تامىرىڭ قانشا بويلاسا، وركەنىڭ سونشا قاۋلايدى

كەلۋ قاينارى: ىلە گازەتى   |   جولدانعان ۋاقىتى:2017 - 07 - 03 10:48

-پسيحولوگيا مامانى ءجاننا قوزىبايمەن سۇحپات

راحىمان قادەن ۇلى: ءجاننا سالەمەتسىڭ، پسيحولوگيا ماماندىعىنان باكلاۆورلىق ءبىتىرىپسىڭ، وقۋ تاريحىڭ جايىندا ءوزىڭدى تانىستىرا وتىرساڭ؟

ءجاننا قوزىباي: مەن تولىق ورتانى بىتىرگەن جىلى بەلگىلى سەبەپتەرمەن جوعارى مەكتەپ ەمتيحانىنا قاتىناسا المادىم، توسىن ۋاقيعالار كەيدە ءبىر ادامنىڭ تاعدىرىن وزگەرتەتىنى سياقتى، اراعا بىرنەشە جىل سالىپ 2010-جىلعى جوعارى مەكتەپ ەمتيحانىندا «تيانجين تەحنولوگيا پەداگوگيكا ۋنيۆەرسيتەتىنە» قابىلداندىم. ەكى جىل نيڭشياداعى دايىندىق كۋرستى اياقتاتىپ، تيانجينگە كەلگەن سوڭ كاسىپ تاڭداۋ كەرەك بولدى. ال پسيحولوگيا ماماندىعىن تاڭداۋىما اكە-شەشەم دە، تۋىس-تۋعاندارىم دا قوسىلمادى، سەبەبى «تۇسىنىكسىز كاسىپتى وقىپ» قىزمەت تابا الماي قالۋىمنان الاڭدادى. وسىلايشا داعدارىپ جۇرگەنىمدە اعىلشىن ءتىلى ۇستازىمنىڭ «پسيحولوگيا ماماندىعىنان دارىنىڭ بار» دەگەنى شابىت بولدى دا، وسى ماماندىقتى تاڭدادىم. العاش كاسىپكە تۇسكەندە پسيحولوگيا ساباقتارى كۇردەلى سەزىلەتىن، ونىڭ ۇستىنە حانزۋ تىلىندە وتىلەتىندىكتەن قاتتى قينالعان كەزدەرىم بولدى. كەيىندەپ ءبىلىمنىڭ ءدامى تاڭدايىما تاتىعان سايىن پسيحولوگيا ماماندىعىنىڭ قىرى مەن سىرىن بىلۋگە قۇنىعا باستادىم. كەيىن باكلاۆورلىق بويىنشا مەملەكەتتىك 3-دارەجەلى پسيحولوگيا كەڭەسشىسى كۋالىگىن الىپ اۋىلعا ورالدىم.

- پسيحولوگيا ماماندىعىنان كاسىپ جاراتۋىڭا نە تۇرتكى بولدى؟

ەڭ اۋەلى پسيحولوگيا ماماندىعى مەنىڭ قىزىعاتىن كاسىبىم بولعاندىقتان وسى كاسىپتى سۇيە ءبىلدىم. سونىمەن بىرگە ۇلتىمىزدىڭ ءداستۇرلى بالا تاربيەلەۋ ۇستانىمى مەن ءادىس-شارامىزدا ۇلكەن اعاتتىق بار ەكەنىن، ادامنىڭ جان دۇنيەسىنىڭ ادامدىق ءبالساپانىڭ نەگىزى ەكەنىن ءتۇسىنىپ جەتتىم. اسىرەسە، وسى جاعىنداعى ارناۋلى مامانداردىڭ تاپشىلىعى، جارىق كورگەن ماتەريالداردىڭ قاجەتتى قاناعاتتاندىرا الماي جاتقانى وي سالدى. سونىمەن كەرەكتى جەرگە كەرپىش بولىپ قالانۋدى ءجون سانادىم. العاش 2015-جىلى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ 3-كۋرس كەزىمدە، اپەكەمنىڭ كومەگىمەن ءبىراز ايەل كىسىلەردىڭ باسىن قوسىپ ۋيچات تەكشەسىندە ساباق سويلەدىم. قاتىستى كەڭەسكە سۋساپ وتىرعان كوپشىلىك بىردەن تۇس-تۇستان سۇراق جاۋدىرعاندا، قاناعاتتاندىرالىقتاي عىلمي، جۇيەلى جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن وقۋ-ىزدەنۋ كەرەك دەپ ءتۇيدىم. ادامدى اعىن سۋداي ۋاقىتقا اعىزباي، العا باستىراتىن جالعىز نارسە بار، ول - ءبىلىم. كورگەنى كوپ كەمەلدىڭ، جەتكەنى كوپ بەدەلدىڭ ۇلگىسى بولعان ايگىلى پسيحولوكتارعا ۇڭىلىپ، ولاردىڭ ايتقانىن امالياتتىق ىستەرمەن ۇشتاستىرا ءجۇرىپ، كاسىپتىك ورەم جوعارىلادى. مەكتەپ بىتىرگەن 2016-جىلدان باستاپ ءتورت ءتۇرلى قىزمەتپەن اينالىسىپ كەلەمىن، اقپان ايىندا «جاپىراق پسيحولوگياسى ميكور ساباقحاناسىن» قايتا قولعا الىپ، كەڭەس تىڭداعان مۇشەلەر سانىن 14 مىڭنان اسىردىم. قىركۇيەك ايىندا «جاپىراق پسيحولوگياسى» كەڭەس ورتالىعىن قۇردىم. قاراشا ايىنان باستاپ ىلە حالىق راديو ستانسياسى قازاق ءتىلى ءبولىمىنىڭ «ساعان ايتار سىرىم بار» باعدارلاماسىندا ۇسىنىس ەتىلگەن جۇرگىزۋشى بولدىم. سونىمەن بىرگە، ىلە وبلىستىق باس جۇمىسشى ۇيىمى، ىلە وبلىستىق ايەلدەر بىرلەستىگىنىڭ ورنالاستىرۋىمەن وبلىس كولەمىندە لەكسيا سويلەپ كەلەمىن.

