شينجياڭ فيلوسوفيا-قوعامدىق عىلىمدار تورابى
تاريحتىڭ سالقار كوشىندەگى تاعى ٴبىر رەتكى ”جۇڭگو _ فرانسيا كەزدەسۋى“
   ۋاقىتى:2024-05-14   |  كەلۋ قاينارى: شينجياڭ گازەتى

  تاريحتىڭ سالقار كوشىندەگى تاعى ٴبىر رەتكى ”جۇڭگو _ فرانسيا كەزدەسۋى“

  _ ٴتوراعا شي جينپيڭنىڭ فرانسياداعى 3 ـ رەتكى مەملەكەتتىك ساپارى جونىندە ەستەلىك

  □ شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ تىلشىلەرى ني سى ـ ي، حاۋ ۋيۋي، ليۋ حۋا

  كەڭ ـ بايتاق ازيا _ ەۆروپا قۇرلىعى _ ادامزات وركەنيەتىنىڭ شۇعىلا شاشقان جەرى.

  جۇڭگو مەن ەۆروپا ازيا _ ەۆروپا قۇرلىعىنىڭ ەكى شەتىنە ورنالاسقان، كوپ ۇيەكتىلىكتى ىلگەرىلەتەتىن ەكى ۇلكەن كۇش، جاھاندانۋدى قولدايتىن ەكى ۇلكەن بازار، الۋان تۇرلىلىكتى دارىپتەيتىن ەكى ۇلكەن وركەنيەت. جۇڭگو مەن ەۆروپانىڭ قالاي قاتار تۇرۋى، قانداي ىسكەرلىك كورسەتۋى ازيا _ ەۆروپا قۇرلىعىنىڭ گۇلدەنىپ ـ كوركەيۋىنە قاتىستى، الەمدىك جاعدايدىڭ بەتالىسىنا ىقپال جاسايدى.

  ٴىرى ەل ديپلوماتيادا ۇزاق بولاشاقتى كوزدەيدى ٴارى سەرتتى بۇزبايدى. جاڭا ٴبىر جىلدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ شەتەلگە ساپارعا شىعۋ اڭگىمەسى ەۆروپادان باستاپ جازىلدى.

  ٴبىرىنشى بەكەتىندە فرانسياعا باردى. ”ەرەكشە دوس“، ”ەرەكشە قارىم ـ قاتىناس“؛ ٴارى ەكى جاقتى تياناق ەتتى، اسىرەسە، جالپى جاعدايدى بەتكە الدى _

  قول ۇستاسا 60 جىلدى باستان وتكەرگەن جۇڭگو _ فرانسيا قارىم ـ قاتىناسى قايتكەندە تۋراشىلدىقتان اينىماي جاڭالىق اشىپ، بولاشاققا جول سالىپ، جۇڭگو _ ەۆروپا قارىم ـ قاتىناسىنىڭ قۋاتتى موتورى بولىپ، الەمدىك باسقارۋدى كەمەلدەندىرەتىن جۇڭگو _ فرانسيا كۇشىن زورايتا الادى؟

  20 جىل بويى بىلەك بىرىكتىرە العا باسقان جۇڭگو مەن ەۆروپانىڭ جان ـ جاقتى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك قارىم ـ قاتىناسى قايتكەندە ورنىقتىلىق بارىسىندا ىلگەرىلەپ، ورنىقتى قاداممەن الىسقا جەتىپ، ٴوز ـ ٴوزىنىڭ دامۋىنا اناعۇرلىم ويداعىداي قىزمەت وتەپ، ادامزاتتىڭ العا باسۋ ىستەرىن اناعۇرلىم ويداعىداي ىلگەرىلەتە الادى؟

  مۇنىڭ جاۋابى جاسىل جەلەك جامىلعان سەنا وزەنىنىڭ بويىندا جازىلدى، اق قارعا ورانعان پيرەنەس تاۋ سىلەمدەرىندە جازىلدى، جۇڭگو _ فرانسيا ٴار سالاسىنىڭ دوستىق سەلبەستىكتى تەرەڭدەتكەن كەڭ كولەمدى تىلدەسۋلەرىندە جازىلدى، شىعىس پەن باتىس وركەنيەتىنىڭ ازيا _ ەۆروپا قۇرلىعىن ەندەي وتكەن مەيىرىمدى قول الىسۋلارىندا جازىلدى...

  ٴتوراعا شي جينپيڭ بىلاي دەدى: ”جۇڭگو مەن فرانسيا دەربەس، ٴوز ـ وزىنە قوجايىن بولۋ رۋحى بار ەكى ٴىرى ەل رەتىندە، تاريحتىڭ سالقار كوشىندە ٴار رەت كەزدەسكەندە وراسان زور ەنەرگيا شىعارىپ، دۇنيە ٴجۇزىنىڭ العا باسۋ بەتالىسىنا ىقپال جاساپ وتىر“.

  5 ـ ايدىڭ 5 ـ كۇنىنەن 7 ـ كۇنىنە دەيىن، جۇڭگونىڭ مەملەكەت باسشىسى ديپلوماتياسىنىڭ ”فرانسيا ۋاقىتى“ دۇنيە ٴجۇزىن جالت قاراتتى.

  ورىن مەن تاباندىلىق:

  شىنايى دوستار، بىرگە يگىلىككە كەنەلەتىن سەرىكتەر بولۋ

  تاعى ٴبىر تىرشىلىك تىنىسى جالىنداعان مەزگىل، جۇڭگو _ فرانسيا دوستىعىندا تاعى ٴبىر تىڭ تاراۋ باستالدى.

  2014 ـ جىلى، 2019 ـ جىلى، ٴتوراعا شي جينپيڭ ەكى رەت كوكتەمدە فرانسياعا ساپارلاي باردى. جۇڭگو مەن فرانسيانىڭ ديپلوماتيالىق قارىم ـ قاتىناس ورناتقاندىعىنىڭ 60 جىلدىعى ساتىندە، كورىكتى فرانسيا توپىراعىنا تاعى دا اياق باستى.

  جوعارى دەڭگەيدە سي ـ سياپاتتار كورسەتىپ، قۇرمەتتى ٴارى جاقىن دوسىن قارسى الدى.

  5 ـ ايدىڭ 5 ـ كۇنى پاريجگە جەتتى _ ماكرون زۇڭتۇڭ اتتال زۇڭليدى اۋەجايعا بارىپ قارسى الۋعا ارنايى ورنالاستىردى. سەبەزگىلەگەن جاڭبىردا ٴتوراعا شي جينپيڭ ۇشاق ەسىگىنەن شىققاندا، اتتال زۇڭلي الىستان كەلگەن سيلى قوناقپەن جۇڭگو تىلىندە ”سالەمەتسىز بە!“ دەپ امانداستى. قىزىل كىلەم ۇستىندە اڭگىمەلەسىپ كەلە جاتىپ، اتتال زۇڭلي ٴتوراعا شي جينپيڭگە ٴوزىنىڭ جۇڭگونى بىلەتىنىن، ٴبىر جىل جۇڭگو ٴتىلىن ۇيرەنگەنىن، بەيجيڭ، شاڭحاي، يىنچۋاندا بولعانىن ايتتى. ”وتە جاقسى، وتە ولشەمدى سويلەيدى ەكەنسىز. جۇڭگوعا ساپارلاي كەلۋىڭىزدى قارسى الامىز“، ـ دەدى ٴتوراعا شي جينپيڭ كۇلىمسىرەي.

  اۋەجايدان قوناق ۇيگە دەيىن موتوتسيكل اترەتى قورعاپ باردى. ايبىندى جەڭىس قاقپاسى الدىندا جۇڭگو مەن فرانسيانىڭ مەملەكەت تۋلارى دوستىقتىڭ كوركەم كارتيناسىن قۇراپ، قىزىل كەرمە تۋلار ساپاردىڭ تولىق تابىستى بولۋى جونىندەگى ىزگى تىلەكتەردى ٴبىلدىردى. شاتتىققا تولى بارابان ٴۇنى كوتەرىلدى، ايداعار، ارىستان ٴبيى بيلەندى، كەڭ چامپس ەليزە داڭعىلى قويۋ مەرەكەلىك تۇسكە ەندى.

  5 ـ ايدىڭ 6 ـ كۇنگى مەملەكەت ىستەرى قيمىلى _ فرانسيانىڭ تەرەڭ قاتپارلى تاريحىنا كۋا بولعان داڭقتى اسكەرلەر سارايى ٴتوراعا شي جينپيڭگە تاعى ٴبىر مارتە قاقپاسىن اشتى. التىن ٴتۇستى كۇمبەزشەسى كوك اسپانمەن شاعىلىسىپ، نەگىزگى اۋلانىڭ كاريدورمەن تۇتاسقان شەتىندە رەسپۋبليكا قورعاۋشىلار اترەتى مەن ٴۇش ارميا قۇرمەت قاراۋىلى رەتتى ساپ تۇزەپ تۇردى. ايبىندى جورىق كۇيى، ساۋلەتتى سالتانات قاتارى، سالتاناتتى قارسى الۋ سالتى قوناق يەسىنىڭ شىن ىقىلاسى مەن ىزەت ـ قۇرمەتىن بارىنشا ايگىلەدى.

