اقىن ۇستازىما سالەم

كەلۋ قاينارى: : ىلە كەشى گازەتى   |   جولدانعان ۋاقىتى:2017 - 08 - 18 15:36

داۋلەتبەك بايتۇرسىن ۇلى

(ازىلبەك كىنازبەك ۇلى تۋرالى)

ەشكىمنەن ەشتەڭە الماساڭ دا قارىز بولىپ قايتارا الماي جۇرەتىن ساتتەرىڭ بولادى. بىرەۋدىڭ ىقىلاسىنا، بىرەۋدىڭ سيىنا، بىرەۋدىڭ ونەگەسىنە قارىز بولىپ بورىشقا باتاسىڭ! مەنىڭ بۇل جولعى ايتايىن دەگەنىم، ۇستاز الدىنداعى مويىنعا مىنگەن قارىز ەدى... 1981-1983-جىلدار كۇنەس اۋدانىندا ەكى جىل ءبىلىم الىپ ستۋدەنت بولعانىمىز بار. ءۇشبۋرىلدىڭ (تەكەس، كۇنەس، قاس وزەندەرى) ءبىر سالاسى كۇنەستىڭ وڭتۇستىك قاپتالىنداعى بەستوبە قالاشىعىنىڭ شەتىنە تامان سالىنعان ىلە پەداگوگيكالىق تەحنيكۋمىندا جالىنداعان جاستىقتىڭ باقىتتى شاعىن وتكىزگەن ەدىك. وقۋ ورنى بولعان سوڭ، ارينە ۇستاز اۋىزعا الىنادى. ونىڭ قىزىعى دا، قيىندىعى دا ۇستازدارمەن بايلانىستى. ستۋدەنتتىك كەزەڭدى ولارسىز ەسكە الۋ مۇمكىن ەمەس. ادەبيەتكە قىزىعۋشىلىق بويىڭدا بولعانىمەن، شام بولسا مايىن قۇيىپ بىلتەسىنە وت تامىزۋ، بۇلاق بولسا كوزىن اشىپ ارناسىنا ءتۇسىرۋ تەك سول ۇستازعا كەلىپ تىرەلەدى ەكەن. ورتا مەكتەپ اقىن-جازۋشى تاربيەلەيتىن ورىن ەمەس، جالپى ءبىلىمنىڭ سوڭىندا ساعات سايىن سان عىلىمعا اۋىسىپ العا كەتىپ بارا جاتقان كەرۋەن دەرسىڭ... جوعارى ورلەپ وقىعان سايىن بويىڭداعى ەرەكشەلىكتەر ءبىلىنىپ بۇلقىنىستار بوي كورسەتەدى. بايقاۋىمشا، مەنەن سەزىلگەنى ماتەماتيكا مەن فيزيكا توڭىرەگىندەگى بەلگىلەر بولسا كەرەك. ويتكەنى سول پاندەردىڭ مۇعالىمدەرى ۇيىرسەكتەپ، جارىستارعا دايارلاپ اينالىپ جۇرەتىن. سىرتقى دۇنيە سەزبەگەن، كوزگە كورىنبەگەن وزەگىمدە ءبىر بۇلكىل بولدى. ونداعان ساباق، كلاسكومدىق مىندەت، قوعامدىق جۇمىستار ونىڭ اشىلۋىنا مۇمكىندىك تە بەرمەگەن بولۋ كەرەك، كەيىنگە ىعىسىپ كەنجەلەپ قالا بەردى. وزىڭنەن ءوسىپ شىعىپ، سىرتقا تەپسىنىپ تۇرماعان سوڭ ەكىنىڭ ءبىرى بايقاماۋى دا مۇمكىن. كەيدە الدامشى ەلەس پەن سەتىنەگىش سەزىمدەر بولادى، وندايدا كوز بايلانىپ كورمەي قالۋ دا عاجاپ ەمەس. دەگەنمەن، ىشىمدە ادەبيەتكە دەگەن قىزىعۋ، قۇلشىنۋ ءبىر باسەڭدەگەن جوق. ول ورىنداعان تاپسىرمالاردان، دوستاردىڭ البومىنا جازعان ەستەلىك جىر جولدارىنان بايقالىپ قالاتىن. ءدال سول جىلدارى ىشتەسىپ ءتىل تابىسىپ كەتپەسەك تە، ادەبيەت پانىنەن ەكى جىل بويى ءدارىس العان ۇستازىمىز، اقىن ازىلبەك كىنازبەك مۇعالىمدى قاتتى سيلايتىنمىن. ءبىر جاعىنان ول كىسىنىڭ سۇسىنان ىعاتىنبىز، قايمىعاتىنبىز. بويىندا ءبىلىمدى زيالىعا ءتان تۇلعالىق سيپاتى مۇندالاپ تۇراتىن. ءسوزى شالت، مىنەزى تىك، وتە كىرپياز تازا جۇرەتىن. ءبىلىمى بيىك بولعاندىقتان تاعار ايىپ، كورسەتەر كىنا تابا المايتىنبىز. ول كىسى ساعات بويى، جازىپ كەلگەن (ءتارتىپ بويىنشا ءبارى جازىلعان بولۋ كەرەك) كونىسپەككە ءبىر قاراماي ءوز سوزىندەي ەتىپ تۇسىندىرەتىن. تىڭدايتىنبىز، ىلەسىپ جارىسا جازاتىنبىز. كەيبىرەۋلەر سەكىلدى ايەلدەرمەن جىرتىڭداپ قالجىڭ ايتىپ وتىرعاندى قىرتىسى سۇيمەيتىن. بىردە ساباققا كىرە الدىڭعى پارتادا وتىرعان ەكى قىزدى كورە سالا، «نە، سەندەر مەنىڭ تاماعىمدى تاماشالاپ وتىرايىن دەپ پە ەدىڭدەر؟ يەگىمە تىعىلماي بارىڭدار اناۋ ارتقى پارتاعا!» دەپ ىعىستىرىپ جىبەرىپ، ساباعىن جالعادى. قىز ستۋدەنتتەرگە ساۋساعىن تيگىزبەيتىن ءارى ولاردان كەمىندە ءبىر مەتردەي الىستان ءتىل قاتاتىن. ءدارىستى ىجداعاتىمەن بەرىلىپ، تەرەڭىنەن سويلەيتىن. تەوەريالىق تۇستارىنا مىسال كەلتىرگەندە ادەمى، جادىڭدا جاتتالىپ قالاتىن ولەڭ جولدارىن وقيتىن ەدى. سول تۇستا الگى وقىعان ولەڭدەرىنىڭ ءبىرىن دە «مەنىڭ جازعان ولەڭدەرىم» دەپ ايتقان ەمەس.