-قازىر ءبىر كاسىپتىڭ وزىنە جەتىسپەي جۇرگەندە، بىرنەشە قىزمەتتىڭ ۇددەسنەن شىعۋ وڭاي ەمەس شىعار، سوندا دەمالىسىڭ مەن ۋاقىتىڭدى قالاي ورنالاستىراسىڭ؟

- جۇمىسىمنىڭ كوپ ەكەنى راس، دەگەنمەن ۋاقىتتى ءونىمدى پايدالانامىن ءارى دەمالىسىمدى دا شاما بار ۇيلەسىمدى ورنالاستىرامىن. دۇيسەنبى، سەيسەنبى، سارسەنبى كۇندەرى ميكرو ساباقحانامدا ساباق سويلەيمىن، بەيسەنبى، جۇما، سەنبى كۇندەرى راديودا باعدارلامام بار. كەڭەس الاتىن كىسىلەردى جانە لەكسياعا ۇسىنىس ەتۋشىلەردى بەيسەنبىدەن جەكسەنبى كۇندەرى ارالىعىنا ورنالاستىرامىن. ۋيچات تۇعىرىنىڭ ماقالالارىن جازىپ وقىپ جولدايمىن جانە باسقا دا شيمايلارىم، ۇيرەنۋىم، دەنە شىنىقتىرۋىم بار. قازىرگە بارىنە ويداعىداي ۇلگىرىپ جاتىرمىن. جالقاۋلىق بولماسا پەندەگە «ۋاقىت تاپشى بولمايدى». «قاربالاس بولىپ كەتتىم، قالجىرادىم» دەگەن ءسوزدى كوپ ايتامىز، ءبىراق نەگە قاربالاس بولىپ جۇرگەنىمىزدى ءوزىمىز دە بىلمە بەرمەيمىز. بۇنىڭ ءوزى ءبىر ءتۇرلى پسيحيكالىق كەمىستىك. قازىر پسيحيكالىق باسىمدىلىقتان جابىعۋ، دەگبىرسىزدىك، سابىرسىزدىق، ۇيقىسىزدىق سياقتى كوڭىل كۇي جانە رۋحاني جاقتاعى اۋىتقۋلار مەن ناۋقاستار كوبەيۋدە. كوپ ساندى ادام قالاي دەمالۋدىڭ عىلمي جولىن بىلە بەرمەيدى. كۇن بويى ۇيىقتاساڭىز نەمەسە «ءۇش ەكران» اۋرۋى دەپ اتالعان تەلەۆيزور، كومپيۋتەر جانە قولفوندى تەڭ اشىپ قويىپ «دەمالىپ» وتىراتىن ادەتىڭىز بولسا بۇل دەمالۋ ەمەس قايتا جۇيكە توزدىرۋ دەر ەدىم. شىن مانىندەگى دەمالىس جۇيكەنى تىنىقتىرۋ. ول ءۇشىن مي سەرگىتۋ، كوڭىلىڭىز قالاعان جۇمىستاردى ىستەۋ، سەرۋەندەۋ، قوعامدىق قيمىلدارعا قاتىناسۋ كەرەك. ال قىزمەت ىستەۋ - كەرەككە جاراۋ دەگەندىك. ادام ءوزىنىڭ توككەن تەرىنەن ءلاززات الا ءبىلۋى كەرەك.

- ءجاننا، وسىنداي ۇلكەن تابىستارعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن كوپ ىزدەنگەن بولارسىڭ؟

- تابىستىڭ ولكەسىنە كەز-كەلگەن ادام بالالىقتىڭ اۋىلىنان بارادى دەيدى. مەن بالا كۇنىمنەن اكەمە (ەركىنبەك قوزىباي ۇلى) ەلىكتەپ كىتاپ وقيتىمىن. كۇندەلىك ادەبي شىعارمالارعا تالداۋ جاساۋ ءبىزدىڭ ۇيدە قىزۋ تالقى جۇرگىزىلىپ تۇرادى. مۇندايدا «وقىماۋ، بىلمەي قالۋ» دەگەنىڭىز، ءتىپتى، ۇياتتى ءىس سياقتى اسەر بەرەتىن. سوندىقتان دا كىشكەنە كۇنىمنەن ولەڭ، جاڭىلتپاش جاتتاپ، ۇيگە كەلگەن قوناقتارعا جاتقا ايتىپ بەرەتىنمىن، كەيىن مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاعان سوڭ كادىمگىدەي مەكتەپ قيمىلىندا جۇرگىزۋشى بولىپ تانىلدىم. سونىڭ پايداسىن بۇگىنگى كۇندە كورىپ جاتىرمىن، لەكسيا جاساۋىما، راديودا جۇرگىزۋشى بولۋىما كوپ ەس قاتتى. قازاقتىڭ ايگىلى جازۋشىلارى مۇحتار اۋەزوۆ، عابيت ءمۇسىروۆ، ورالقان بوكەي، مۇقتار ماعاۆين، شەرحان نۇرتازا، ءابىش كەكىلباي، تۇرسىن جۇرتباي قاتارلى ۇلىلاردىڭ شىعارمالارىن، شەتەل پسيحولوكتارى زيگۋ موند فرويد، جون ۆاتسون، ماسلوۋ، كارىل گاستوۆ جون، ءايليسىن تاعى باسقا دا باتىس پسيحولوكتارىنىڭ ۋاكىلدىك ەڭبەكتەرىن، ەل ىشىندەگى حان ءيۇجيىن، جاڭ شىڭيۋان، شىن جيلياڭ قاتارلى قالامگەرلەردىڭ شىعارمالارىن جانە باسقا دا ۆەكتور فرانكلر، نيكى ۆيجيس قاتارلى جىگەردى قايرايتىن رۋح ءپالساپالارىن وقىدىم. مەن وسىنداي ءۇنسىز ۇستازدارىمنىڭ ارقاسىندا ءبىراز دۇنيە ءبىلدىم، ال ءبىلۋ دەگەن-جەڭۋ دەگەن ءسوز ەمەس پە؟ ءالى دە بىلسەم، ۇيرەنسەم دەيمىن.

