ويۋ-ورنەك پەن ماتەماتيكا ءبىر تۇلعالى عىلىم

كەلۋ قاينارى: ىلە كەشى گازەتى   |   جولدانعان ۋاقىتى:2017 - 08 - 03 19:34

(قازاق ويۋ – ورنەگىن جيىپ، رەتتەپ، زەرتتەگەن بولاتباي ناسىلبەك ۇلىمەن سۇحپات)

سۇحپاتتاسقان ەرسىنالى سۇلتان ۇلى

ءتىلشى باعامى: قاراپايىم وقىتۋشىنىڭ وسىناۋ ءۇنسىز ەڭبەك جەمىسىنە قۋانىپ وتىرمىن، قولىڭا الىپ، اقتارىستىرا قالساڭ قوماقتى ەڭبەك. 60 جىلدىق ماڭداي تەر. 1940 – جىلى كۇنەس اۋدانىنىڭ قارابۋرا اۋىلى جاۋىر قىستاعىندا دۇنيەگە كەلگەن ول اۋىل -قىستاقتا ءجۇرىپ – اق ءبىر تالاي ورىنداردىڭ حاتشىلىق، ۇگىت قىزمەتى، مەكتەپ مەڭگەرۋشىلىك جۇمىسىن ىستەي ءجۇرىپ «شالشىق گازىنەن قالاي پايدالانۋعا بولادى؟» دەيتىن حالىق تۇرمىسىنا تىكەلەي ساياتىن بىرنەشە عىلمي ماقالاسى مەن «قازاق ويۋ – ورنەگىنىڭ عىلمي نەگىزدەرى» اتتى كىتابىن 1995 – جىلى باسپادان شىعارعان ەكەن. مىنە ەندى «وركەنيەت ورىسىندەگى قازاق ويۋ – ورنەگىنىڭ عىلمي نەگىزدەرى» اتتى كىتابىن باسپاعا دايىنداپ وتىرىپتى. ول:-قازاق ويۋ – ورنەگىنىڭ عىلمي قۇندىلىعىن دالەلدەۋ ءۇشىن ءتىپتى دە تەرەڭدەي ىزدەنىس جاساۋدامىن،-دەيدى بەرىك سەنىممەن. وقىرمان قاۋىمعا ويۋ – ورنەكتىڭ ماتەماتيكا عىلىمىمەن تىعىز قاتىستى ونەر ەكەنىن دالەلدەگەن عىلمي ەڭبەككەرلىك رۋحى ءتانتى قىلسا. ءوز اۋزىمەن بەرگەن اۆتورلىق سۇحپاتى وي سالادى دەپ سەنەمىن.

ءتىلشى: قازاق ويۋ – ورنەگىنىڭ ماتەماتيكا عىلىمىمەن بايلانىسى جونىندەگى ىزدەنىسىڭىزگە نە سەبەپ بولدى؟