  قارسى الۋ سالتىنان كەيىن، ٴتوراعا شي جينپيڭ مەن حانىمى پىڭ لييۋان اۆتوكولىكپەن ەليزە سارايىنا باردى، 148 اتتى اسكەردەن قۇرالعان قۇرمەت اتتى اسكەر اترەتى مەن موتوتسيكل اترەتى جول بويى قورعاپ ٴجۇردى. اتتار كوكشىل تاستاق جولدا تاق ـ تاق باسادى. سەنا وزەنىندەگى ەڭ كوركەم الەكساندىرⅢكوپىرىنەن وتكەندە، جولشىباي 100 نەشە جىلدىق تاريحى بار ۇلكەن پاتشا سارايىنان، كىشكەنە پاتشا سارايىنان وتكەندە، گەنەرال دەگوللدىڭ مۇسىنىنەن جاناي وتكەندە، ادامدار بەينە ۋاقىت كاريدورىندا ساپار شەگىپ بارا جاتقانداي بولدى.

  ديپلوماتيالىق جول ـ جورا _ ”مەملەكەتتەر قارىم ـ قاتىناسىنىڭ بارومەترى“. ەكى ۋاقىت ولشەمى جۇڭگو ـ فرانسيا قارىم ـ قاتىناسىنىڭ جوعارى دەڭگەيى مەن ەرەكشە سيپاتىن ايگىلەپ، جۇڭگو ـ فرانسيا ەكى ەلدىڭ جۇرەكتىلىكپەن اتويلاپ الدا ٴجۇرىپ، باتىلدىقپەن الدىمەن ىستەۋ سىندى تاريحي لوگيكاسىن، رەال قوزعاۋشى كۇشىن، داۋىرلىك ٴمانىن اڭعارتتى.

  ٴبىرىنشى ولشەم، 10 جىل، نەگىزگى جەلىسى _ مەملەكەت باسشىسى ديپلوماتياسىنىڭ ستراتەگيالىق جەتەكشىلىگى.

  ٴتوراعا شي جينپيڭ 2014 ـ جىلى تۇڭعىش رەت فرانسيادا مەملەكەتتىك ساپاردا بولىپ، ەكى ەل مەملەكەت باسشىلارىنىڭ بەرىك تە باياندى جۇڭگو ـ فرانسيا جان ـ جاقتى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك قارىم ـ قاتىناسىنىڭ جاڭا ٴداۋىرىن باستاۋ جونىندەگى ماڭىزدى ورتاق تانىمعا كەلگەندىگى ٴالى ەسىمىزدە. 5 جىلدان كەيىن تاعى دا ساپاردا بولىپ، ەكى ەلدىڭ مەملەكەت باسشىلارى اناعۇرلىم بەرىك، ورنىقتى، ومىرشەڭدىك كۇشكە باي جۇڭگو _ فرانسيا جان ـ جاقتى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك قارىم ـ قاتىناسىن تۇلعالاۋعا ٴبىر اۋىزدان قوسىلدى.

  وسى رەتكى فرانسيا ساپارىندا جاڭا داۋىردەگى ٴوزارا سەنىمدى دە ورنىقتى، تۋراشىلدىقتان اينىماي جاڭالىق اشاتىن، جاۋاپكەرشىلىك ارقالاپ ىسكەرلىك كورسەتەتىن جۇڭگو ـ فرانسيا قارىم ـ قاتىناسىن تۇلعالاۋ ەكى جاقتىڭ بولاشاقتاعى قۇلشىنىس بەتالىسىنا اينالدى.

  ٴار رەت ىشكەرىلەي كەڭەستى، تىعىز ىقپالداستى، مىزعىماي العا ىلگەرىلەدى.

  فرانسيانىڭ زۇڭتۇڭ سارايى ەليزە سارايىندا كوزدىڭ جاۋىن الاتىن كريستال اسپا شامدار قوناق كۇتۋ قاقپاسىن جارقىراتىپ جىبەردى. نەگىزگى عيمارات باسپالداعىنىڭ ەكى جاعىندا اياعىنا جارقىراعان ساپتاما ەتىك، باسىنا قىزىل شاشاقتى دۋلىعا كيگەن 10 قۇرمەت قاراۋىلى ايبارلى دا اسقاق تۇر. قاتار بىرگە ٴجۇرىپ، باسپالداقپەن جوعارى شىقتى، ماكرون زۇڭتۇڭ ٴتوراعا شي جينپيڭدى 2 ـ قاباتتاعى زۇڭتۇڭ كەڭسەسىنە قۇرمەتپەن كىرگىزدى. ەكى ەلدىڭ مەملەكەت باسشىلارى سافادا وتىرىپ، بەتپە ـ بەت اڭگىمەلەستى، اۋەلدە 30 مينۋت دەپ بەلگىلەنگەن شاعىن كولەمدەگى كەڭەس قايتا ـ قايتا ۇزارىپ، 100 مينۋتقا تاياۋ جالعاستى.

  قاتپار ـ قاتپار تاۋلار قۇشاعىنداعى ”پيرەنەس تاۋىنىڭ جۇرەگى“ تۋرمالەت تاۋ ساعاسىندا ىرىس قارى ۇشقىنداۋدا. بۇل ارادا ماكرون زۇڭتۇڭنىڭ بالالىق شاعىنداعى تاماشا ەستەمەلەرى قالعان ٴارى ونىڭ زۇڭتۇڭ بولىپ سايلانعاننان كەيىنگى قۇتتىقتاۋ كورىنىستەرى دە ەستەلىككە الىنعان. ماكرون زۇڭتۇڭ ٴوز ومىرىندەگى ”ٴمانى ايرىقشا“ جەردى، كونە دوسىنىڭ اسحاناسىن ٴوزى تاڭداپ، ٴتوراعا شي جينپيڭ مەن حانىمىنا ارناپ شاعىن كولەمدە تۇسكى قوناعاسى وتكىزدى. ماكرون زۇڭتۇڭنىڭ حانىمى بريجيت ٴتوراعا شي جينپيڭگە: ”بۇل ماكرون زۇڭتۇڭنىڭ شەتەل باسشىلارىن وسى اراعا تۇڭعىش رەت ۇسىنىس ەتۋى“، ـ دەدى.

  تەمىردەن جاسالعان سيىر قوڭىراۋى، شوشقانىڭ سۇرلەنگەن سانى، جولاقتى اڭ تەرىسى كىلەمى، شاتتىققا تولى شوپاندار ٴبيى... فرانسيانىڭ وڭتۇستىك تاۋلى وڭىرىندەگى قاراپايىم حالىقتىق سالت ـ سانانىڭ ٴيىسى اڭقىدى. ٴۇي سىرتى اق كورپە قىمتانسا، ٴۇي ىشىندە جىلى لەپ ەستى. ەكى ەلدىڭ مەملەكەت باسشىلارى تەرەزەگە جاقىن وتىرىپ تاۋ تابيعاتىنا، قۇبىلمالى اۋا رايىنا كوز جىبەرىپ، زاماننىڭ اۋمالى ـ توكپەلى وزگەرىسىن ەركىن كەڭەسىپ، وركەنيەتتەر جاراستىعىنىڭ جولىن كوسىلە اڭگىمەلەدى. نيتستساداعى كەشكى كەڭەستەن يۇييۋانداعى شاي كەڭەسىنە، سۇڭيۋاندا ديدارلاسۋدان قارلى تاۋدا كەڭەسۋگە دەيىن، جۇڭگو ـ فرانسيا مەملەكەت باسشىلارى ديپلوماتياسى تاماشا اڭگىمەلەرىن جالعاستىرا ٴتۇستى.

  تاۋعا بارا جاتىپ باسىپ وتكەن بانەرەس ـ دەبيگورە قالاشىعى ماكرون زۇڭتۇڭنىڭ ناعاشى اپاسىنىڭ اۋىلى، ونىڭ كوكەيىنە تۋىستىق، دوستىق سۇيىسپەنشىلىك ورناتقان ”جاسىل جەرۇيىق“. تەلەۆيزور، گازەت، راديودان اۋىزدان ـ اۋىزعا تارالۋ بارىسىندا بانەرەس ـ دەبيگورە قالاشىعى مەن توڭىرەگىندەگى قالا ـ قالاشىقتارداعى تۇرعىندار جۇڭگو باسشىسىنىڭ ساپارلاي كەلگەندىگىنەن حاباردار بولدى. جەرگىلىكتى تۇرعىندار بىلاي دەدى: ”جاقسى دوستارى كەلسە، ونى ٴوزىنىڭ ەسەيىپ ـ ەرجەتكەن جەرىنە اپارىپ كورسەتۋ فرانسيالىقتاردىڭ سالت ـ ساناسى. سولاي، مىنە بۇل ماكرون زۇڭتۇڭنىڭ ٴتوراعا شي جينپيڭدى وسى اراعا ۇسىنىس ەتۋدەگى اۋەلگى ماقساتى!“

  ەكىنشى ولشەم، 60 جىل، نەگىزگى جەلىسى _ جۇڭگو مەن فرانسيانىڭ ديپلوماتيالىق قارىم ـ قاتىناس ورناتۋ رۋحىن جالعاستىرۋ جانە وعان تاباندى بولۋ.