- ءبىلىمنىڭ ءدامىن تاتقان بىلەر دەگەن، ەندى وسى پسيحولوگيا عىلىمنىڭ قازىرگى بەتالىسى قالاي دامىپ بارادى وسى جاعىنان ايتا وتىرساڭ؟

پسيحولوگيالىق كەڭەس شەتەلدە الدىڭعى عاسىردىڭ 60-، 70 -، جىلدارىنان باستاپ وركەندەپ، قوعامنىڭ ءار سالاسىنا باعىتتالىپ دامىدى. كەز كەلگەن ادام پسيحولوكتارعا بارىپ كەڭەس الۋدى داعدىعا اينالدىرعان. ال ەلىمىزدە پسيحولوگيالىق كەڭەستىڭ ماڭىزدىلىعىن بەرتىن كەلە ءتۇسىنىپ، جالپىلاستىرعانداي بولعانىمىزبەن ءالى دە كەمەلىنە كەلە قويعان جوق. ۇلتىمىز جونىنەن العاندا، ابايدىڭ قارا سوزدەرى، حالىقتىق ماقال-ماتەل، باقسى بالگەرلىك پەن ساۋەگەيلىك، ءتۇس جورۋ ءبارى دە پسيحولوگيانىڭ بەيتانىس دۇنيە ەمەس ەكەنىن ايعاقتايدى. الايدا حاتتالماي جاتتالىپ، ۇمىت بولىپ كەتۋى مەن زەرتتەرمەندەردىڭ تاپشىلىعى پسيحولوگيانى ماماندىق رەتىندە تولىق يگىلىكتەنۋگە مۇمكىندىك بەرمەي وتىر. مىسالى، كاسىپتىك تۇرعىدان ايتار بولساق، ۇلى ابايدىڭ 7- قارا سوزىندە: بالا انادان تۋعاندا ەكى ءتۇرلى مىنەزبەن تۋادى: بىرەۋى-ىشسەم، جەسەم، ۇيىقتاسام دەپ تۋادى، بۇلار ءتاننىڭ قۇمارى؛ ەندى ءبىرى بىلسەم، كورسەم، ۇيرەنسەم ەكەن دەگەن جان قۇمارى. وسى ەكى مىنەز جونىندە ەل ءىشى-سىرتىنداعى تانىمال پسيحولوكتاردىڭ دا ايتپاعى سايكەسەدى. ياعني، قايسى مىنەزدىڭ باسىم بولماعى، اسىرەسە، اتا-انالاردىڭ تاربيەلەۋ باعىتىنا بايلانىسىپ كەلەدى. تاعى دا اباي اتامىزدىڭ پسيحولوگيالىق وي ورامدارى دا ۇلكەن زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. مىسالى، «ءوزى قىسقا، ءوزى اساۋ تەنتەك ءومىر، ارتتاعىعا ءبىر بەلگى قويسا نەتەر؟»، «كوڭىلدەن كىردى قاشىرسا، ادامنىڭ حيكىمەت كەۋدەسى» دەگەن سوزدەرىنىڭ وزىندە پيسحولوگيالىق وي تۇيدەلىسى جاتىر، ءبىراق ونى ءالى كۇنگە اشالاپ زەرتتەي المادىق. قازىر پسيحولوگيانىڭ ماڭىزدىلىعى جانە سۇرانىسى كۇننەن كۇنگە ارتىپ وتىر. وسى جاعىندا ەڭبەك ەتسەك، كوپ بولىپ ىزدەنسەك، حالقىمىزدى پسيحولوگيادان سۋسىنداتساق جارار ەدى.

-«بالا-ۇلتتىڭ بولاشاعى، قوعامنىڭ كەلەشەگى». قازىرگى ۇشقان قۇستاي دامىعان قوعامدا دامۋ ۇردىسىنە سايكەس بالا تاربيەلەۋ وتە ماڭىزدى ماسەلە. وسى تۇرعىدان ايتقاندا ۇلتىمىزدىڭ بالا تاربيەسى قاي دەڭگەيدە دەپ ويلايسىڭ؟

- ۇلتىمىزدىڭ ۇرپاق تاربيەسىنىڭ ونەگەلى، جارقىن تۇستارى كوپ، دەسە دە قازىرگى كۇندە بالا تاربيەسىندە ساقتالىپ وتىرعان اعاتتىقتار دا وتە كوپ. ايتار بولساق:

بىرىنشىدەن، اتا-انالار بالا تاربيەسىنە دايىندىقسىز كەلەدى، اباي: بىرەۋلەر قۇدايدان بالا تىلەيدى، ول بالانى نە قىلادى؟ دەسە، نيشە: «سەن ءالى جاسسىڭ، بالا ءسۇيىپ نەكەلى بولعىڭ كەلەدى، ءبىراق ماعان جاۋاپ بەرشى، سەن ءوزى بالا ءسۇيىپ ارمانداۋعا حاقىڭ بار ما، سونى ويلادىڭ با؟-دەپ شامىرقانعان پىكىرمەن وي تولعايدى. ارينە تەككە ايتپادى. «ۇيلەنىپ ۇرپاق ءسۇيۋ، اقىلدى قاجەت ەتپەيدى»، نەكە ماحابباتتان، بايلىقتان عانا تۇرمايدى. نەكەگە دايىندىقسىز كەلگەن جۇبايلار «ويدا جوقتا» دۇنيەگە كەلگەن ءسابيدى قايدان دۇرىس تاربيەلەي قويسىن؟ ۇيلەنەتىن ەكى جاس نەكە تويىندا قانداي كيىم كيىنىپ، قانداي سۋرەتكە ءتۇسىپ، قانداي سالتانات قۇرۋعا باس قاتىرماي، نەكە جانە وتباسى جونىندە ارناۋلى ساۋاتتىق ءبىلىم تولىقتاسا جارار ەدى. نەكەدەن ساۋاتسىز بولۋعا بولمايدى، ول-ومىرلىك كاپيتال.