بولاتباي ناسىلبەك ۇلى: مەن بالا كەزىمنەن قازىرگە دەيىن 60 جىلدان اسا ۋاقىت جۇمساپ، قازاق حالقىنىڭ ويۋ – ورنەگىن جيناۋ، رەتتەۋ، مۇقيات زەردەلەۋمەن بىرگە، ونىڭ ماتەماتيكالىق ءمانىن زەرتتەۋ جۇمىسىمەن اينالىستىم. سونىڭ ناتيجەسىندە، قازىر «وركەنيەت ورىسىندەگى قازاق ويۋ – ورنەكتەرى» دەگەن كىتابىم دۇنيەگە كەلدى. قۇراستىرىپ، دايىنداپ وتىرعان بۇل كىتابىم ءتورت ءبولىم، 3 تاراۋ، 38 تاراۋشادان، 206 تاقىرىپقا سايادى. مۇندا مەن قازاقتىڭ ويۋ – ورنەگىنىڭ ماتەماتيكالىق ءمانىن اشۋعا قۇلشىندىم. سونىڭ ارقاسىندا مەن قازىر ماتەماتيكالىق بىلىمدەردەن پايدالانا وتىرىپ، ويۋ ورنەكتى ءبىر گەكتار نەمەسە ودان دا كەڭ جازىق جەرگە تۇسىرە الاتىن دارەجەگە جەتتىم. سونىمەن بىرگە، ماتەماتيكالىق جولمەن ورنەكتەردى ءبىر -بىرىنە ۇقساتپاي سىزا الاتىن جانە وياتىن بولدىم. مەنىڭشە الەمدەگى بولمىس اتاۋلى ءبىر – بىرىمەن تىعىز قاتىستى وسى قاتىستى دۇنيەلەردىڭ اراسىنداعى بايلانىستى اشۋ ارقىلى وعان ادامدىق سەزىم بەرىپ، حالىق يگىلگىنە جاراتۋدا ءبىزدىڭ اجەلەرىمىز بەن اپالارىمىز وتە سۇڭعىلالىق تانىتقان. سول كىسىلەردىڭ بىزگە قالدىرعان ويۋ – ورنەك ونەرىن ءتىپتى دە بيىكتەن- بيىككە كوتەرۋىمىز كەرەك. بالا كەزىمدە اجەلەرىمىز بەن اپالارىمىزدىڭ ويعان ويۋ – ورنەكتەرىن كورىپ تاڭعالىپ ءوستىم. كەيىن كەلە جينادىم، رەتتەدىم، سودان كەيىن بارىپ مۇنىڭ دا ءوزىم وقىعان ماتەماتيكا عىلىمىمەن وتە قاتىستى ەكەنىن تانىپ جەتتىم. وسى عىلمي ەڭبەكتىڭ ماتەماتيكاداعى ورنىنىڭ قانشالىقتى ەكەنىن اشۋدى جوسپارعا الىپ، 50 جىل دەگەندە ازەر ءبىتىردىم.

ءتىلشى: ورنەك پەن ماتەماتيكا ءبىر تۇلعالى عىلىم دەگەنىڭىزدى تەرەڭدەي تۇسىندىرە كەتسەڭىز؟