ءبىز كەيىن ونىڭ كىتاپتارىن وقىعان سوڭ بارىپ باياعىداعى ولەڭدەردىڭ كوبى وزىنىكى ەكەنىن ءبىلىپ ەدىك. الدە نەشە ليريكالىق جىر جيناقتارى بولۋمەن بىرگە، سول جىلدارى «اققۋلار ۇشىپ بارادى» دەگەن ولەڭ رومانى كىتاپ بولىپ باسىلىپ شىقتى. ونى دا اۋديتورياعا كىرىپ الىپ «مەن...وسىنداي كىتاپ جازدىم» دەپ ماقتانىپ، سارىن سالعان جوق. بىزگە كەلتىرەتىن سۇلۋ شۋماقتارىن روماننىڭ تاراۋلارىنان تاۋىپ الىپ قايران قالعانبىز. ول كىسىنىڭ وتباسى، ماحابباتى تۋرالى ءار كىم ءار ءتۇرلى اڭىزدار ايتاتىن... شىندىعىن ەشكىم بىلگەن جوق. ستۋدەنتتەردىڭ كوبى الىستان سيلاپ، الىستان ەلىكتەيتىن. ونىڭ ساباعىن وقىپ، تاپسىرماسىن ورىنداپ جانتالاسىپ جاتاتىن. ءبىر جولى ءابدىعالان دەگەن كۇلدىرگى ساباقتاسىمىز ەمتيحاننان وتپەي قالىپ، اعايدىڭ الدىنا بارادى... «مۇعالىم، ماعان قيىن بولدى، ەندى نە بەتىمدى ايتامىن؟! مەنى وتكىزبەسەڭىز بىتكەن جەرىم وسى...» دەمەي مە. سوندا ازىلبەك اعاي «سەنى جۇرت كۇلدىرگى دەپ ءجۇر عوي، ءدال وسى جەردە مەنى كۇلدىرسەڭ، باعاڭ جوعارى» دەيدى. «مۇعالىم، قاپەلىمدە ءسىزدى قايتىپ كۇلدىرەمىن؟ دەگەنمەن ءبىر نارسەنى انىقتاپ الايىنشى... ءسىز وڭقاي كۇلەسىز بە، الدە سولاقاي كۇلەسىز بە؟» دەگەندە، راقاتتانىپ كۇلگەن ازىلبەك مۇعالىم وعان ۋادەسى بويىنشا ەمتيحاننان وتكىزىپ جىبەرىپ ەدى. ماۋسىم سوڭىندا ەمتيحانداردى تاپسىرىپ جاتتىق. مەن دە كوپ قاتارلى ساباعىنان تاپسىرىپ شىقتىم، وزىمە سەنىمدىمىن. بىرەر كۇننەن كەيىن جاۋاپ جازعان قاعازىمىزدى تاراتىپ بەردى، قاپەرىمدە تۇك جوق قاراسام، باسىنا «59» قويىپتى. ياعني وتپەي قالدىم. جاۋاپتارىما قارايمىن سىزىلعان قاتە جوق، ءتارتىپ بۇزىپ قۋىلعان جوقپىن... مۇعالىمنىڭ الدىنا بارىپ باعامنىڭ دۇرىس ەمەس ەكەنىن ايتامىن عوي، «ءيا، بىلەمىن، كلاسكوم! سەندە ماسەلە بار! جەتەكشىلەرىڭە نە ىستەپ جۇرسىڭدەر؟» دەدى، كادىمگىدەي ىزعارلانىپ. وسىدان بۇرىن ءبىر وقيعا بولعان... ءبىراق، شىنىندا ول ىسكە مەنىڭ قاتىسىم جوق ەدى. «وندا جەتەكشىنىڭ وزىنەن سۇراپ انىقتاڭىز!» دەپ، قايتۋدان باسقا امال بولمادى. قورتىندى شىعارىلاتىن شاققا ءبىر كۇن قالعاندا الدىنا تاعى باردىم. «ءيا، كلاسكوم! كەلدىڭ بە؟ مەن انىقتادىم، ساعان سەنۋگە بولادى ەكەن. ءوز باعاڭ 95، 59 دى اۋدارىپ قويدىم» دەدى ءجۇزى ءسال جۇمسارىپ. ءتارتىپ بويىنشا ءمۇعالىم ساباققا كىرىپ كەلگەندە، ءبارىمىز تەگىس ورنىمىزدان تۇرىپ قۇرمەت ءبىلدىرۋىمىز كەرەك بولاتىن. ادەبيەت پانىنەن اعاي ارشىنداپ باسىپ ەسىكتەن ىشكە ەندى. مەن شىعارىپ وتىرعان ەسەپتەرىمنىڭ سوڭعى جولدارىن جازۋعا ۇلگىرمەگەن سوڭ، قولىم قالامدا، كوزىم داپتەردە ورنىمنان سەلقوستاۋ جارتىلاي كوتەرىلگەن بولۋىم كەرەك... «وتىرىڭدار!» دەگەن سوزبەن ىلەسە تاعى دا الگى ەسەپتىڭ جاۋابىن جازا سالايىن دەپ شۇقشيا قالىپپىن. قايدان كەلگەنىن دە بىلمەي قالدىم، «سارت» ەتكەن دىبىسپەن ىلەسە الدىمداعى ماتەماتيكا وقۋلىعى ازىلبەك اعايدىڭ قولىنان ىتقىپ شىعىپ ەسىككە قاراي ۇشىپ بارا جاتتى. ەكپىنى قاتتى بولعانى سونشالىق، تارس ەتىپ تيگەن ەسىك اشىلىپ كەتىپ وقۋلىق سىرتقا ءبىراق جالبىراپ بارىپ جايىلىپ ءتۇستى.