  ۋاقىت سترەلكاسىن 1964 ـ جىلعا قايتارايىق! قىرعي قاباقتىق سوعىس شيەلەنىسكەن كەز، 40 نەشە ارىپتىك جۇڭگو مەن فرانسيانىڭ ديپلوماتيالىق قارىم ـ قاتىناس ورناتۋ بىرلەسكەن مازمۇنداماسى بەينە ناجاعاي شارتىلى سياقتى حالىقارالىق ساحنادا ”ديپلوماتيالىق يادرولىق جارىلىس“ تۋدىرعان ەدى. ”دەربەس، وزىنە ـ ٴوزى قوجايىن بولۋ، ٴوزارا ٴتۇسىنىسۋ، ۇزاق بولاشاقتى كوزدەۋ، ٴوزارا پايدا جەتكىزىپ تەڭ يگىلىككە كەنەلۋ“، ٴتوراعا شي جينپيڭ جۇڭگو مەن فرانسيانىڭ ديپلوماتيالىق قارىم ـ قاتىناس ورناتۋ رۋحىن وسى سوزدەرمەن جيناقتادى. 60 جىلدان بەرى ديپلوماتيالىق قارىم ـ قاتىناس ورناتۋ اۋەلگى ماقساتىنان جازبادى، جۇڭگو ـ فرانسيا شىنايى دوس، بىرگە يگىلىككە كەنەلەتىن سەرىك بولىپ، ايرىقشا بارىستى قول ۇستاسا باسىپ ٴوتىپ، تۇرلىشە وركەنيەتتەگى، تۇرلىشە تۇزىمدەگى، تۇرلىشە دامۋ دەڭگەيىندەگى مەملەكەتتەردىڭ ٴوزارا تابىسقا كەنەلۋىنىڭ، بىرگە العا باسۋىنىڭ تيپتىك ۇلگىسىنە اينالدى.

  60 جىل، الپىستىق اينالىم. قايتكەندە بۇرىنعىعا مۇراگەر، كەيىنگىگە بۇيداگەر بولىپ، الدىڭعىلاردىڭ ٴىزىن باسىپ بولاشاققا جول اشۋعا بولادى، ٴتوراعا شي جينپيڭ تەرەڭ تولعانىپ، ۇزاق بولاشاقتى كوزدەدى: ”جۇڭگو _ فرانسيا قارىم ـ قاتىناسىنىڭ باعالى تاريحى، وزگەشە قۇندىلىعى جانە ماڭىزدى بورىشى بار، ەكى جاق تاريحتىڭ ۇتىلامالى تاياقشاسىن ويداعىداي جالعاستىرىپ، جۇڭگو مەن فرانسيانىڭ ديپلوماتيالىق قارىم ـ قاتىناس ورناتۋ رۋحىن اسقاقتاتىپ ٴارى وعان جاڭا داۋىرلىك ٴمان ۇستەپ، جۇڭگو _ فرانسيا قارىم ـ قاتىناسىنىڭ كەلەسى 60 جىلدىق جاڭا جورىعىن باستاۋى كەرەك“.

  جاڭا جول بەلگىسى، جاڭا جورىق؛ جاڭا داۋىرلىك ٴمان، جاڭا تاريحي بورىش.

  قىرعي قاباقتىق سوعىستىڭ وتكەنىنە 30 نەشە جىل بولدى، ادامزات تاعى دا ”جاڭا قىرعي قاباقتىق سوعىستىڭ“ قاتەرىنە ٴدوپ كەلدى. تىم تىنىش بولماعان دۇنيە جۇزىندە تۇراقسىز، ايقىنسىز حاۋىپسىزدىك فاكتورلارى ٴۇرتىس قاباتتاسۋدا.

  جۇڭگو ـ ەۆروپا قارىم ـ قاتىناسىنىڭ ماڭىزدى ساتىندە، ادامزات دامۋىنىڭ جول ايىرىعىندا، جۇڭگو ـ فرانسيا قارىم ـ قاتىناسىنىڭ جۇڭگو ـ ەۆروپا قارىم ـ قاتىناسىنداعى جەتەكشىلىك رولى، جۇڭگو ـ ەۆروپا قارىم ـ قاتىناسىنىڭ دۇنيە ٴجۇزى وزگەرىسى جاعدايىنداعى ورنىقتىلىق ٴمانى بارعان سايىن كورنەكتىلەنۋدە.

  ەليزە سارايىنىڭ باس ەلشىلەر زالىندا جۇڭگو مەن فرانسيانىڭ مەملەكەت باسشىلارى كەڭ كولەمدە كەڭەس وتكىزدى. ٴتوراعا شي جينپيڭ ىقىلاستى تىلەگىن ورتاعا قويدى: ”ەكى جاق دەربەس، ٴوز ـ وزىنە قوجايىن بولۋعا تاباندى بولىپ، ’جاڭا قىرعي قاباقتىق سوعىستان‘ نەمەسە توپقا ٴبولىنىپ قارسىلاسۋدان بىرگە ساقتانۋى؛ ٴوزارا تۇسىنىسۋگە تاباندى بولىپ، مىڭ بوياۋلى دۇنيەنىڭ جاراسىمدى بىرگە ٴومىر ٴسۇرۋىن بىرگە جەبەۋى؛ ۇزاق بولاشاقتى كوزدەۋگە تاباندى بولىپ، تەرەزەسى تەڭ، ٴتارتىپتى دۇنيە ٴجۇزىنىڭ كوپ ۇيەكتەنۋىن بىرگە ىلگەرىلەتۋى؛ ٴوزارا پايدا جەتكىزىپ تەڭ يگىلىككە كەنەلۋگە تاباندى بولىپ، ’بايلانىستى الشاقتاتىپ، تىزبەكتى ۇزۋگە‘ بىرگە قارسى تۇرۋى كەرەك“.

  جۇڭگو ـ فرانسيا ـ ەۆروپا وداعى باسشىلارى ٴۇش جاق ديدارلاسۋى _ ەكى جاقتى كۇن تارتىپپەن تەڭ قادامدا ورنالاستىرىلعان قيمىل. جۇڭگو ـ ەۆروپا وداعى باسشىلارىنىڭ ۇنەمى ىقپالداسۋدى ساقتاعان ٴداستۇرىن جالعاستىرعان ٴتوراعا شي جينپيڭ ماكرون زۇڭتۇڭمەن، ەۆروپا وداعى كوميتەتىنىڭ ٴتوراعاسى ۆون دەر لەينمەن تاعى ٴبىر رەت ۇستەلدى اينالا وتىرىپ، جۇڭگو ـ ەۆروپا وداعى سەلبەستىگى ٴۇشىن سەنىمدى ارتتىرىپ، كۇماندى سەيىلتتى، ورتاق تانىم ۇيىستىردى.

  جۇڭگونىڭ ەۆروپا كوزقاراسىن بايانداعاندا، ٴتوراعا شي جينپيڭ ەكى ”ماڭىزدى“ دەگەن سوزبەن انىقتاما بەردى: جۇڭگو جۇڭگو ـ ەۆروپا وداعى قارىم ـ قاتىناسىنا قاشاندا ستراتەگيالىق دەڭگەيدەن جانە ۇزاق بولاشاقتىق تۇرعىدان مامىلە جاساپ، ەۆروپانى جۇڭگوشا ٴىرى ەل ديپلوماتياسىنىڭ ماڭىزدى بەتالىسى جانە جۇڭگو ۇلگىسىندەگى وسىزامانداندىرۋدى جۇزەگە اسىرۋداعى ماڭىزدى سەرىگى سانايدى.

  جۇڭگو ـ ەۆروپا وداعى قارىم ـ قاتىناسىن دامىتۋ ادىستەمەسىن كورسەتكەندە، ٴتوراعا شي جينپيڭ ورىنعا تاباندى بولۋ مەن بورىشتان جازباۋدى باسا دارىپتەدى: ”جۇڭگو مەن ەۆروپا وداعى ەكى ماڭىزدى كۇش رەتىندە، سەرىكتەستىك ورنىنا تاباندى بولىپ، تىلدەسۋگە، سەلبەسۋگە تاباندى بولىپ، ستراتەگيالىق بايلانىستى تەرەڭدەتىپ، ستراتەگيالىق ٴوزارا سەنىمدىلىكتى ارتتىرىپ، ستراتەگيالىق ورتاق تانىم ۇيىستىرىپ، ستراتەگيالىق ىستەستىك ورىستەتىپ، جۇڭگو ـ ەۆروپا وداعى قارىم ـ قاتىناسىنىڭ ورنىقتى، اقاۋسىز دامۋىن ىلگەرىلەتىپ، دۇنيە ٴجۇزىنىڭ بەيبىتشىلىگى مەن دامۋىنا ۇزدىكسىز تىڭ ۇلەس قوسۋعا ٴتيىس“.

  ٴاسىلى 40 مينۋت دەپ بەلگىلەنگەن ٴۇش جاق ديدارلاسۋى ٴبىر ەسەگە تاياۋ ۋاقىت ۇزاردى. ديدارلاسۋ اياقتالىسىمەن، ماكرون زۇڭتۇڭ قوعامدىق قارىم ـ قاتىناس مەديالارى ەسەپ نومىرىندە ديدارلاسۋ سۋرەتىن قوسا بەرىپ، جۇڭگو تىلىندە: ”جۇڭگو ـ ەۆروپا وداعى اراسىنداعى قارىم ـ قاتىناس، ٴبىزدىڭ ارامىزداعى سايكەسۋ شەشۋشى مانگە يە“ دەپ جازدى.