ەكىنشىدەن، اتا-انالاردىڭ بالاسىنا بولعان سۇيىسپەنشىلىگىن جەتكىزۋ جاعىندا دا اعاتتىقتار بار. گوركيدىڭ سوزىمەن ايتقاندا «مەكيەندە ءوز بالاسىن سۇيەدى». سۇيسپەنشىلىك بولەك تە، تاربيە بولەك. اتا-انالار بالاعا ماحابباتىن دۇرىس جەتكىزە الماسا، ول بالانىڭ ءتۇرلى جاقتاعى دۇرىس باعىتتا ءوسىپ-جەتىلۋىنە سالقىنىن تيگىزەرى حاق. وسى كۇندە كوپ ساندى اتا-انالار بالاسىنىڭ بار ماقسات-مۇراتىن تەك قانا ۇيرەنۋ ناتيجەسىنە شوعىرلاندىرىپ، جوعارى مەكتەپ وقۋ مەن ۇكىمەت قىزمەتكەرى بولۋدى بىردەن-ءبىر شىعار جول دەپ قاتەلەسىپ ءجۇر. وي بولماسا وقۋدىڭ كەرەگى جوق، ويسىز وقۋ حاۋىپتى. كەشەگىدەن ماڭىزدى، ەرتەڭگە قالدىرمايتىن مىندەتتەردىڭ ءبىرى-بالا تاربيەسى. ەڭبەككە ارالاسۋىنا، ەڭبەك جەمىسىن ايالاپ، نارقىن بىلۋىنە توسقاۋىل قويىپ، رۋحىن ەمەس قۇلقىن ويلاۋ، بالاعا رۋحاني پەيىلدەن كورى، تۇتىنۋ پيعىلىن ءسىڭىرۋ، تاربيەگە نەمقۇرايدى قاراۋ - ۇلتتىڭ ەرتەڭگى بولاشاعىنا جاسالعان قيانات.

ۇشىنشىدەن، بالانىڭ رۋحاني دۇنيەسىن بايىتۋعا نەمقۇرايدى قاراۋ. بۇگىنگى «قارىن توق، قايعى جوق» زاماندا بالالاردى تەك ۇيرەنۋدەن باسقاعا مويىن بۇرعىزباي، قالاعانىن الىپ بەرىپ، قاباعىنا قاراپ وتىرۋ. ولاردىڭ «اكە-شەشەم اكەلە بەرسە، مەن دايارعا مايار بولسام» دەيتىن زاتتىق جاقتاعى دامەتۋشىلىك پەن بويكۇيەزدىكتىڭ تامىر تارتۋىنا تىكە سەبەپ بولادى. دەمەك مۇنداي تاربيە بالانىڭ رۋحاني تىلەگىن قاناعاتتاندىرىپ، جان دۇنيەسىنىڭ مىقتاپ جەتىلۋىن بەي-جاي كۇيدە، ەسكەرۋسىز قالدىرادى دەگەن ءسوز. وسىنداي مۇگەدەك تاربيەنىڭ اسەرىمەن بالالار قانشا كوپ وقىعانىمەن قوعامنىڭ تولىق قاندى مۇشەسى بولماي جاتىپ، قوعامنان شەتتەپ قالادى. اسىرەسە، سوڭعى كەزدەرى ءۇي شارۋاسىنا ولاق قىزداردىڭ بويجەتۋى مەن جاۋاپكەرشىلىككە كەندە ۇلداردىڭ ەرجەتۋىنىڭ ءبىر سەبەبى وسىندا جاتىر.

تورتىنشىدەن، بالانى اسقاق ارمانعا، ۇلى مۇراتقا، بيىك ماقساتقا جەتەلەي بىلمەۋ. قازىرگى كوپ ساندى اتا-انالارعا ۇڭىلسەڭىز ناشار ادەتتى قانىمەن ءسىڭىرىپ، ءسابي بالانىڭ ساناسىن بۇرىستىققا بۇرمالاپ، ءوزى تۋرالى ەمەس تەك قانا بالاسىنىڭ قاتەلىگى تۋرالى ويلاناتىن مىنەز بايقاتىپ وتىرعانىن كورەسىز نەمەسە ءوزى ەشتەڭە بىتىرە الماعان تىرشىلىككە ەسەمدى قايىرىپ بەرەدى، مەن جەتپەگەن ارمانعا وسى جەتەدى،-دەپ بالاسىن قىزىقسىن-قىزىقپاسىن ءوزى بىلگەن ونەرگە سۇيرەلەپ اۋرە بولادى. قازاقتا «جەتەلەگەن تاز اۋعا جارىمايدى» دەگەن ءسوز بار. بالاڭىزدىڭ دارالىق قاسيەتىن تانىپ، ونىڭ ەرەكشەلىگىنە قاراي تاربيەلەمەسەڭىز، انانى دا مىنانى دا ۇيرەتەم دەپ سۇيرەلەۋىڭىزدەن ناتيجە شىقپايدى. بالانىڭ وزىندىك ويىنا قۇرمەت ەتپەسەڭىز، بەيىمىنە قاراي تاربيەلەمەسەڭىز ونىڭ جەتەلى ۇرپاق بولۋى ەكىتالاي.