سىنىپ ءىشى قۇلاققا ۇرعان تاناداي... «مەنىڭ ساباعىمدا ەسەپپەن اينالىسۋعا رۇقسات جوق! قاشانعى ايتامىن سەندەرگە؟ قازىر قازاق ادەبيەتى ساباعى!» دەدى ەكپىندەي نىعارلاپ. بۇل تەكتەس قىزىقتاردان كەندە بولعان جوقپىز، كەيىن امان-ەسەن وقۋىمىزدى ءبىتىرىپ اۋىلىمىزعا اتتاندىق. مەن فيزيكا مۇعالىمى بولىپ موينىما مىندەت السام دا، قىزمەتكە شىققان سوڭ ادەبيەتكە ءبىر تابان جاقىنداي ءتۇستىم. بۇرىن باسقا جاقتا جۇمىس ىستەپ كەلگەن ادەبيەتشى اۋەس ابەن دەگەن ۇستازىمىزبەن قىزمەتتەس بولۋ ءناسىپ بولدى. جايىمىز جاراسىپ، كومەسكى كوزدەر اشىلعانداي كۇي كەشتىم. باياعى ازىلبەك تۇتاتقان ۇشقىندى اۋەس زورايتتى. ءبىر كەزدە ساباق ۇستىندە جاتقا وقيتىن اۆتورى بەلگىسىز جىرلاردىڭ دەنى ۇستازىمىز ازىلبەك كىنازبەكتىڭ ولەڭدەرى ەكەنىنە كەيىن كوزىمىز جەتتى. ودان بەرى دە اتتاي 35 جىل وتە شىعىپتى... «جاس كەزىڭدە وقىعانىڭ تاسقا باسقان تاڭباداي» دەگەن راس ەكەن، شۋماقتارى سانادا ساقتالىپ قالىپتى. «دالاقتاپ ەكى ەتەگى كۇرەڭ ىشىك، بۇزاۋ ءتىس اتتىڭ سانىن تىلەدى شىپ. جىگىتى ءبىزدىڭ ەلدىڭ كوكپار تارتسا، جۇرەدى اتان سەركە توبەدە ۇشىپ»، «ويپىر-اي، مىناۋ نەتكەن كوپىر ەدى، قوسىلعان ەكى تاۋدىڭ كوكىرەگى. باسقانداي جەلكەسىنەن كارى جىلان، استىنان اق جال وزەن سەكىرەدى»، «ادام-تەڭىز، قوعام-قاينار، ءومىر كەڭ، سونىڭ ءبارى ميعا كەلىپ توگىلگەن. ميداعى وڭدەر جاساي بەرەر قاشانعى، كوزدەن كەتسە، ۇمىت بولار كوڭىلدەن»، تاۋلار، جوندار، قىراتتار، سەمىز نارداي سۇلاعان. اينا، ءمولدىر بۇلاقتار، ءوز كەۋدەڭنەن قۇلاعان»، «سونىڭ ءبارى بولدى ۇمىت، ەندى مەيلىڭ تانىپ ال. قىز بەتىڭدە ماڭگىلىك، جاس ەرنىمنىڭ تابى بار!»، «قىزداردىڭ كوزى قيىلسا، سۇيەمىن دەۋىڭ بەكەر گەپ. تاعدىرىڭ كىمدى بۇيىرسا، ءسۇي، سونى جارىم ەكەن دەپ»... وسىلايشا كەتە بەرۋشى ەدى... ۇستازىمىزدىڭ جىر جولدارىنىڭ ىشىندە، مىناۋ سوڭعى شۋماق مەنىڭ ومىرىمدە باعىت-باعدارعا، ۇستانىمعا اينالعان ولەڭ. قاتەلەسۋدەن، ءسۇرىنىپ-تايىپ كەتۋدەن ساقتاپ كومەگىن كوپ تيگىزگەن جولدار!.. «تاعدىرىڭ كىمدى بۇيىرسا، ءسۇي، سونى جارىم ەكەن دەپ» دەپ ىلعي دا قاسىمنان ءتىل قاتىپ تۇردى. شاماسى، اقىننىڭ ءوزى دە وسى قاعيداعا بويسۇنعان ادام ەكەنى بايقالادى. ودان ول ەش زيان تارتقان ەمەس، مەن دە ءسويتتىم. اۋىلعا كەلىپ قانىمىزداعى باردى باستاۋ ەتىپ، اۋەس ابەن ۇلىنا ارقالانىپ «اقىن» بولىپ ولەڭ جازىپ، باسىلىمدارعا جولداي باستادىق. مەنىڭ ۇستازىم ازىلبەك كىنازبەك ۇلى دا شاقىرۋ بويىنشا كۇنەستەن كوشىپ قۇلجا قالاسىنا كەلىپ «ىلە اعارتۋى» جۋرنالىنا باس رەداكتور بولىپ تاعايىندالدى. ولجابايعا وي ءتۇستى دەگەندەي ءبىر كۇنى، «ۇستازىما» (ازىلبەك كىنازبەككە) دەگەن ولەڭ كەلە قالدى. «ادام-تەڭىز، قوعام-قاينار، ءومىر كەڭ، سونىڭ ءبارى ميعا كەلىپ توگىلگەن. ميداعى وڭدەر جاساي بەرەر قاشانعى، كوزدەن كەتسە ۇمىت بولار كوڭىلدەن». «دەۋشى ەدىڭىز تەرەڭىنەن تولعانىپ، سودان بەرى بەس-التى جىل بولدى انىق. مۇمكىن سولاي ۇمىتقان دا شىعارسىز، تۇسىرەرسىز ەسىڭىزگە زورلانىپ!.. بولعان ەمەس وزىڭىزگە كەشە وكپەم، الدىڭىزدان كەزدەرىم جوق كەسە وتكەن.