  كورەگەندىك جانە جاڭاشا كوزقاراس:

  سەلبەستىكتىڭ كەڭ كومەسكى كۇشىن اشتى

  ەليزە سارايىنىڭ قىسقى گۇل باقشا زالىندا كۇن ساۋلەسى كوك، اق، قىزىل ٴۇش ٴتۇستى اينەك توبەدەن ٴوتىپ، ٴتوراعالار مىنبەسىنىڭ اق ٴتۇستى ارتقى كورىنىس تاقتاسىنا ٴتۇسىپ، جۇڭگو ـ فرانسۋز ٴتىل ـ جازۋىندا جازىلعان ”جۇڭگو مەن فرانسيانىڭ ديپلوماتيالىق قارىم ـ قاتىناس ورناتقاندىعىنىڭ 60 جىلدىعى“ دەگەن ۇلكەن جازۋ ەرەكشە كوز تارتىپ تۇر. كەڭ كولەمدى كەڭەستەن كەيىنگى تىلشىلەردى بىرگە قابىلداۋ بۋىنىندا ٴتوراعا شي جينپيڭ ماكرون زۇڭتۇڭمەن نىق قاداممەن كەلىپ ۇزىن ۇستەلگە جايعاستى.

  ”جاسىل دامۋ مەن ەكولوگيالىق تيپ جاڭالاۋ جونىندەگى سەلبەستىك نيەتناماسى“، ”اۆياتسيا سالاسى سەلبەستىگىن تەرەڭدەتۋ جونىندەگى تۇسىنىستىك ەسكەرتپەسى“، ”اۋىل شارۋاشىلىعى مەن ازىق ـ تۇلىك جاعراپيالىق جەر بەلگىسى سەلبەستىگى جونىندەگى كەلىسىم“، ”مادەني ەسكەرتكىش كورمەسىن ٴوزارا اشۋ جونىندەگى سەلبەستىك نيەتناماسى“... قوناق كۇتۋشى ٴبىرتالاي جەتىستىك ٴتىزىمىن وقىدى.

  ٴارى ”جوعارى، نازىك، وزىق“ زەرتتەۋ ـ اشۋ سەلبەستىگى، ٴارى ”حالىققا جاناسىمدى“ ساۋدا بارىس ـ كەلىسى بار؛ ٴارى حالىق تۇرمىسىنا تيىمدىلىك جاسايتىن قۇت ـ ىرىس، ٴارى حالىقتى ٴوزارا ەتەنە ەتەتىن اۋىس ـ كۇيىس بار... ەكى ەلدىڭ مەملەكەت باسشىلارى تىڭداي وتىرىپ باس يزەپ كۇلىمسىرەدى.

  تاراۋلار اراسىنداعى 18 ٴتۇرلى سەلبەستىك كەلىسىمى، 15 ساۋدا ىستەرى توقتامى. قوماقتى سەلبەستىك جەتىستىكتەرىنەن دۇنيە ٴجۇزى جۇڭگونىڭ جوعارى دەڭگەيدە ەسىك اشۋدى ىلگەرىلەتۋدەگى، جوعارى ساپالى دامۋدى ىلگەرىلەتۋدەگى بەرىك بەكىمىن، جۇڭگو ٴىرى بازارىنىڭ فرانسيانى قامتىعان دۇنيە جۇزىندەگى ٴار ەلگە بەرگەن دامۋ ورايىن، جۇڭگو مەن فرانسيانىڭ ناقتى ىستەر سەلبەستىگىنىڭ كەڭ بولاشاعى مەن شەكسىز كومەسكى كۇشىن كوردى.

  اسىرەسە، ٴتوراعا شي جينپيڭنىڭ ٴوزى جاريالاعان سەلبەستىكتى تەرەڭدەتۋ جونىندەگى ٴبىر قىدىرۋ جاڭا شارالارى جۇرتتى جىگەرلەندىردى: جۇڭگو جاق ”تەلەگراف، ەمدەۋ سياقتى قىزمەت وتەۋ كاسىبىنىڭ بازارعا كىرۋ رۇقساتىن اشىق ۇستاۋدى جەدەلدەتەدى“، ”فرانسيا سياقتى 12 ەل ازاماتتارىنىڭ قىسقا مەرزىممەن جۇڭگوعا كەلۋى جونىنەن ۆيزا كەشىرىم ەتۋ ساياساتىن 2025 ـ جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ۇزارتادى“، ”شاڭحايدان مارسەلگە توتە ۇشاتىن اۋە جەلىسىن كوبەيتىپ اشۋدى قولدايدى“، ”الداعى 3 جىلدا فرانسيادان جۇڭگوعا كەلىپ وقيتىن وقۋشى سانىنىڭ 10 مىڭنان اسۋىن، ەۆروپا جاستارى مەن ورەندەرىنىڭ جۇڭگوعا كەلىپ اۋىس ـ كۇيىس جاساۋ كولەمىنىڭ ەكى ەسەلەنۋىن جەبەيدى“...

  ماكرون زۇڭتۇڭ اسەرلەنە بىلاي دەدى: جۇڭگو مەن فرانسيانىڭ سەلبەستىگى تۇرلىشە سالادا وتە جاقسى دامىدى، جۇڭگونىڭ ەسىك اشۋ بەينەسى ادامعا تەرەڭ اسەر قالدىردى، فرانسيا جاق جۇڭگو جاقپەن اناعۇرلىم كوپ جاڭا سەلبەستىك نىساندارىن ورىستەتۋدى ٴۇمىت ەتەدى.

  رەفورما جاساۋ، ەسىك اشۋ _ زامانىمىزداعى جۇڭگونىڭ ەڭ كورنەكتى ەرەكشەلىگى، ەڭ ايبىندى بەينەسى. فرانسيا جۇڭگونىڭ رەفورما جاساۋ، ەسىك اشۋ اياق الىسىنا ەڭ ەرتە قاتىناسقان ەلدەردىڭ ٴبىرى، جۇڭگونىڭ دامۋ وزگەرىسىنە كۋا بولدى، سونداي ـ اق جۇڭگو مەن فرانسيانىڭ، جۇڭگو مەن ەۆروپا وداعىنىڭ ەكونوميكا ـ ساۋدا سەلبەستىگىندەگى جاعداي وزگەرىسىن، مازمۇن وزگەرىسىن دە سەزىندى.

  دامۋ مەن وزگەرىس وراي جاراتتى، كومەسكى قۋاتتى جانداندىردى ٴارى ”ەسەيۋدىڭ ۋايىمىن“ باستان كەشىرۋدە. ەۆروپادا كەيبىرەۋلەر جۇڭگو ـ ەۆروپا قارىم ـ قاتىناسىنا ”سەرىك، باسەكەلەسۋشى، تۇزىمدىك ارىپتەس“ سىندى 3 ٴتۇرلى بەلگى جاپسىرىپ، كەيبىرەۋلەر ايتىلمىس ”جۇڭگو سايىسى“ دەگەندى اسىرەلەپ كورسەتىپ، جۇڭگو مەن ەۆروپا وداعى اراسىنداعى ەكونوميكا ـ ساۋدا قاجالىستارىن كۇشەيتە ٴتۇستى.

  ٴبىر جاعىنان، قاتە تانىمدى ايقىندادى: ”جۇڭگو ـ ەۆروپا وداعى سەلبەستىگىنىڭ ٴمانى _ باسىمدىقتار ارقىلى ٴوزارا تولىقتاۋ، ٴوزارا پايدا جەتكىزىپ تەڭ يگىلىككە كەنەلۋ. ەكى جاقتىڭ جاسىل جانە سيفرلى تيپ جاڭالاۋىندا كەڭ كولەمدى ورتاق مۇددە جانە وراسان زور سەلبەستىك جاساۋ كەڭىستىگى بار“؛

  ٴبىر جاعىنان، شەشۋ ٴادىسىن ورتاعا قويدى: ”ەكى جاق ەكونوميكا ـ ساۋدا قاجالىستارىن تىلدەسۋ، كەڭەسۋ ارقىلى ۇيلەسىمدى ٴبىر جاقتى ەتىپ، ەكى جاقتىڭ ٴجىتى قاداعالاپ وتىرعان ۇيلەسىمدى ىستەرىمەن ساناسۋعا ٴتيىس“؛

  ٴبىر جاعىنان، ارەكەت بەتالىسىن ايقىن كورسەتتى: ”ەكونوميكا ـ ساۋدا ماسەلەسىن ساياسيلاندىرۋعا، يدەولوگيالاندىرۋعا، پان حاۋىپسىزدەندىرۋگە بىرگە قارسى تۇرۋ“، ”جۇڭگو مەن ەۆروپا وداعىن ٴبىر ـ ٴبىرىنىڭ ەكونوميكا ـ ساۋدا سەلبەستىگىندەگى شەشۋشى سەرىگى، عىلىم ـ تەحنيكا سەلبەستىگىندەگى الدىمەن ويلاستىراتىن سەرىگى، كاسىپ سالاسى تىزبەگى مەن قامداۋ تىزبەگى سەلبەستىگىندەگى سەنىمدى سەرىگى بولۋ“، ”ەكى جاقتى ەكونوميكا ـ ساۋدا قارىم ـ قاتىناسىنىڭ كەڭدىگى مەن تەرەڭدىگىن كەڭەيتۋ“...