بولاتباي: ادەتتە ويۋ -ورنەكتىڭ ءوزى ماتەماتيكا دەسە بىرەۋلەرگە عاجايىپ جۇمباق سەكىلدى كورىنۋى مۇمكىن. بۇل راسىندا جۇمباق ەمەس، قايتا ءبىز تۇسىنۋگە، بىلۋگە ءتيىستى عىلىم. الەمدەگى جان – جانۋار ادامزات تۇگەلدەي ءبىر – بىرىمەن مۇلدە ۇقسامايتىن كەلبەتپەن جاراتىلعان. ادام بولسىن الدە جان – جانۋارلار بولسىن ولاردىڭ الپەتىنە زەر سالا قاراساڭىز، ولاردىڭ بارلىعى دا ءبىر ءوستىڭ بويىندا ءوز تەپە – تەڭدىگىن ساقتاپ، تۇرعاندىعىن كورەسىز. قاراپايىم مىسال ايتايىن، سىزگە قاراپ تۇرعان قۇلىندى سۋرەتكە تارتىپ، وزىڭە قاراپ تۇرعان سول سۋرەتتىڭ توبەسىنىڭ ءدال ورتاسىنان ءبىر نۇكتە، يەگىنىڭ ءدال ورتاسىنان ءبىر نۇتكە بەلگىلەپ، ەكى نۇكتەنى تۇتاستىرساڭىز ءبىر ءتۇزۋ كەلىپ شىعادى. سول ءتۇزۋدى بويلاتىپ، سۋرەتتى بۇكتەيتىن بولساڭىز – ەكى كوزى، ەكى قۇلاعى، مۇرنىنىڭ ەكى تاناۋى جانە اۋزىنىڭ ەكى ەزۋى، ءارقايسىسى ءبىرىنىڭ ۇستىنە ءبىرى ءدال كەلىپ بەتتەسە كەتەدى. مىنە، بۇل ءتۇزۋ ماتەماتيكالىق ولشەمدەگى ءوس دەپ اتالادى. مىنە، بۇدان ماتەماتيكا مەن سۋرەتتىڭ ىشكى بايلانىسىنىڭ وتە تەرەڭدە ەكەنىن بايقايسىز. ال، قازاق ويۋ -ورنەكتەرىنىڭ دە قابىسۋ، جاناسۋ، بەتتەسۋ سىندى ماتەماتيكالىق ەلەمەنتتەرى وسى نەگىزدە بارلىققا كەلگەنىن ءتۇسىنۋ قيىن ەمەس. ويۋ – ورنەكتەردىڭ بويىندا ماتەماتيكالىق ەلەمەنتتەردىڭ بولۋى ماتەماتيكا مەن ويۋ - ورنەكتىڭ ءبىر تۇلعالى عىلىم ەكەنىن دالەلدەي تۇسەدى. ويۋ – ورنەك كوبىندە نە ءۇشىن قوشقار ءمۇيىز يمەك فورماسىندا بولىپ كەلەدى. ۇيتكەنى وندا ماتەماتيكالىق ورنەك ەلەمەنتتەرىنىڭ ورنەك قۇلاقشا فورماسى مەن ورنەك بۇرشىكشە فورماسىنىڭ بولاتىندىعىندا. ماتەماتيكا – اقيقاتتى، ناقتىلىقتى، تۋراشىلدىقتى، شىندىقتى جاقتايتىن عىلىم. ەگەر ءبىر پاراق ەسەبىڭىزدىڭ ءبىر سانىنان جاڭىلىس كەتسە، وندا ەڭبەگىڭىزدىڭ ەش كەتكەنى دەي بەر. مىنە، اجە – انالارىمىز ماتەماتيكانىڭ وسىنداي ەڭ كۇردەلى دە دالدىك قاسيەتىنىڭ ەلەمەنتىن ورنەككە ەجەلدەن – اق سىڭىرە بىلگەن. ولار ويۋ – ورنەكتى ەڭ الدىمەن وبرازدى ويلاۋ تاسىلىمەن ويلاپ الىپ، سوسىن وتە دالدىكپەن سىزىپ، سىزعان سايىن تۇرلەندىرۋ، قۇبىلتۋ ارقىلى كوركى كوز تارتاتىن، ادامعا ادەمىلىك سەزىم باعىشتايتىن ورەگە جەتكىزگەن. قازىر ويۋ – ورنەك كوبەيىپ كەتتى،مۇنداي ويۋ – ورنەكتەردىڭ كوبى ەلىكتەۋ مەن ءوز بىلگەنىنشە سىزعاندارى ەكەنىن، ونەرگە جاۋاپكەرسىزدىكپەن قارايتىنداردىڭ قارابايىر دۇنيەسى ەكەنىن كوزىڭىز شالعاندا ءىشىڭىز اشيدى. سونداي ورنەكتەردى عىلمي دا ناق سەزىممەن سىزىلعان ورنەكپەن سالىستىرا وتىرىپ زەردەلەسەڭىز ەكەۋىنىڭ اراسىندا جەر مەن كوكتەي پارىق بار ەكەنىن وڭاي اڭعاراسىز. سوندىقتان، ماتەماتيكالىق تانىمى جوق نوبايمەن سىزىلعان ورنەكتەردىڭ قاشاندا ساپاسىز شىعاتىنى تابيعي. مىنە بۇدان ءبىز ورنەك پەن ماتەماتيكانىڭ قاتىناسىنىڭ وتە تەرەڭدە، ورنەكپەن ماتەماتيكا ءبىر تۇلعالى عىلىم ەكەنىن كورىپ الامىز.

ءتىلشى: ويۋ – ورنەك مادەنيەتىنىڭ بولاشاعى جونىندە نە ايتار ەدىڭىز؟

بولاتبەك: قوعام دامۋىنىڭ تەز – باياۋلىعى عىلىم – تەحنيكا دامۋىمەن تىعىز قاتىستى. باستاۋىش مەكتەپتىڭ اسەمونەر ساباعىندا ويۋ – ورنەكتەرىمىزدىڭ تام – تۇمداپ بەرىلگەنى بولماسا باسقالاي ارناۋلى وقۋلىقتىڭ بولماۋى، ويۋ – ورنەكتىڭ عىلمي ءمانىن تۇسىنۋدەگى ەڭ ۇلكەن اقتاڭداقتى كەلتىرىپ شىعارىپ وتىر. بالا جاسىنان قۇنىتتاپ ۇيرەنبەگەن ۇرپاق كەيىن ۇلتتىق ويۋ – ورنەكتەرىمىزدىڭ نە ەكەنىن دە بىلمەۋى ابدەن مۇمكىن. اۋەلى، ويۋ – ورنەكتىڭ ماتەماتيكالىق ءمانىن اشۋدان اۋىز اشۋ –ورنەك مادەنيەتىن وسىزامان مادەنيەتىمەن ۇشتاستىرا دامىتۋىمىزدا كەنجەلىك تانىتۋىمىز مۇندا تۇر. ماتەماتيكا ارقىلى قازاقتىڭ ويۋ – ورنەگىن زەردەلەي الاتىن وسىزامان ماماندارى بولعاندا عانا ويۋ – ورنەك مادەنيەتىمىزدىڭ كوسەگەسى كوگەرەدى.