كىتابىمدى لاقتىرىپ ەدىڭىز، شۇعىلدانىپ وتىرعاندا ەسەپپەن... ەسەپپەنەن جۇرسەم داعى اعالاپ، ولەڭنەن دە وي قورىتقام جاعالاپ. باعبان قانشا بولسا داعى كورەگەن، كەيدە دۇرىس كەتە المايدى باعالاپ. مىنەزىڭىز قيىن ەدى كەي شاقتا، قويۋشى ەدى قيلى-قيلى وي ساپ تا. سونداي ساتتەر قالادى ەكەن ەلەس بوپ، باسقالارىن شىن ۇمىتىپ قويساق تا!.. ءبارىن كورەر ادام دەگەن ومىردەن، بىرەۋ كۇلىپ، بىرەۋلەر ءجۇر ەگىلگەن. وتكەن كۇندەر انىق باسسا تاڭباسىن، نەگە ۇمىت بولا قويسىن كوڭىلدەن؟!» وسىلاي قاعازعا تۇسكەن التى شۋماقتى تاعى ەكى ولەڭمەن قوسىپ، «ىلە اعارتۋى» رەداكسياسىنا سالىپ جىبەردىم. ءۇش ايدان كەيىنگى جاڭا سانىن اشىپ وتىرسام، الگى ازىلبەك ۇستازعا جولداعان ولەڭىم سول كۇيىندە جۋرنالدا جارىق كورىپتى. وسى كەزدە بارىپ ۇيالعانىمنان دەنەم شىم ەتىپ، بەتىمە ىستىق جالىن لاپ ەتە قالدى... بۇل نە، ۇستازدىڭ ايىبىن بەتىنە باسۋ ما؟ كىنالاۋ ما؟ جوق الدە «ولەڭشى» بولدىم دەپ ماقتانۋ ما؟ قايتكەن كۇندە دە شىعارما جارىق كوردى، ول كىسى بىلەرمەندىك تانىتىپ وتىرعانى انىق. ۇستازدان كەشىرىم سۇراۋ ماقساتىمەن، ءبىر جاعى راحمەت ايتايىن دەپ ەرتەسىنە اۆتوبۋسقا بەلەت الىپ قۇلجاعا تارتىپ كەتتىم...