  فرانسيادا ساپاردا بولعان كەزىندە، ٴتوراعا شي جينپيڭ ٴتۇرلى ورىنداردان پايدالانىپ، جۇڭگو جاقتىڭ تۇرعىسىن بايىمداپ، سەلبەستىك ورتاق تانىمىن كۇشەيتىپ، جۇڭگو ـ فرانسيا، جۇڭگو ـ ەۆروپا وداعى سەلبەستىگىنىڭ جاقسارۋىن، دامۋىن ىلگەرىلەتۋدى باسا دارىپتەدى.

  ايتىلمىس ”جۇڭگو ٴوندىرىس قۋاتىنىڭ ارتىپ قالۋى“ جونىندە ٴتوراعا شي جينپيڭ توركىنىن تۇزەپ، قاينارىن تازارتتى: ”جۇڭگونىڭ جاڭا ەنەرگيا كاسىپ سالاسى اشىق باسەكە بارىسىندا ناعىز قابىلەتىن جەتىلدىردى، وزىق ٴوندىرىس قۋاتىنا ۋاكىلدىك ەتەدى، الەمدىك قامداۋدى بايىتىپ، الەمدە اقشانىڭ قۇنسىزدانۋى قىسىمىن باسەيتىپ عانا قويماي، كۇللى الەمنىڭ كليمات وزگەرىسىنە توتەپ بەرۋىنە جانە جاسىل تيپ جاڭالاۋىنا دا وراسان زور ۇلەس قوستى. مەيلى سالىستىرمالى باسىمدىعى، الدە الەمدىك بازار قاجەتى تۇرعىسىنان قارايىق، بارىندە ايتىلمىس ’جۇڭگو ٴوندىرىس قۋاتىنىڭ ارتىپ قالۋى ماسەلەسى‘ بولعان ەمەس“.

  قايتكەندە جاڭا سالا اشۋعا، جاڭا ۇلگى جاساۋعا، جاڭا ارتۋ ٴتۇيىنىن جەتىلدىرۋگە بولادى، ٴتوراعا شي جينپيڭ شىن ىقىلاسپەن بىلاي دەپ ۇسىنىس ايتتى: ”قازىر فرانسيا جاسىل جاڭالىق اشۋ نەگىزىندەگى ’قايتالاي ونەركاسىپتەنۋدى‘ ىلگەرىلەتۋدە، جۇڭگو دا جاڭاشا وندىرگىش كۇشتەردى جەدەل دامىتۋدا، ەكى جاقتىڭ جاڭالىق اشۋ سەلبەستىگىن تەرەڭدەتىپ، جاسىل دامۋدى بىرگە جەبەۋىنە بولادى“.

  ەڭ الدىمەن جان ـ جاقتى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك قارىم ـ قاتىناس ورناتۋدان، مەحانيزمدىك ستراتەگيالىق تىلدەسۋدى باستاۋدان ەڭ الدىمەن اۆياتسيا، يادرو ەنەرگياسى، ٴۇشىنشى جاق بازارى سياقتى سەلبەستىكتەردى ورىستەتۋگە دەيىن، ارى قاراي ەڭ الدىمەن مادەنيەت ورتالىعىن ٴوزارا قۇرۋعا، مادەنيەت جىلىن ٴوزارا وتكىزۋگە دەيىن ... وتكەن 60 جىلعا قايىرىلا قاراساق، جۇڭگو _ فرانسيا سەلبەستىگى كورەگەندىك جانە باتىلدىق ارقىلى داۋىرگە جەتەكشىلىك ەتىپ، قاشاندا جۇڭگونىڭ باتىس ەلدەرىمەن قارىم ـ قاتىناسىنىڭ الدىڭعى لەگىندە تۇردى. جاڭا اۋقىم، جاڭا احۋال الدىندا، ەكى جاقتا دا جەتكىلىكتى جاڭاشا كوزقاراس بولۋى، تاماشا جاڭا بولاشاقتى بىرگە اشۋى كەرەك.

  ەكى كورىنىس ۇمىتىلماستاي بولدى:

  اتكاشتان اعاشىمەن ايشىقتالعان مارينيا تەاترحاناسى. جۇڭگو ـ فرانسيا كاسىپورىنشىلار كوميتەتى 6 ـ رەتكى ٴماجىلىسىنىڭ جابىلۋ سالتى، 200دەن استام جۇڭگو _ فرانسيا ەكى ەلدىڭ ۇكىمەت، كاسىپورىن سياقتى ٴار سالا ۋاكىلدەرى ٴبىر جەردە باس قوستى.

  فرانسيا ەلەكتر قۋاتى توبىنىڭ باس جوراسى كەلدى، الستوم توبىنىڭ القا باستىعى كەلدى، سۋەيش توبىنىڭ القا باستىعى ٴارى باس اتقارۋشىسى دا كەلدى ... وسى رەت ولار جۇڭگولىق سەرىكتەرىمەن سەلبەستىكتىڭ ۇلكەن تاپسىرىسىنا قول قويىستى. بىلتىر 4 ـ ايدا ماكرون زۇڭتۇڭ جۇڭگوعا ساپارلاي كەلگەندە، جۇڭگو _ فرانسيا سەلبەستىگىنىڭ الدىڭعى شەبىندەگى وسى كۋاگەرلەر، قاتىناسۋشىلار، يگىلىگىن كورۋشىلەردىڭ ٴبارى ەرىپ جۇرگەن ”سالتاناتتى ۋاكىلدەر ۇيىرمەسىنىڭ“ مۇشەسى بولاتىن.

  ”جۇڭگو مەن فرانسيا ەكى ەلدىڭ ەكونوميكاسى بىتە قايناسقان، بىرگە ٴومىر سۇرۋدەي مىعىم قاتىناس قالىپتاستىردى“، ”جۇڭگو مەن فرانسيا ەكى ەلدىڭ وڭىرلىك ساياسي قايشىلىعى جوق، ٴتۇبىرلى مۇددە قاقتىعىسى دا جوق، دەربەس، ٴوز ـ وزىنە قوجايىن بولۋداي رۋحاني ورتاق ۇندەستىگى بار، شۇعىلالى مادەنيەتى ٴبىرىن ـ ٴبىرى باۋراي الادى، ونان دا ماڭىزدىسى، مۇددەسى كەڭ ناقتى ىستەر سەلبەستىگى بار“، ”جۇڭگو مەن فرانسيا ەكى ەلدىڭ ەكى جاقتى قارىم ـ قاتىناستى ويداعىداي دامىتپاۋىنىڭ ەشقانداي ٴجونى جوق ەكەندىگىنە اينا ەتەرلىك تاريح، نەگىز ەتەرلىك اماليات بار“... ٴتوراعا شي جينپيڭنىڭ ارناۋ سوزدەرى تەرەڭ ماعىنالى بولدى. ەكى ەل ۋاكىلدەرى كوڭىل قويا تىڭداپ، ٴالسىن ـ ٴالى ەستەلىك الىپ وتىردى.

  ”جۇڭگو حاۋىپ ەمەس، قايتا سەلبەستىك سەرىگى“، ”ٴبىزدىڭ اناعۇرلىم الىسقا باراتىندىعىمىزعا سەنەمىن“، ”ەگەر جۇڭگو بازارىندا تابىسقا جەتەتىن بولساق، باسقا ٴارقانداي بازاردا دا تابىسقا جەتەتىن بولامىز“ ... جۇڭگو كەرەمەتىنە سەنۋ، جۇڭگو ورايىن قاستەرلەۋ ٴماجىلىس الاڭىندا ورلەۋگە كوتەرىلدى. ماكرون زۇڭتۇڭ فرانسيا جاقتىڭ جۇڭگومەن ”بايلانىستى الشاقتاتاتىن“ ەشقانداي نيەتى جوق ەكەندىگىن، جۇڭگو كاسىپورىندارىنىڭ فرانسياعا كەلىپ قارجى قوسۋىن قارسى الاتىندىعىن قايتالاي دارىپتەدى.

  تاعى ٴبىر كورىنىس پيرەنەس قارلى تاۋىنداعى ”قويشىلار ايالداماسى“ تاعامجايىندا بولدى. ”الىستان دوسىڭ كەلسە، نەگە قۋانباسقا“، ٴتوراعا شي جينپيڭ ەرەكشە ەكى تارتۋعا يە بولدى.

  تارتۋدىڭ ٴبىرى، ايالدامانىڭ قوجايىنى ابادي ۇسىنعان وزدەرى جاساعان بيگل قارا شوشقاسىنىڭ سۇرلەنگەن سان ەتى. سول جەردىڭ سالتىندا شوشقانىڭ سۇرلەنگەن سان ەتى سالاماتتىق پەن مول ونىمگە ۋاكىلدىك ەتىپ، وتباسىنىڭ بەرەكەلى بولۋىنا، تۇرمىستىڭ مولشىلىعىنا كەنەلۋدەي تاماشا تىلەكتى ارقالايدى ەكەن.

  ماكرون زۇڭتۇڭ ٴتوراعا شي جينپيڭ مەن حانىمىن جاڭا تۋرالعان شوشقانىڭ سۇرلەنگەن سان ەتى جاپىراقشاسىنان جانە سول جەردە وندىرىلگەن كۇشتى اراقتان ٴدام تاتۋعا ۇسىنىس ەتتى. ٴارى مەيماندوستىق سۇيىسپەنشىلىگىن بەينەلەدى، ٴارى سەلبەسۋ تىلەگىن جەتكىزدى.