قازىر كەيبىرەۋ «ويۋ – ورنەك – حالىقتىڭ ورتاق قازىناسى، بارلىق ادام شەتىنەن يگىلىكتەنەتىن تەگىن جاتقان، تۇراقتى مۇلىك» دەيتىن سىڭار جاقتى كوزقاراستى مالدانىپ، ۇلتتىق ونەرىمىزگە جاۋاپكەرسىزدىك ىستەپ ءجۇر. بەلگىلى ءبىر اۆتورىمىز «ويۋ – ورنەك – ادامزات ومىرىندەگى اسا قاجەتتى، نەگىزگى تۇرمىستىق، اسەمدىك تالعامنىڭ ءبىر تۇرىندەگى ونەر».(شينجياڭ گازەتى 2007 – جىلى 13 – ناۋرىز سانى) دەپ ادەمى زەرتتەپ، زەردەلەسە، ال ەندى ءبىر زيالىلارىمىز «ورنەككە ماتەماتيكانىڭ قاجەتى قانشا، اپالارىمىز ماتەماتيكانى كەرەك ەتپەي – اق، عاسىرلار بويى ادەمى ورنەك سالىپ كەلگەن، بۇدان ماتەماتيكالىق ءمان ىزدەۋ وتە مىجىمالىق ەمەسپە!» - دەيدى. سان عاسىر تاريحى بار ويۋ - ورنەك تەك اسەمدىك ءۇشىن عانا پايدالاناتىن، عىلمي زەرتتەۋگە كەلمەيتىن، عىلمي ءمانى جوق وزگەرمەيتىن، ەشكىمدە وزگەرتە المايتىن قاتىپ – سەمگەن ۇلگى سياقتى بولسا ونى جيناپ، رەتتەپ، زەرتتەپ حالىقتىڭ كادەسىنە جاراتىپ نە قىلامىز؟... وقۋلىعى مەن ۇستازى بولماعان ويۋ – ورنەك مادەنيەتىمىزدىڭ اسىل نۇسقالارىن بۇل كۇندەرى ءوز نوبايى بويىنشا سۇراۋسىز كوشىرە سالاتىندار دا جوق ەمەس. سوندىقتان، مەن ويۋ - ورنەك ورتاق قازىنامىزدى قورعاۋ ونداعى تاريحي قۇندىلىق پەن ۇلتتىق جاسامپازدىق جاۋھارىن كوز قاراشىعىمىزداي قورعاپ، ۇلىقتاۋ، ودان ورىندى دا زاڭدى پايدالانۋ مەن ويۋ – ورنەكتىڭ عىلمي زاڭدىلىعىن اشىپ، كوبەسى سوگىلمەس ۇلتتىق مادەنيەتىمىز ەكەنىن ۇرپاققا تاعى ءبىر قىرىنان جارقىراتا ءتۇسىندىرۋىمىز كەرەك. ونىڭ مازمۇنىنداعى عىلمي نەگىزدى ءتىپتى دە تەرەڭدەي زەرتتەيتىن كەز كەلگەندىگىن ەسكەرتكىم كەلەدى.

ءتىلشى: «وركەنيەت ورىسىندەگى قازاق ويۋ – ورنەكتەرى» دەگەن اتپەن قۇراستىرىپ، دايىنداپ ويۋ – ورنەكتىڭ ماتەماتيكالىق ءمانىن اشىپ، ونى عىلمي ورەگە كوتەرگەن ەڭبەگىڭىز جونىندە توقتالا كەتسەڭىز؟

بولاتباي: مەن بۇل كىتابىمدا ويۋ – ورنەكتىڭ ماتەماتيكالىق، گەومەتريالىق ناقتىلىقتارىن، قازاق ويۋ – ورنەگىنىڭ ماتەماتيكالىق ەلەمەنتتەرىن ولشەمدەستىرىپ، ناقتى ماتەماتيكالىق، گەومەتريالىق دالەلدەرمەن جۇيەلى كورسەتۋگە تىرىستىم. مەن مۇنى تومەندەگى بىرنەشە جاقتارعا جيناقتادىم.