بەسىنشى، بالانىڭ پسيحيكالىق اقاۋسىزدىعىنا كوڭىل بولمەۋ. ارمانعا جەتەلەمەۋ. «بالا تاربيەسى» جونىندە ساباقحاناعا قاتىناسقان كەيبىر اتا-انالار مەنىڭ بالام ءالى كىشكەنە دەسە، ەندى بىرەۋلەرى ەستيار بولىپ قالدى دەيدى، كىشى دەگەنى وقۋ جاسىنا تولماعاندارى ەكەن دە ۇلكەن دەگەنى تولىقسىز ورتا (نەمەسە تولىق ورتا) وقىپ جاتقاندار ەكەن. سوندا كىشىسىنە اقىل قونبايدى، ۇلكەنىنە ءسوز وتپەيتىن بولعانى ما؟ سوندا تاربيە تەك باستاۋىش مەكتەپ وقۋشىلارىنا عانا باعىتتالاما؟ وسىنداي تاربيەگە قاتە كوزقاراستان وسى كۇندە اتا-انانىڭ ءتىلىن المايتىن «ەدىرەيگەن» ۇل، «بەدىرەيگەن» قىزدارىمىز پايدا بولىپ جاتپاي ما.

قورىتىپ ايتقاندا، «بالاپان ۇيادان نەنى كورسە، ۇشقاندا سونى الادى». «سيىر سۋ ىشسە، بۇزاۋ مۇز جالايدى»، اتا-انا بولعان ادام بالام مەنىڭ قاي قاتەلىگىمدى قايتالاپ وتىر؟-دەپ ءسوز-ارەكەتىنە اقىلىن قاراۋىل ەتسە، ءمىنى تۇزەلىپ، ۇرپاق تاربيەلى بولادى.

ەگيپەتتىڭ ءبىر پاتشاسى ارستوتەلدەن:

-بالامدى قاي كەزدەن باستاپ تاربيەلەسەم دۇرىس؟-دەپ سۇرايدى. ارستوتەل:

-بالاڭىز قانشالىق بولدى؟ دەپ قايتارا سۇرايدى.

-التى ايلىق.

-ەندەشە ءسىز التى ايلىق تاربيەنى وتكىزىپ الپسىز،-دەيدى. نەمىستىڭ ايگىلى پەداگوگى -كارىل ۆيتر «بالالاردىڭ كومەسكى قابىلەتىنىڭ بىرتىندەپ تومەندەۋ زاڭدىلىعىنا نەگىزدەلگەندە، ءبىر ادامنىڭ ءوسىپ -جەتىلۋى بارىسىندا بەلگىلى ءبىر قابىلەتتى دامىتۋدىڭ ەڭ جاقسى مەزگىلى بولادى. ادام قابىلەتىن ءجۇز پايىز دەپ مىسالداساق، بەس جاستان باستاپ تاربيەلەنسە 80 پايىز، ون جاستان باستاعاندا 60 پايىز، مۇلدەم تاربيە كورمەگەندە 20-30 پايىز اشىلادى»،-دەيدى. دەمەك بالانى جاستان تاربيەلەۋدىڭ ماڭىزى وتە زور. اتا-انا بالانىڭ پيعىلىن جەڭىپ، پەيىلىن تاربيەنىڭ وزەگى ەتسە، بۇگىنىمىز ءۇشىن دە، ەرتەڭىمىز ءۇشىن دە پايدالى بولار ەدى.

امەريكانىڭ ايگىلى پيسحولوگى ۆاتوسىن جون (حۋاشىڭ) :«ماعان ءبىر بالا بەرسەڭ، مەن ونى عالىم دا، فروفەسسور دا، شيپاگەر دە، ساۋداگەردە نەمەسە باۋكەسپە ۇرى، قىلمىسكەر دە ەتىپ تاربيەلەي الامىن» دەسە، اباي اتامىز:

سۇيەر ۇلىڭ بولسا، سەن ءسۇي

سۇيدىرەرگە جارار ول.

سۇيكىمى جوق قۇر ماسىل ءبي،

سۇيرەتىلىپ وتەر سول،-دەپ بالانىڭ ناشار بولماعى اتا-انانىڭ تاربيەسىنەن دەگەن پىكىر ۇسىنادى. تۇيىندەپ كەلگەندە وسى عۇلامالاردىڭ دا ايتپاق وينىڭ تامىرى ءبىر. بالا تاربيەسى انا قۇرساعىنان باستالىپ، ءار جاس شاماسىنداعى پسيحيكالىق، فيزيوگيالىق دامۋ كەزەڭدەرى، بالانىڭ جاراتىلىستىق دامۋ زاڭدىلىقتارىنا ساي جۇيەلى جۇرگىزىلۋى كەرەك.

- بالالاردىڭ فيزيولوگيالىق، پسيحيكالىق دامۋ كەزەڭدەرى، جاراتىلىستىق دامۋ زاڭدىلىقتارى دەپ ايتىپ قالدىڭ. شىنىمدى ايتسام بۇل ماعان دا تۇسىنىكسىز سەزىنىپ وتىر. سوندا سول قاي كەزەڭ جانە قانداي زاڭدىلىقتى مەڭزەيدى؟