  ەكى ەلدىڭ مەملەكەت باسشىلارى بىرگە ىلگەرىلەتكەن ”فرانسيا ەگىس الاڭىنان جۇڭگونىڭ اس ۇستەلىنە دەيىن“ مەحانيزمى ىسكە قوسىلدى، فرانسيا جاقتىڭ نەگىزگى قوناق ەل رەتىندە 7 ـ كەزەكتى يمپورت كورمەسىنە قاتىناسۋىنا ۇسىنىس تا جولداندى. ٴتوراعا شي جينپيڭ كۇلىمسىرەپ، ماكرون زۇڭتۇڭعا بىلاي دەدى: فرانسيانىڭ اناعۇرلىم كوپ ساپالى اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ، ازىق ـ تۇلىكتەرىنىڭ جۇڭگو بۇقاراسىنىڭ ۇيىنە كىرۋىن قارسى الامىن.

  تارتۋدىڭ تاعى ٴبىرى، ماكرون زۇڭتۇڭ ۇسىنعان فرانسيانى اينالۋ ۆەلوسيپەد جارىسى اعا جۇلدەگەرىنىڭ سارى ٴتۇستى جەتەكشى شاباندوز جەيدەسى. ”تۋرمالەت تاۋ ساعاسى فرانسيانى اينالۋ ۆەلوسيپەد جارىسىنىڭ كەرەمەت ٴبىر ايالداماسى، فرانسيانى اينالۋ جارىسىنان اناعۇرلىم كوپ جۇڭگولىقتاردىڭ قاراسىن كورۋدى ٴۇمىت ەتەمىز“، ـ دەدى ماكرون زۇڭتۇڭ ٴتوراعا شي جينپيڭگە.

  فرانسيا جاڭا جۇڭگومەن رەسمي ديپلوماتيالىق قارىم ـ قاتىناس ورناتقان باتىستاعى تۇڭعىش ٴىرى ەل بولىپ قانا قويماي، جۇڭگومەن ەڭ ٴجيى دەنە تاربيە اۋىس ـ كۇيىسىن ساقتاعان باتىس ەلدەرىنىڭ ٴبىرى.

  سودان ٴبىر كۇن بۇرىن، ەليزە سارايىندا ەكى ەلدىڭ مەملەكەت باسشىلارى ٴبىر ـ بىرىنە وليمپيادا سپورت جارىسىنىڭ الاۋىن ۇسىنعان ەدى. وليمپيادا سپورت جارىسىنىڭ 3 الاۋى اقشىل مرامور ۇستەلدە قاتار قويىلىپ، ٴتوراعا شي جينپيڭ ماكرون زۇڭتۇڭعا پاريج وليمپيادا سپورت جارىسىن قولدايتىندىعىن ٴبىلدىردى: ”فرانسيا دەنە تاربيەدە قۋاتتى ەل، مەن پاريج وليمپيادا سپورت جارىسىنىڭ تابىسقا جەتۋىن شىن جۇرەكتەن تىلەيمىن. جۇڭگو جاق جوعارى دەڭگەيدەگى ۋاكىلدەر ۇيىرمەسىن فرانسياعا جارىسقا قاتىناسۋعا جىبەرەدى“.

  جۇڭگو _ فرانسيا گۋمانيتارلىق ىستەر سەلبەستىگىن دامىتۋ تالقى مىنبەرى، جۇڭگو _ فرانسيا كىتاپ اۋىس ـ كۇيىسى قيمىلى، ”جۇڭگومەن كەزدەسىپ، ونەگە الۋ“ اتتى 2024 ـ جىلعى جۇڭحۋا مادەنيەتى نەگىزگى تاقىرىپتىق كورمەسى... ٴتوراعا شي جينپيڭنىڭ فرانسياعا ساپارلاي بارۋى ساتىندە گۋمانيتارلىق ىستەر اۋىس ـ كۇيىس قيمىلدارى دا قىزۋ جۇرگىزىلىپ جاتتى. جۇڭگو _ فرانسيا مادەنيەت ـ ساياحات جىلى پاريج وليمپيادا سپورت جارىسى جىلىمەن ۇشتاسىپ، ەكونوميكا ـ ساۋدا ٴساتى، مادەنيەت ٴساتى، دەنە تاربيە ٴساتى ٴبىر ـ بىرىمەن توعىسىپ، جۇڭگو _ فرانسيا دوستىعى مەن سەلبەستىگى تىڭ ورلەۋگە كوتەرىلدى.

  ارنا جانە كەلەلى جاعداي:

  تاريح الاۋىمەن العا باسۋ جولىن نۇرلاندىردى

  كەشقۇرىمعى ەليزە سارايى كلاسسيكالىق كوركەمدىكتى بارىنشا ايگىلەپ تۇردى. كوگىلدىر اسپان اياسىندا كەمپىرقوساق قۇددى ۇزىن كوپىردەي شىعىس پەن باتىستى تۇتاستىرىپ تۇردى.

  مەرەكە زالىندا ماكرون زۇڭتۇڭ مەن حانىمى ٴتوراعا شي جينپيڭ مەن حانىمىنا ارناپ سالتاناتتى مەملەكەتتىك قوناعاسى وتكىزدى.

  بۇل دوستاردىڭ قۋانا باس قوسۋى، ونان دا ماڭىزدىسى، وركەنيەتتەردىڭ ۇندەسۋى بولىپ تابىلادى. جۇڭگولىق كۇيساندىق شەبەرى لاڭلاڭ ەڭ الدىمەن ەليزە سارايى انسامبىلىمەن بىرگە سەلبەسىپ، فرانسيالىق سازگەر سەن ـ سانستىڭ تۋىندىلارىن وينادى، سونان سوڭ «جاسمين گۇلىن» شەرتتى. مۋزيكا اسپاپتارىنىڭ تىلدەرىنەن، ىشەكتەرىنەن ويناقى اۋەن توگىلگەندە، جۇڭگو مەن فرانسيانىڭ مادەنيەتى تاعى ٴبىر رەت جاقىندادى، توعىستى.

  وركەنيەت بەينە سۋ سياقتى رۋحاني ٴنار سيلايدى. جۇڭگو _ فرانسيا مەملەكەت باسشىلارى ديپلوماتياسى قويۋ وركەنيەت ٴتۇپ بوياۋىن بايىتۋدا.

  ەليزە سارايىنىڭ پورترەت زالىندا ٴتوراعا شي جينپيڭ مەن حانىمى ماكرون زۇڭتۇڭمەن جانە حانىمىمەن باس قوسىپ، بۇكپەسىز اڭگىمەلەستى.

  ”بۇل مەن سىزگە بەرەتىن كىتاپتار، بارلىعى جۇڭگودا اۋدارىلعان فرانسيا روماندارى“. جاس كەزىنەن باستاپ، ٴتوراعا شي جينپيڭ فرانسيا مادەنيەتىنە قاتتى قىزىعاتىن، بۇلار وسى رەت ساپارعا شىعۋدان بۇرىن ٴوزى ماكرون زۇڭتۇڭعا تاڭداعان تارتۋ ەدى.

  كىتاپ وقۋ مەرەيىنە شومىپ، مادەنيەت تامىرى جالعاسا ٴتۇستى. ماكرون زۇڭتۇڭ كىتاپ ٴتىزىمىن الىپ، ۇقىپتىلىقپەن كوز جۇگىرتتى: ”گيۋگو، فلوبەر، ستەندال، رومەن روللان ...“

  ٴتوراعا شي جينپيڭ كلاسسيكالىق شىعارمالاردى اقىرىن سيپاپ، ٴبىر ـ بىردەن تانىستىرا باستادى: «93 ـ جىل»، «بوۆاري حانىم»، «قىزىل مەن قارا»، «گوريو اتاي»، «گۇل تاققان بيكەش» جانە «ٴۇش نويان»... وعان سەرىك بولىپ ەسەيۋ جىلدارىن باسقان وسى ”كونە دوستارى“ ٴىرى ەل ديپلوماتياسىنىڭ ىزىمەن ٴوز اۋىلىنا قايتتى.

  كىتاپ ارقىلى دوس بولىپ، مادەنيەت ارقىلى جول توعىستىردى. نيسەدەگى كەشكى كەڭەستە ماكرون زۇڭتۇڭ ٴتوراعا شي جينپيڭگە 1688 ـ جىلعى «كۇڭزى تاعىلىمدارى باعدارلاماسىنىڭ» فرانسۋز جازۋىنداعى قولمەن كوشىرىلگەن نۇسقاسىن ۇسىندى؛ يۇييۋانداعى شاي كەڭەسىندە ٴتوراعا شي جينپيڭ ماكرون زۇڭتۇڭعا 1899 ـ جىلعى فرانسيانىڭ ايگىلى شىعارماسى «گۇل تاققان بيكەشتىڭ» جۇڭگو تىلىندەگى تۇڭعىش اۋدارما نۇسقاسىن تارتۋ ەتتى. وسى رەت پاريجدە تاعى كەزدەسكەندە، ەكى ەلدىڭ مەملەكەت باسشىلارى جانە دە ۋادەلەسىپ العانداي ”كىتاپ سيلاۋدى“ تاڭدادى.