ءبىرىنشى، قازاق ويۋ – ورنەكتەرى شىعۋ تەگىنە قاراي رەتكە تۇرعىزىلدى ءارى ونىڭ ماتەماتيكالىق قاعيدالارى ءتۇسىندىرىلىپ، ويۋ – ورنەكتىڭ قاراپايىمدىلىقتان كۇردەلىلىككە قاراي دامۋى ماتەماتيكالىق ولشەممەن سىزىپ كورسەتىلدى.

ەكىنشىدەن، كونەرگەن ورنەكتەردىڭ مازمۇنىن، ەن -تاڭباسىن ساقتاۋ شارتى استىندا تىڭ تۋىندى ورنەكتەرگە قالاي دامۋى مەن ونداعى عىلميلىق ماتەماتيكالىق ولشەم بويىنشا ءبىر –بىرلەپ كورسەتىلدى ءارى شىت -جاڭا ويۋ – ورنەك تۋىندىسىنىڭ ەجەلگى ويۋ – ورنەك تۋىندىسىنان قالاي دامىعاندىعى جونىندە تۇسىنىك بەرىلدى.

ۇشىنشىدەن، وقىرماندار مەن ويۋ – ورنەك اۋەسكەرلەرىنە ءتىپتى دە تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن، وسى كىتاپتاعى بارلىق ويۋ – ورنەكتەردىڭ ءبىر – بىرىنە ۇقساماۋى جانە ونداعى پارىق ماتەماتيكالىق جولمەن اشالاپ دالەلدەندى ءارى ءتۇسىندىرىلدى.

ءتورتىنشىدەن، قازاق ويۋ – ورنەكتەرىندە قولدانىلىپ كەلە جاتقان كونە جانە جاڭا ۇلگىلەردە بۇرىن بايقالماعان تىڭ ورنەك ۇلگىلەرىن قوسىپ ونى 13 توپقا ءبولىپ، ءار توپتاعى ورنەكتەر ءوز ەرەكشەلىگىنە قاراي ايشىقتاپ كورسەتىلدى. ءارقايسى ورنەك ۇلگىلەرىندەگى قورشاۋ ورنەگىن بۇرۋ جانە بۇرىشتىق سيممەتريالى وسپەن بۇرۋ، ۇزارتۋ، جالعاپ بۇرۋ سىندى ەكى ءتۇرلى ءتاسىل وسى كىتاپتىڭ باسىنان اياعىنا دەيىن ۇقساماعان ماتەماتيكالىق عىلمي ۇلگىمەن بەرىلدى.

ءتىلشى: قازاق ويۋ – ورنەگىنىڭ ماتەماتيكالىق عىلمي دالەلدەرىن ءتىپتى دە تەرەڭدەي زەرتتەۋ جونىندە الدا قانداي جوسپار – جوبالار ازىرلەپ وتىرسىز؟