-بالام تاربيەلى بولسىن دەسەڭ، جاقسى جار تالدا دەگەن بار. شىن مانىندە بالانىڭ فيزيولوگيالىق، پسيحولوگيالىق دامۋى انا قۇرساعىنان قالىپتاسادى. ەستۋ، ءدام، كورۋ جانە باسقا تۇيسىكتەرى بالا قۇرساقتاعى كەزدەن باستاپ جەتىلەدى. بالانىڭ مىنەزى دە تۋادا قالىپتاسىپ، تاربيەگە قاراي كەمەلدەنەدى. اتا-انالار اراق-تەمەكىدەن، ارزان كۇلكى، بوس سوزدەن تيىلسا، وتباسى بەرەكەسىن ساقتاپ، كىتاپ وقۋدى ادەتكە اينالدىرسا، بالاعا تاربيەنى سوزبەن ەمەس ارەكەتتەگى ۇلگىمەن كورسەتۋگە جاعداي ازىرلەسە جارار ەدى. «سۇتپەن بىتكەن، سۇيەكپەن كەتەدى» دەيتىن ءسوز تەگىن ايتىلماعان. ايەل كىسى ومىراۋداعى بالاسىنا قاراماي وتىرىك- وسەك، عايبات ايتسا، دورەكى سويلەپ، شادىر مىنەز كورسەتسە، بۇنىڭ ءبارى ءسۇت ارقىلى بالانىڭ مىنەزىنە اسەر ەتەدى.

پسيحولوك ماسلۋدىڭ «قاجەتتىلىكتەر پيرامداسىنا» جۇگىنسەك، ادام بالاسى «شىر» ەتىپ دۇنيە ەسىگىن اشقاننان باستاپ سۇيىسپەنشىلىككە، تاۋەلدىلىككە، ابىرويلىققا قاجەتسىنۋى بولادى. بالا تۋىلعاندا اتا-انام ماعان قاراماي قوياما،-دەگەن الاڭمەن بىرگە تۋىلادى دەيدى قاتىستى ماماندار. تۋىلىپ ءۇش جاسقا دەيىن بالانىڭ ەڭ ۇلكەن سۇرانىسى «حاۋىپسىزدىك تۇيسىك». اتا-انالار وسى كەزدە بالانى شاما بار ءوزى باعۋى كەرەك. ەگەر قاربالاستىقتار سەبەبىنەن باسقاعا باقتىرسا، ءجيى كەزىگىپ تۇرماسا، بالا كەيىن وزىنە سەنىمسىز ەرجەتەدى، باۋىرمال بولا قويمايدى. پسيحولوگيادا «بالانىڭ قارسىلىق كەزەڭى» دەيتىن وتە ماڭىزدى ەكى كەزەڭ بولادى. ياعني 1-3 جاسقا دەيىنگى ارالىقتا بالانىڭ سوزدىك قورىندا «ءوزىم جەيمىن، ءوزىم جۇرەمىن، مىناۋ وزىمدىكى» دەگەن سوزدەر پايدا بولعاننان باستاپ بالانىڭ ميىندا «وزدىك» جۇيە قالىپتاسادى. بۇل بالانىڭ «1- قارسىلىق كەزەڭى» ەسەپتەلەدى. وسى كەزدە بالانىڭ ءوز ەركىن وزىنە بەرگەن ءجون. ولاي بولماسا بالا ەندىگارى ىرىقتىلىق پەن بەلسەندىلىككە ەمەس، ۇياڭدىق پەن جاسىقتىققا بەيىم بولىپ ەرجەتەدى. بۇل الاڭداتاتىن جاعداي، اسقىنا كەلە بالانىڭ بولاشاقتاعى قارىم-قاتىناسىنا، قىزمەت ناتيجەسىنە، قابىلەتىنە اسەرىن تيگىزەدى. ال «2-قارسىلىق كەزەڭى» بولسا 12-15 جاس ارالىعىندا بالالىقتان جاستىق كوكتەمگە قادام قويعان كەز. بۇل كەزەڭدە «مەن بارلىعىن بىلەمىن»، «ەل مەنى مويىنداۋى، مەنى تىڭداۋى كەرەك» دەيتىن كۇشتى تىلەك تۋادى. بۇندايدا بالانىڭ ءوزى ءبىلىپ ىستەگەن ىستەرى، ويلاعان ويلارى قاتە بولسا بىردەن دۇرسە قويا بەرىپ، زەكىپ-ۇرىسپاي ەڭ اۋەلدە دۇرىس ىستەگەن نە ويلاعان جاقتارىن ايتىپ، وي سالىپ، تۇزەتۋىنە مۇمكىندىك بەرۋ كەرەك. ەگەر تىكەلەي قاتەلىگىن بەتىنە باسساڭىز بالا قاتەلىگى جونىندە ويلانبايدى، قايتا اتا-اناسىنىڭ اعاتتىعى تۋرالى ويلانادى، قارسىلىق سەزىمى پايدا بولادى.

اتا-اناسىنا ەرەگەسىپ، قىرسىعاتىن، ءتىپتى، ۇيدەن شىعىپ كەتەتىن جاعدايلار بولادى. وتباسىندا كىمدىكى دۇرىس، كىمدىكى بۇرىس دەگەن تالاس تاتۋلىقتى بۇلدىرەدى. قاي جاس كەزەڭىندە نەنى قالايدى،-دەگەندى بىلمەي تۇرىپ، بەرىلگەن تاربيە قۇمعا قۇيعان سۋداي. جاراتىلىستىق دامۋ زاڭدىلىقتارى بولسا بالالاردا ەكى جاستان باستاپ جىنىستىق پارىققا قاراتا تانىم قالىپتاسا باستايدى. ال بالانىڭ الدىندا شەشىنۋ، ەرەسەكتەۋ ۇل بالانى شەشەسى ەرتىپ مونشاعا اپارۋ «نە تۇر» دەگەنمەن بىتپەيدى، قايتا ول بالاعا جاسالعان جىنىستىق زيانداۋ بولماق. سوندىقتان بالانى ەرتەرەك بولەك جاتقىزۋ، 12-13 جاس مەزگىلىندەگى وزگەرىسىن عىلمي ءتۇسىندىرىپ ءوزىن قورعاۋدى ۇيرەتۋ كەرەك. ءوزى ۇيرەنەدى دەۋمەن جەتەكتەۋدىڭ ماڭىزى دا ءمانى دە باسقا. جىنىس تۋرالى بالامەن ايتىسۋ ۇيات دەپ ويلايتىن كىسىلەر دە بار، ءبىراق عىلمي تۇسىنىك، تانىم اۋاداي قاجەت.