  ”ەڭ زور بەكىمنەن ەڭ ۇلى پاراسات تۋادى“. 2015 ـ جىلعى بىرلەسكەن مەملەكەتتەر ۇيىمىنىڭ كليمات وزگەرىسى جونىندەگى پاريج ماجىلىسىندە ٴتوراعا شي جينپيڭ گيۋگونىڭ «ايانىشتى دۇنيە» اتتى كىتابىنان ناقىل كەلتىرىپ، ٴارقايسى جاقتى ٴبىر نيەتپەن كۇش قوسىپ، پاريج ٴماجىلىسىنىڭ ادامدى قاناعاتتاندىرارلىقتاي جەتىستىككە قول جەتكىزۋىن ىلگەرىلەتۋگە ۇندەدى. ماكرون زۇڭتۇڭ ٴتوراعا شي جينپيڭنىڭ فرانسيا جازۋشىسى گيۋگونى ”قاتتى جاقسى كورەتىندىگىن“ ەسىنەن شىعارماي ٴجۇرىپتى. وسى رەت ول ٴتوراعا شي جينپيڭگە گيۋگونىڭ ٴبىر تۋىندىسى _ 1856 ـ جىلى باسپادان شىققان «تولعانىستار توپتاماسىن» ارنايى دايىنداپ قويىپتى.

  ”شىعىس پەن باتىس وركەنيەتىنىڭ ماڭىزدى ۋاكىلى رەتىندە، جۇڭگو مەن فرانسيا ەجەلدەن ٴبىر ـ بىرىنەن ٴلاززات الىپ، ٴبىرىن ـ ٴبىرى باۋراپ كەلەدى“. ٴتوراعا شي جينپيڭ مۇنى ەسىنەن شىعارماي، ٴوزى ونەگە كورسەتىپ ورىندادى.

  فرانسيانىڭ اعارتۋشى ويشىلدارىنىڭ جۇڭحۋا مادەنيەتىنە قۇشتارلىعىنان جۇڭگو حالقىنىڭ فرانسيا مادەنيەت الىپتارىنا قانىق بولۋىنا دەيىن؛ 150 جىلدىڭ الدىندا فرانسيا قايراتكەرلەرىنىڭ فۋجيان كەمە ىستەرى مەكتەبىن قۇرۋعا قاتىناسۋىنان وتكەن عاسىردىڭ باسىندا جۇڭگو جاستارىنىڭ فرانسياعا بارىپ ٴبىلىم الۋىنا دەيىن... فرانسياعا ساپارى كەزىندە، ٴتوراعا شي جينپيڭ ۋاقىت پەن كەڭىستىكتەن ەندەي وتكەن جۇڭگو ـ فرانسيا حيكايالارىن تىلگە تيەك ەتىپ، شىعىس پەن باتىس وركەنيەتىنىڭ ”قوس باعىتتا اتتانعان“ ورتاق ەستەمەلەرىن جايىپ سالدى، سونداي ـ اق جۇڭگو مەن فرانسيا ەكى ەل حالقى اراسىنداعى كوڭىل ارالىعىن ونان ارى جاقىنداتتى.

  سونداي ـ اق سول ٴبىر شىن ىقىلاسپەن ٴىرى ەلدىك سەنىمدى ايگىلەگەن ”وركەنيەتتىڭ ٴوزىن ـ ٴوزى بايانداۋى“ تاريح ساۋلەسىمەن شىنايى، ستەرەولدى، جان ـ جاقتى جۇڭگونى نۇرلاندىردى.

  _ ”جۇڭگو بەيبىت قاتار تۇرۋدىڭ بەس پرينسيبىن ادالدىقپەن امالياتتا ايگىلەۋشى. جاڭا جۇڭگو قۇرىلعان 70 نەشە جىلدان بەرى، ىرىقتىلىقپەن سوعىس قوزعاپ كورمەدى، باسقا ەلدىڭ ٴبىر سۇيەم جەرىن دە باسىپ العان ەمەس. جۇڭگو ٴارى بەيبىت دامۋ جولىمەن جۇرۋگە تاباندى بولۋدى نەگىزگى زاڭعا ەنگىزگەن دۇنيە جۇزىندەگى بىردەن ـ ٴبىر مەملەكەت، يادرولىق ٴىرى ەلدەر ىشىندە يادرولىق قارۋلاردى الدىمەن ىستەتپەۋگە ۋادە بەرگەن بىردەن ـ ٴبىر مەملەكەت“.

  _ ”بيىل جاڭا جۇڭگو قۇرىلعاندىعىنىڭ 75 جىلدىعى. 75 جىلدىق جاپالى دا ەرەن كۇرەس ارقىلى جۇڭگونىڭ مەملەكەت بەت ـ بەينەسى مەن حالىق تۇرمىسىندا وراسان زور وزگەرىستەر تۋىلدى، ٴبىراق مىنا ٴبىر ٴتۇيىن ەشقاشان وزگەرگەن جوق، ول ٴبىزدىڭ بەيبىت، ىزگى قاسيەتىمىز، كەڭ پەيىلدى دارقاندىعىمىز بەن ادىلدىك، تۋراشىلدىق جونىندەگى تالپىنىسىمىز، ول 5000 جىلدان استام ۋاقىتتان بەرگى جۇڭحۋا وركەنيەتىنە تامىر تارتقان، جۇڭگو حالقىنىڭ جان تامىرىنا تەرەڭ ۇيالاعان“.

  _ ”جۇڭحۋا وركەنيەتى _ دۇنيە جۇزىندەگى 5000 جىلدان استام ۋاقىت جالعاسىپ، ەجەلدەن ٴۇزىلىس جاساماعان تاريحى ۇزاق بىردەن ـ ٴبىر وركەنيەت. ٴدال وسى سەبەپتى جۇڭگولىقتاردىڭ وتە كۇشتى وتباسى ـ وتان ۇستانىمى بار، اسىرەسە، مەملەكەتتىڭ تۇتاستىعىنا ٴمان بەرەدى جانە ونى قاستەرلەيدى“.

  ...

  ماكرون زۇڭتۇڭ تەبىرەنە بىلاي دەدى: ”ٴتوراعا مىرزامەن ىشكەرىلەي پىكىرلەسۋ ارقىلى جۇڭگو تاريحىن، مادەنيەتىن، ۇستانىمىن جانە دامۋ بارىسىن ونان ارى ٴتۇسىنىپ، جۇڭگونىڭ ماڭىزدى ماسەلەلەردەگى تۇرعىسى جونىندەگى تانىمىم تەرەڭدەي ٴتۇستى“.

  حانىمدار ديپلوماتياسى دا وركەنيەتتىڭ شۇعىلاسىن شاشتى. ماكرون زۇڭتۇڭنىڭ حانىمى بريجيتتىڭ ۇسىنىسىمەن ٴتوراعا شي جينپيڭنىڭ حانىمى پىڭ لييۋان ”يمپرەسسيونيزمشىلدەردىڭ سارايى“ ورساي مۇراجايىنا كىردى، ەكى ەلدىڭ مەملەكەت باسشىلارىنىڭ حانىمدارى مونە، ۆان گوگ سياقتى سۋرەتشىلەردىڭ كلاسسيكالىق ايگىلى تۋىندىلارىنىڭ الدىندا ايالداپ تاماشالادى، بالالاردىڭ حانزۋ ٴتىلىن ۇيرەنۋ كەشىرمەلەرىن، جۇڭگو مادەنيەتى جونىندەگى سۇيىسپەنشىلىگىن بەينەلەۋىنە قۇلاق ٴتۇردى. دوستىقتىڭ جالعاسۋىنان جاڭا ٴۇمىت بايقالدى.

  بىرلەسكەن مەملەكەتتەر ۇيىمى وقۋ ـ اعارتۋ، عىلىم، مادەنيەت ۇيىمىنىڭ باس شتابىنا تاعى دا كەلدى، ٴبارى دە سونشاما ىقىلاستى. وقۋ ـ اعارتۋ، عىلىم، مادەنيەت ۇيىمىنىڭ قىز بالالار مەن ايەلدەر وقۋ ـ اعارتۋىن جەبەۋ ەرەكشە ەلشىسىنىڭ مىندەت وتەگەندىگىنىڭ 10 جىلدىعى داڭق كۋالىگى بۇكىل الەمدەگى قىز بالالار مەن ايەلدەر وقۋ ـ اعارتۋ ىستەرىنىڭ دامۋىن جەبەۋدەگى جۇڭگو ۇلەسىنە كۋا بولدى. وسى ۇلى ٴىستى ىلگەرىلەتۋدە جۇڭگو ٴار ەلمەن قول ۇستاسا قۇلشىنىپ كەلەدى.

  وركەنيەتتە اۋىس ـ كۇيىس جاساۋ، ٴوزارا ۇلگى الۋ كۇشى ارقىلى دۇنيە ٴجۇزىنىڭ بەيبىت دامۋى مەن ادامزات وركەنيەتىنىڭ العا باسۋىن ىلگەرىلەتۋ _ ٴىرى ەلدىك ديپلوماتيانىڭ ٴتاسىلى جانە ارناسى، مۇنداعى ماقسات _ ادامزاتتىڭ تاعدىرلاس ورتاق تۇلعاسىن قۇرۋدىڭ تۇتاس تۇلعاسى مەن كەلەلى جاعدايىن ىلگەرىلەتۋ ٴۇشىن.