بىرەر جىلدان سوڭ ءوزىم دە وبلىس ورتالىعى قۇلجا قالاسىنا جۇمىس بابىمەن اۋىسىپ كەلدىم، انە سول كۇننەن باستاپ مەن اقىن اعامىزبەن ەتەنە جاقىن بولىپ ولەڭ ولكەسىندە بىرگە شارلادىق. وسى كۇنى كوپ ويلانامىن... ايتەۋىر ازدى-كوپتى ادەبيەت الاڭىندا باس اۋىرتىپ ءجۇرمىز. بىرەۋ بىلەر، بىرەۋ بىلمەس... قالامگەر دەگەن اتىمىز بار. سونداي ساتتە وسى ءداندى ەككەن كىم ەدى؟ توپىراعىن مايقانداپ، ارىققا سۋ سالىپ، مايساسىن كىم باپتاپ ەدى؟ دەگەن ويلار سان ساققا جۇگىرتەدى. ارينە، جىر-داستان حالىق قازىناسىنان سۋسىندادىق، كودەك پەن تاڭجارىقتى جاتتادىق... دەي تۇرعانمەن تەورەيالىق ءبىلىمىن تامىزدىقتاپ تاعدىرىمىزعا تاماشا شىراق جاققان ازىلبەك كىنازبەكتى ەسكە الماۋ مۇمكىن ەمەس! مارقۇم ءتىرى بولسا ەندى عانا 70 تەرگە كەلمەك ەكەن. ەلۋدەن اسقان شاعىندا اجالعا تاپ بولعان اقىننىڭ ارتىندا قالعان ەڭبەكتەرى 5 تومعا جۋىق كورىنەدى. بىرنەشە جىلدىڭ الدىندا قالامگەر نۇربولات ءابدىقادىردىڭ تاماشا ەسسەسىن وقىعانىم بار. مەن سەكىلدى قانشالاعان شاكىرتتەرىنە ءبىلىم ءنارىن جۇتقىزىپ، پوەزيانىڭ جىلۋىن وتكىزگەن ۇستازعا ءبىر ءسات توقتالۋ ءجون دەپ سانايمىن! موينىمىزدا كوپ قارىز بار، ونى نە قايتارامىز، نە قايتارا الماسپىز... الايدا، اتا-انانىڭ، ۇستازدىڭ ەڭبەگىن وتەۋ ەش مۇمكىن ەمەس ەكەن.

