتى.ءارى اتىلانت مۇحيتىن زەرتتەۋ جۇمىسىن ءساتتى ورىندادى. ول 1994-جىلى 16-جەلتوقسان كۇنى افريكانىڭ وڭتۇستىگىندەگى ءۇمىت تۇمسىعىنان تەڭىزگە ساپارىن باستادى، سودان باستاپ كۇنىنە 7 ساعاتقا تاياۋ ۋاقىتىن تەڭىزدە مالتاۋمەن وتكىزدى. قالعان ۋاقىتتا شۇعىل جاعدايعا جولىققاندا قۇتقارۋ ءۇشىن پايدالانىلاتىن تار ماتروستا دەمالدى. وسى كەزدە سان قيىلى سىناقتارعا تۋرا كەلدى. دايىندىق ءۇشىن العان ءۇش بىردەي بەت بۇركەنشى دە ىستەن شىقتى، تەڭىزدىڭ اششى سۋى كوزىن اۋىرتتى. نەشە رەت اكۋلانىڭ اۋىزىنان امان قالدى، تەڭىز شايانى نەشە رەت شاقتى. جەر بەتىمەن حابارلاسۋ اسپابى دا سان مارتە بۇزىلدى. ماتروستىڭ ۇستىنە ورناتىلعان قويىن كومپيۋتەرى دە سۋ كىرە-كىرە ىستەن شىقتى. 21-قاڭتار كۇنى سوقىر تۇمانعا جولىعىپ دەمالاتىن ماتروستى ىزدەپ 3 ساعاتقا دەيىن تاپپاي ساندالدى. وسى رەتكى قاتەرلى ساپار دەلاجدىڭ دەنەسىنە اۋىر جاراقات سالدى. قۇرىلىققا شىققاننان كەيىن قىسقا عانا تىلشىلىكتى قابىلداۋعا عانا شاماسى كەلدى. ونانسوڭ دەرەۋ شيپاحاناعا جەتكىزىلىپ جان-جاقتىلى تەكسەرۋ قابىلدادى.

1998-جىلى 9-اقپان، تۇڭعىش كەزەكتى "لۋشۇن ادەبيەت سيلىعى" باعالاندى.لۋشۇن ادەبيەت سيلىعى __ جۇڭگو جازۋشىلار قوعامى ۇيىمداستىرعان ءتۇرلى ادەبي تۋىندىلارعا بەرىلەتىن بەلدى سيلىقتىڭ ءبىرى. لۋشۇن ادەبيەت سيلىعى __ قازىرگى زامان جۇڭگو ادەبي تۋىندى جاسامپازدىعىن دەمەۋ ماقساتىنداعى سيلىق ءتۇرى. سيلىق رومان، پوۆەست جانە ۇزدىك ادەبي اۋدارما سياقتى 7 تۇرگە جىكتەلىپ بەرىلەدى.

جاۋاپتى رەداكتورى: سەرىك دالەلقان ۇلى

سۋرەتتەر سويلەيدى

رال مادريد فۋتبول كلۋبى

فۋتبول پاتشاسى ــــ كريستينانو  لوناردو

ٴشول دالاعا ساياحات

الۋان فورماداعى دۇنيە قاريتاسى

سۇلۋ تابيعات

عىلىم-تەحنيكا ـــــ ۇلى كۇش

تۇلپارلار

مۇحتار اۋەزۆ мухтар ауэзов

مۇقاعالي ماقاتايەۆ

اكادەميا سىر شەرتەدى

كەلپىن قاراكول تابيعي قورىق رايونى

تۇرپان سور اراسان كورىنىستەرى