جان دۇنيەنىڭ، پسيحيكالىق ساۋلىقتىڭ تاربيەمەن قاتىستى ەكەنىن، ال جانى ساۋ ادامعا بايلىق پەن كەدەيلىك، بارلىق پەن جوقتىق ماسەلە ەمەس ەكەنىن قايتا-قايتا ايتقىم كەلەدى. بالا تاربيەسىنىڭ دۇرىس بولماۋى، سول ۇلتتىڭ جەتىلۋىنە ەڭ ۇلكەن بوگەت بولادى. اتا-انالار بالانى «سەن ءالى كىشكەنەسىڭ» دەپ وتباسى شارۋالارىنان شەتتەتىپ تاستاعاننان كورى، جاسىنا قاراي مىندەت ءبولىپ بەرىپ، بالا كۇننەن ەڭبەكتىڭ، كاسىپتەنۋدىڭ ماڭىزىن سەزىندىرسە حۇپ ەدى. «ون بەستەگى بالا وتاۋ يەسى» دەگەندەي، بالانى بالا ەتىپ ەمەس ەرەسەك ەتىپ تاربيەلەۋ-اقىلدى ۇستانىم. سەبەبى بىردەن كەمەلىنە كەلۋ جوق، ول بىرتىندەپ ورىندالادى.

قازىر ۇلتىمىز جاستارىندا نەكەدەن اجىراساتىندار كوبەيىپ بارادى، جەتىم بالالاردى دا كورىپ ءجۇرمىز، ەندى وتباسى جانە نەكە جونىندە جاستارعا قانداي كەڭەس بەرەسىڭ؟

وتباسى-نەكە تۇرمىسى جونىندە ايتار بولسام ءسوز ۇزارىپ كەتەدى. دەگەنمەن، «جاپىراق پسيحولوگياسى» ميكرو ساباقحاناسىندا «ايەل جانە وتباسى» دەگەن تەمەدە، اسىرەسە، نەكەلەنۋ نەدەن دەرەك بەرەدى، تاتۋلىقتا قۇپيالىق بار ما؟ تاعى باسقا كەرەكتى ساۋاتتاردى وزەك ەتىپ ءبىر ايلىق لەكسيا سويلەدىم. سونى تۇيىندەپ ايتا كەتەيىن. ەڭ اۋەلى نەكەلەنۋ - ەڭ ۇلكەن سەلبەستىك. ەكى جاقتىڭ ءوزارا قۇرمەتى، ەركىندىگى بولماي بۇل سەلبەستىك باقىتقا باستامايدى. ەرلى-زايىپتىلار ءبىر-بىرىنە تۇسىنىستىكپەن قاراعانى، جوق نارسەدەن كۇماندانباۋى كەرەك. «ءبىر ءىستىڭ جامان جاعىن ويلايتىن ادەت حاراكتەرلى پسيحيكالىق كەمىستىك» قازىرگى جاستارعا اۋا جايىلىپ بارادى، بۇنان باسقا وتباسىلىق ماجىرانىڭ ءبىر سەبەبى «بيلەي الماعان شوقپار باسقا دا تيەدى، ارتقا دا تيەدى» دەگەندەي ۋيچاتتى جەتكەن جەرىم وسى ەكەن دەپ قالعان كىسىلەردە جوق ەمەس، كىم كورىنگەنگە سويلەپ، ۇيدە دە، تۇزدە دە قولىنان قولفون تۇسپەيتىن، اۋزى ۋيچاتتان بوسامايتىنداردى كورىپ تە ءجۇرمىز. وسىدان بارىپ، وتباسىندا «اڭگىمەسى تاۋسىلعان» ەرلى-زايىپتىلاردىڭ كەرىسىپ قالاتىن، ءتىپتى، اجىراسۋعا دەيىن باراتىن جاعدايلار كوبەيىپ كەلەدى. ۇيلەنۋ - باقىتتى بولۋ ءۇشىن، استە، جەڭىستىك الۋ ءۇشىن ەمەس. «قاراڭعىنى قاراڭعى دەپ سوككەنشە، قولدان كەلسە مايشام جاقسايشى»،-دەمەكشى.

كەلىنىن، نە ەنەسىن سوككەندەر، تالعامىنا كەيي بەرگەنشە «كوڭىلىنە مايشام» جاققانى ءجون ەدى. توقىراۋدىڭ بارلىق ءتۇرىنىڭ ەڭ قاتەرلىسى-سەنىمنىڭ توقىراۋى. وتباسىلى بولعاسىن باقىتتى بولا الاتىنىنا سەنبەك العى شارت. ازىن-اۋلاق كۇرەڭ قاباقتىق بولا قالسا «اجىراسامىزدى» ايتا بەرسە، سول شىندىققا اينالىپ كەتۋى عاجاپ ەمەس. ءومىر بايلانىستاردان تۇرادى، وتباسى ءتىپتى دە سولاي. بىرەۋدىڭ ءوتىنىشى ورىندالىپ ەكىنشى بىرەۋدىڭ جاردەمىمەن داميدى. سوندىقتان وتباسىندا كىمنىڭ ءبي بولۋىنان ءبارىنىڭ باقىتتى بولماعى ماڭىزدى.