  60 جىلدىڭ الدىندا، جۇڭگو مەن فرانسيا ەكى ەل قىرعي قاباقتىق سوعىستىڭ بوگەتىن تالقانداپ، ٴبىرىن ـ ٴبىرى دەمەپ، دۇنيە ٴجۇزى جاعدايىنىڭ تىلدەسۋ مەن سەلبەستىكتىڭ دۇرىس بەتالىسىنا قاراي وزگەرۋىن ىلگەرىلەتتى.

  60 جىلدان كەيىن، ادامزات دامۋىنىڭ جاڭا جول ايىرىعىندا تۇرىپ، دۇنيە ٴجۇزىنىڭ 100 جىلدىق وزگەرىسىندەگى اۋمالى ـ توكپەلى اۋقىمدار توعىسىنا ٴدوپ كەلگەندە، ٴتوراعا شي جينپيڭ اناعۇرلىم تاماشا دۇنيە ٴجۇزىن قۇراتىن جۇڭگو مەن فرانسيانىڭ كۇش ـ قۋاتىنا زور ٴۇمىت ارتتى: ”جۇڭگو مەن فرانسيا جەكە ـ جەكە شىعىس، باتىس وركەنيەتىنە تاۋەلدى، قۇندىلىق ۇستانىمى، قوعامدىق ٴتۇزىمى تۇرلىشە بولسا دا، وركەنيەتتەردىڭ اۋىس ـ كۇيىسىنە، ٴوزارا ۇلگى الۋىنا ٴمان بەرەدى. ەكى جاقتىڭ جاراسىمدى بولىپ، ٴوز ەرەكشەلىگىن ساقتاۋىنا بولادى، تىلدەسۋ، سەلبەسۋ ارقىلى دۇنيە ٴجۇزىنىڭ بەيبىتشىلىگى مەن دامۋىنا جانە ادامزاتتىڭ العا باسۋىنا تىڭ ۇلەس قوسا الادى“.

  ساپار كەزىندە جۇڭگو مەن فرانسيا جيىنى 4 بىرلەسكەن مالىمدەمە جاريالادى، مۇنىڭ ۇشەۋى حالىقارالىق قولامتالى تۇيىندەر مەن الەمدىك باسقارۋ جونىندە بولىپ، جۇڭگو مەن فرانسيانىڭ ٴىرى ەلدىك جاۋاپكەرشىلىك ارقالاۋىن ايگىلەدى.

  ورتا شىعىس جاعدايى جونىندەگى بىرلەسكەن مالىمدەمە قاقتىعىستى دوعارىپ سوعىستى توقتاتۋدىڭ بەيبىت تۇرعىسىن ايگىلەدى. ”ەكى ەلدىڭ مەملەكەت باسشىسى كەزەكتەگى شۇعىل مىندەت قاقتىعىستى دەرەۋ باياندى دوعارۋدى جۇزەگە اسىرىپ، گازا وڭىرىندە كەڭ كولەمدى ادامگەرشىلىك كومەك بەرۋگە، جاي بۇقارانى قورعاۋعا شىنايى كەپىلدىك ەتۋ ەكەندىگىن باسا دارىپتەدى“، ”ەكى ەلدىڭ مەملەكەت باسشىلارى 2024 ـ جىلى جازعى وليمپيادا سپورت جارىسى مەن مۇگەدەكتەر وليمپيادا سپورت جارىسى مەزگىلىندە وليمپيادا رۋحىنا بويسۇنىپ سوعىس توقتاتۋعا ۇندەدى“... بىرلەسكەن مەملەكەتتەر ۇيىمى حاۋىپسىزدىك القالار كەڭەسىندەگى ەكى تۇراقتى القا ەلدىڭ ورتاق ۇندەۋىنىڭ سالماعى ايرىقشا كەلەلى.

  ورگانيزمدەردىڭ الۋان تۇرلىلىگى مەن تەڭىز ـ مۇحيت سەلبەستىگىن كۇشەيتۋ جونىندەگى بىرلەسكەن مالىمدەمە، سونداي ـ اق جاساندى زەردە مەن الەمدىك باسقارۋ جونىندەگى بىرلەسكەن مالىمدەمە الەمدىك سىن ـ سايىستارعا توتەپ بەرۋدەگى ىستەستىك كۇشىن ايگىلەدى. ٴوزارا العا قويعان ٴتيىمدى كوپ جاقتى دارىپتەمەنى، ماڭىزدى حالىقارالىق ماجىلىستەردى وتكىزۋدى قولداۋ ٴداستۇرىن جالعاستىرىپ، ٴتوراعا شي جينپيڭ جۇڭگو جاقتىڭ فرانسيا جاقتىڭ 2025 ـ جىلعى بىرلەسكەن مەملەكەتتەر ۇيىمىنىڭ تەڭىز ـ مۇحيت جينالىسىن ويداعىداي وتكىزۋىن قولدايتىندىعىن ايقىن ٴبىلدىردى.

  جۇرت نازارىن اۋدارعان ۋكراينا داعدارىسىنا دا توقتالدى. ٴتوراعا شي جينپيڭ سابىرلىلىقپەن بىلاي دەپ ٴتۇسىندىردى: ”جۇڭگو جاق ۋكراينا داعدارىسىنىڭ ەۆروپا حالقىنا جاساعان سوققىسىن تۇسىنەدى. جۇڭگو ۋكراينا داعدارىسىن تۋدىرۋشى دا، ىسكە قاتىستى جاق تا، قاتىناسۋشى جاق تا ەمەس، الايدا ٴبىز داعدارىستى بەيبىت جولمەن شەشۋدى ىلگەرىلەتۋدە باستان ـ اياق سىندارلى رول اتقارىپ كەلەمىز“.

  ناعىز كوپ جاقتىلىقتى امالياتتا ايگىلەپ، الەمدىك باسقارۋعا اناعۇرلىم كوپ جەتەكشىلىك جانە قولداۋ كورسەتىپ، بۇلىڭعىر دۇنيە جۇزىنە بىرگە ٴۇمىت ۇستەپ، ادامزاتتىڭ العا باسۋىنا بەتالىس ىزدەدى. جۇڭگو مەن فرانسيا ەكى ەلدىڭ جاڭا قۇلشىنىسى، جاڭا ارەكەتى ماكرون زۇڭتۇڭدى تۇتاس جەر شارىنا ساياتىن ماسەلەلەردى تالقىلاعاندا، جۇڭگومەن قارىم ـ قاتىناسىنىڭ شەشۋشى مانگە يە ەكەندىگىنە، ”ەۆروپانىڭ جۇڭگومەن تاماشا قارىم ـ قاتىناستى دامىتۋىنىڭ، ەكى جاقتى، كوپ جاقتى سەلبەستىكتى كۇشەيتۋىنىڭ توتەنشە ماڭىزدى ەكەندىگىنە“ اناعۇرلىم كامىل سەندىردى.

  وڭتۇستىك فرانسياداعى تاربە _ ٴتوراعا شي جينپيڭنىڭ وسى رەتكى فرانسياعا ساپارىنىڭ ەڭ سوڭعى بەكەتى. ماكرون زۇڭتۇڭ مەن حانىمى اۋەجايعا وزدەرى بارىپ اتتاندىرىپ سالدى. ۇشاق باسپالداعىنىڭ استىنداعى قىزىل كىلەمنىڭ شەتىندە ەكى ەلدىڭ مەملەكەت باسشىلارى جانە ولاردىڭ حانىمدارى قيماستىقپەن قوش ايتىستى.

  ”ماكرون زۇڭتۇڭنىڭ دەن قويا ورنالاستىرعانىنا راقىمەت، بۇل رەتكى ساپار ەستەن كەتپەستەي بولدى“. ٴتوراعا شي جينپيڭ ماكرون زۇڭتۇڭمەن قۇشاقتاسىپ قوشتاسىپ، بەيجيڭدە قايتا كەزدەسۋگە ۋادەلەستى.

  ۇشاق تاربەس اۋەجايىنان كوتەرىلىپ، كەڭ كوسىلگەن كوكجيەككە قاراي ۇشتى. ٴتوراعا شي جينپيڭنىڭ ٴسوزى ادامداردىڭ قۇلاعىندا جاڭعىردى: ”مەن تاريحي قوردالانۋ، رەال نەگىز، بولاشاقتىق ۇلى جوبا باردا، جۇڭگو ـ فرانسيا قارىم ـ قاتىناسىنىڭ، ٴسوزسىز، كوكتەمدەي جاندى دا جالىندى تىرشىلىك تىنىسىنا يە بولىپ، گۇلدەنىپ ـ كوركەيە تۇسەتىندىگىنە سەنەمىن“.

  جۇڭگو مەن فرانسيا قارىم ـ قاتىناسى جاڭا 60 جىلعا قادام تاستادى، ٴىرى ەل ديپلوماتياسىندا جاڭا بەينە جارىققا شىقتى.

  (قاتىناسقان تىلشىلەر: حان لياڭ، ياڭ يجۇن، حان بيڭ، ليۋ فاڭ، مياۋ شياۋجۋان)

  (شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ 5 ـ ايدىڭ 12 ـ كۇنى بەيجيڭنەن بەرگەن حابارى)

جالعانىم


جاۋاپتى رەداكتورى: 沙衣力克·达拉力汉