بولاتباي: ويۋ – ورنەك مادەنيەتى - ۇشان – تەڭىز عىلميلىقتى ءوز بويىنا سىڭىرگەن مادەنيەت. مەن ويۋ – ورنەكتى جيناي، رەتتەي ءجۇرىپ مۇنداعى ماتەماتيكالىق زاڭدىلىقتى بايقادىم. وسىنداي شەتسىز دە شەكسىز ويۋ – ورنەك ءورىسى ارقىلى قازاق حالقىنىڭ عىلىمعا قانشالىق جاۋاپكەرشىلىكپەن، قانشالىق ەڭبەككەرلىكپەن قارايتىن حالىق ەكەنىن تەرەڭ ءتۇسىندىم. ەگەر دارىندى جاستارىمىز ويۋ – ورنەك ءورىسى جانە ول قامتيتىن مازمۇن جونىندە ىشكەرىلەي زەرتتەپ، زەردەلەۋگە مويىن بۇرار بولسا، ويۋ – ورنەك ورىسىندەگى تاعى دا اشىلماي جاتقان عىلمي زاڭدىلىقتاردى اشاتىندىعىنا سەنەمىن. ءتوراعا شي جينپيڭ جاقىندا «ءبىر بەلدەۋ، ءبىر جول» دەيتىن بولاشاق دامۋدىڭ تىڭ داستانىن ءار ۇلت، ءار ەل ءوزىنىڭ ەڭبەككەرلىك رۋحىمەن، وزىندەگى مادەنيەت رۋحىمەن، عىلىم – تەحنيكا رۋحىمەن سەلبەسە وتىرىپ جازۋعا ۇندەدى. بۇل ۇندەۋ ءبىزدىڭ كومەسكى تارتىپ بارا جاتقان مادەنيەتىمىزدى وسىزامان مادەنيەتىمەن قوسا دامىتۋىمىزعا شابىت سيلايدى. ءبىز وسىنداي ورايلى ساتتە مادەنيەتىمىزدىڭ ءبىر سالاسى بولعان ويۋ – ورنەك مادەنيەتىمىزدىڭ وركەنيەت ساحىناسىندا جارقىراپ تۇرۋىنا تامشىداي بولسادا ۇلەس قوسۋىمىز كەرەك. «وركەنيەت ورىسىندەگى قازاق ويۋ – ورنەكتەرى» دەگەن اتپەن كىتاپ ەتىپ قۇراستىرىپ، دايىنداپ، زەرتتەگەن ەڭبەگىمدى ەل كادەسىنە جاراسا ەكەن دەپ ازىرلەپ وتىرمىن.

ءتىلشى: سۇحپاتىڭىزعا راحىمەت.

بولاتباي: راحىمەت بالام وزىڭە. مىقتى دەنساۋلىق، قىزمەتىڭە تابىس تىلەيمىن.

جاۋاپتى رەداكتورى: سەرىك دالەلقان ۇلى

سۋرەتتەر سويلەيدى

جۇڭگو حالىق ازاتتىق ارمياسى قۇرىلعاندىعىنىڭ 90 جىلدىعى قارساڭىندا وبلىستىڭ ءتورت باسشىلىق القاسىنىڭ باسشىلارى «1 – تامىز» حال سۇراۋ قيمىلىن ورىستەتتى

قورعانىس مينيسترلىگى سالتاناتتى قوناعاسى وتكىزىپ، جۇڭگو حالىق ازاتتىق ارمياسى قۇرىلعاندىعىنىڭ 90 جىلدىعىن قۇتتىقتادى.

جۇڭگو حالىق ازاتتىق ارمياسى قۇرىلعاندىعىنىڭ 90 جىلدىعىن قۇتتىقتاۋ كونسەرتى − «پارتيا تۋى استىندا» بەيجيڭدە قويىلدى

  شي جينپيڭ اسكەري پاراتتى كوزدەن كەشىردى ءارى ماڭىزدى ءسوز سويلەدى

شينجياڭدا جۇڭگو حالىق ازاتتىق ارمياسى قۇرىلعاندىعىنىڭ 90 جىلدىعىنا ارنالعان سيمفونيالىق كەش وتكىزىلدى

ەڭ سۇيىكتى ادامدارعا گۇل ۇسىندى

مەملەكەتتىك ساياسي كەڭەس موڭعۇلكۇرەدە ۇسىنىس جوبالاردى ءبىر جاقتى ەتۋ – اقىلداسۋ ناق مايدان ءماجىلىسىن وتكىزدى

اقىسىز دەنساۋلىق تەكسەرتۋ جونىندەگى ۇيىمداستىرۋ، ۇگىت قىزمەتى جاقسى ىستەلدى

الەۋمەتتىك اۋماقتاعى پارتيا مۇشەلەرى سەرت بەرۋ قيمىلىنا قاتىناستى

ون مىڭ ادام پارتياعا كىرۋ سەرتىن قايتا بەرۋ قيمىلىن قانات جايدىردى

پارتيالى كادرلار پارتيا تۋى الدىندا سەرت بەرىپ، سەنىمدەرىن بەكەمدەدى

چاڭ ۋانچۋان شاڭحاي سەلبەستىك ۇيىمى مۇشە مەملەكەتتەرىنىڭ 14 – كەزەكتى قورعانىس مينيسترلەر ماجىلىسىنە قاتىناستى