پسيحولوگيادا « قوعامدىق وبراز»دەگەن اتاۋ بار. ياعني مەن اتا-اناما بالامىن، كەڭەس سۇراۋشىلارعا كەڭەسشى مامانمىن، ساباق الۋشىلارعا وقىتۋشىمىن، راديودا جۇرگىزۋشىمىن، دوسىمنىڭ دوسىمىن تاعى باسقا. كەيدە وسى وبرازدار ارا قايشىلىق تۋىلادى جانە تاتۋلىققا ىقپال ەتەدى. مىسالى، جىگىتتەر بالا بولعان جانە كۇيەۋ بولعان ەكى وبراز اراسىندا اداسىپ، كەلىنشەگىمەن شەشەسىنىڭ ارازدىعىن اسقىندىرادى نەمەسە ەكەۋىنىڭ بىرەۋىن تالداۋعا ءماجبۇر بولادى. قاي كەزدە قاي وبرازدىڭ رولىن اتقارۋدى بىلگەن جەكە شالىنباسا كەرەك-تى. وتباسىنداعى قايشىلىق تا وسىندايلاردان ۇدەيدى. سۇيگەنىم مەنىڭ ويىممەن ءجۇرسىن دەگەن ادام، ەڭ اۋەلى ءوزىن سولاي تاربيەلەسىن. قورىتىپ ايتقاندا باقىتتى تۇرمىس كەشىرەم دەسەڭ ەڭ اۋەلى يدەياڭدى ازات ەتسەڭ، پسيحولوگيالىق ءبىلىم ۇيرەنىپ، پسيحيكالىق ساپاڭدى وسىرسەڭ، ءار كەز «مەن باقىتتى بولامىن» دەگەن سەنىمدى جۇرەگىڭە ۇيالاتا بىلسەڭ سەن باقىتتىسڭ.

-ءجاننا كەڭەسىڭە كوپتەن كوپ راقىمەت، اڭگىمەمىزدىڭ سىرگە جيارى رەتىندە ەندىگى جەتپەكشى ارماندارىڭ جونىندە توقتالا كەتسەڭ.

-«ارمانسىز ادام - قاناتسىز قۇس». ۇلتقا سەپتىگى تيەتىن پسيحولوگ بولۋ ءۇشىن بارىمدى سالىپ قۇلشىنعىم كەلەدى ءارى بەرەرىم دە مول دەگەن سەنىمىم بار. قازاققا مىقتى پسيحولوگ كەرەك. «قاراڭعى قازاق تورىنە ورمەلەپ شىعىپ كۇن بولام، كۇن بولماعاندا كىم بولام؟» دەگەندەي ۇلتىمىز ءۇشىن ەڭبەك ەتۋدى ماقسات ەتتىم. ءبىر تولقىندى ەكىنشى ءبىر تولقىن قۋىپ، شايقاي-شايقاي تاس پەن تامىردى مارجانعا اينالدىراتىنى سياقتى، ويدى وي قۋىپ بارىپ ۇلى ۇعىمدار قالىپتاسادى. مەندە سونداي وي قۋىپ، ارتىنا ۇلىلىق قالدىرار بىرەۋ بولسام،-دەپ بارىممەن ارماندايمىن. ەرىم دەيتىن ەل بولماسا، ەلىم دەيتىن ەر قايدان بولسىن؟-دەمەكشى، بولاشاقتىڭ ەنشىسىندەگى تابىستى وزدەرىڭىزدىڭ قولداۋلارىڭىزدان ءبولىپ الۋعا كەلمەيدى، قولداڭىزدار، قۋاتتاڭىزدار!

-ارناۋلى ۋاقىت شىعارىپ، سۇحپات بەرگەنىڭىزگە كوپ راحمەت، ارمانىڭنىڭ اسقار شىڭىنا شىعىپ، بيكتەردەن كورىنۋىڭدى تىلەيمىن، ىسىڭە ساتتىلىك! ساۋ بول.

سۇحپاتتاسقان راحىمان قادەن ۇلى (ءوز ءتىلشىمىز)

جاۋاپتى رەداكتورى: سەرىك دالەلقان ۇلى

سۋرەتتەر سويلەيدى

پارتيالى كادرلار پارتيا تۋى الدىندا سەرت بەرىپ، سەنىمدەرىن بەكەمدەدى

چاڭ ۋانچۋان شاڭحاي سەلبەستىك ۇيىمى مۇشە مەملەكەتتەرىنىڭ 14 – كەزەكتى قورعانىس مينيسترلەر ماجىلىسىنە قاتىناستى

اماندىق قورعاۋ قىزمەتكەرلەرى مەكتەپ اۋلاسىندا حاۋىپسىزدىك بىلىمدەرىنەن ساباق بەردى

«تۇلپار مەكەنىندە» نەشە ون مىڭداعان جىلقى كەڭ جايلاۋدىڭ توسىندە.

ايدىنداعى اسەم ءبي

قارۋلى ساقشى اترەتى اۆتوكولىكتى اسكەرلەرىنىڭ جاتتىعۋ ەستەلىگى

جۇڭگو قۇراماسى جارىس الدىندا جاتتىعۋ جاسادى

قۇلىنىم، سەنىڭ ٴومىرىڭدى قۇرساۋلاعىم كەلمەيدى

شينجياڭ التاي قالاسى پويەز قاتىنامايتىن تاريحقا حوش ايتتى.جاريالانعان

قۇربان تۇلىم ەسكەرتكىشىن ەكسكۋرسسيالاۋ

استانا الەمدىك كورمەسىندەگى جۇڭگو سارايى

شينجياڭ توقىماشىلىق، كيىم - كەشەك سالاسىنا قارىز بەرۋ قاتەرىنە ارنالعان 200 ميلليون يۋاندىق تولىقتاما قاراجات قورىن قۇرادى
كاسىپورىنداردىڭ ەڭ كوپ بولعاندا 5 ميلليون يۋانعا دەيىن قارىز اقشا الۋىنا بولادى