دايىنداعان

ماۋسىم نۇر

جاۋاپتى رەداكتورى: سەرىك دالەلقان ۇلى

سۋرەتتەر سويلەيدى

كوڭىل تورىنەن ورىن العان ادام

جۇڭگو حالىق ازاتتىق ارمياسى قۇرىلعاندىعىنىڭ 90 جىلدىعى قارساڭىندا وبلىستىڭ ءتورت باسشىلىق القاسىنىڭ باسشىلارى «1 – تامىز» حال سۇراۋ قيمىلىن ورىستەتتى

قورعانىس مينيسترلىگى سالتاناتتى قوناعاسى وتكىزىپ، جۇڭگو حالىق ازاتتىق ارمياسى قۇرىلعاندىعىنىڭ 90 جىلدىعىن قۇتتىقتادى.

جۇڭگو حالىق ازاتتىق ارمياسى قۇرىلعاندىعىنىڭ 90 جىلدىعىن قۇتتىقتاۋ كونسەرتى − «پارتيا تۋى استىندا» بەيجيڭدە قويىلدى

  شي جينپيڭ اسكەري پاراتتى كوزدەن كەشىردى ءارى ماڭىزدى ءسوز سويلەدى

شينجياڭدا جۇڭگو حالىق ازاتتىق ارمياسى قۇرىلعاندىعىنىڭ 90 جىلدىعىنا ارنالعان سيمفونيالىق كەش وتكىزىلدى

ەڭ سۇيىكتى ادامدارعا گۇل ۇسىندى

مەملەكەتتىك ساياسي كەڭەس موڭعۇلكۇرەدە ۇسىنىس جوبالاردى ءبىر جاقتى ەتۋ – اقىلداسۋ ناق مايدان ءماجىلىسىن وتكىزدى

اقىسىز دەنساۋلىق تەكسەرتۋ جونىندەگى ۇيىمداستىرۋ، ۇگىت قىزمەتى جاقسى ىستەلدى

الەۋمەتتىك اۋماقتاعى پارتيا مۇشەلەرى سەرت بەرۋ قيمىلىنا قاتىناستى

ون مىڭ ادام پارتياعا كىرۋ سەرتىن قايتا بەرۋ قيمىلىن قانات جايدىردى

پارتيالى كادرلار پارتيا تۋى الدىندا سەرت بەرىپ، سەنىمدەرىن بەكەمدەدى