انار بۇلت \ شينجياڭ گازەتىنىڭ ٴتىلشىسى گاۋ فاڭ
6 ـ ايدىڭ 14 ـ كۇنى — ”2025 ـ جىلعى مادەنيەت جانە جاراتىلىستىق مۇرا كۇنى“. تاڭەرتەڭ ەرتە باي اۋدانىنداعى قىزىل تاس ۇڭگىرى ساياحاتشىلار قىزمەت وتەۋ ورتالىعى شار تاراپتان كەلگەن ساياحاتشىلاردى قارسى الدى. وسى قىزمەت وتەۋ ورتالىعى بيىل 5 ـ ايدىڭ 1 ـ كۇنى رەسمي جۇمىس باستاپ ساياحاتشىلاردى قابىلداپ، تولىق كەسكىندى پروەكسيا اپپاراتى جانە دىبىس، جارىق، ەلەكتر تەحنولوگياسىنان پايدالانىپ ەلىتۋ ۇلگىسىندەگى «قىزىل تاس ۇڭگىر ٴۇنى» تەاترىن تۇلعالاپ، ساياحاتشىلاردى بايىرعى كۇسان جىبەك جولىنىڭ عاجايىپ كورىنىسىنە باستادى.
وسىمەن قاتار، باي اۋدانىنان 1500 كيلومەتردەن استام شالعايداعى دۇنحۋاڭ موگاۋ ۇڭگىرىندە دە وسىنداي راسىمدىك سەزىمگە يە ەكسكۋرسيا جۇرگىزىلۋدە. كورىنىس ٴوڭىرىنىڭ كىرە بەرىسىندەگى سيفرلى كورمە ورتالىعىندا ساياحاتشىلار «مىڭ جىلدىق موگاۋ»، «عاجايىپ بۇددا سارايى» سياقتى كينولار ارقىلى موگاۋ ۇڭگىرىنىڭ بۇرىنعى كەزىن، قازىرگى بەينەسىن سەزىندى.
كۇسان مەن دۇنحۋاڭ بۇددا كوركەمونەرىنىڭ شىعىسقا تارالۋى جانە جۇڭگوشالانۋىنىڭ تۇتاس بارىسىنا كۋا بولدى، ەكەۋى دە جۇڭحۋانىڭ كوپ نەگىزدى، ٴبىر تۇلعالى وركەنيەتىنىڭ ساۋلەتتى جاۋھارى. كۇسان بۇددا ٴدىنىنىڭ جۇڭگوعا تارالۋىنىڭ ”ٴبىرىنشى بەكەتى“ رەتىندە، ونداعى تاس ۇڭگىرلەر شىعىس ازيا تاس ۇڭگىر كوركەمونەرىنىڭ باستاماسىن اشتى؛ دۇنحۋاڭ كوپ نەگىزدى مادەنيەتتەن ٴنار العان سوڭ، ٴوز الدىنا قۇرىلىمى بولەك ايبىندى كوركەمونەر جۇيەسىن قالىپتاستىردى. دۇنيە جۇزىلىك دارەجەدەگى ماڭىزدى مادەنيەت مۇراسى رەتىندە، سانسىز جانارلاردى وزىنە باۋرادى.
دۇنحۋاڭ اكادەمياسىنىڭ قۇرمەتتى باستىعى فان جينشى مىرزا ايتقانداي، قىزىل تاس ۇڭگىر كوركەمونەرى — دۇنحۋاڭ تاس ۇڭگىرى كوركەمونەرىنىڭ كەلۋ قاينارلارىنىڭ ٴبىرى، دۇنحۋاڭ تاس ۇڭگىر كوركەمونەرى — قىزىل تاس ۇڭگىر كوركەمونەرىنىڭ جالعاسۋى جانە دامۋى، بىرەۋى شىعىستا، بىرەۋى باتىستا، ٴبىر ـ بىرىنە كورىك قوسىپ تۇرادى.
تاريحي توركىنىن قاراستىرۋ
جىبەك جولىنداعى ماڭىزدى ٴتۇيىن
كۇسان مەن دۇنحۋاڭنىڭ جىبەك جولىنداعى ورنىن ەشكىم باسا المايدى، ولاردىڭ تاريحي دامۋ ٴىزى ٴوزارا بايلانىسقان، سونىمەن بىرگە ٴارقايسىسى وزىندىك ەرەكشەلىككە يە.
كۇسان ٴوڭىرى — قازىرگى تيانشاننىڭ وڭتۇستىك بوكتەرىنىڭ ورتا بولىگى، تارىم ويپاتىنىڭ سولتۇستىك جيەگىندەگى اقسۋ ايماعى كۇشار قالاسىن ورتالىق ەتكەن ٴوڭىر، ورنى بايىرعى جىبەك جولى سولتۇستىك ارناسىنىڭ ماڭىزدى تۇيىنىندە، بايىرعى زامانداعى باتىس وڭىردەگى ماڭىزدى جاسىل القاپتاعى قالالاردىڭ ٴبىرى. شامامەن زامانىمىزدىڭ 2 ـ عاسىرىندا بۇددا ٴدىنى كۇسانعا تاراپ، زامانىمىزدىڭ 3 ـ، 4 ـ عاسىرىندا شارىقتاۋ شەگىنە جەتتى، ۇڭگىر قازىپ بۇتحانا سالۋ ارەكەتى ايرىقشا جۇرگىزىلگەن. مۇندا قىزىل تاس ۇڭگىرى كۇسان تاس ۇڭگىر كوركەمونەرىنىڭ تيپتىك ۋاكىلى رەتىندە، زامانىمىزدىڭ 3 ـ عاسىرىنان 9 ـ عاسىرىنا دەيىن بۇددا كوركەمونەرىنىڭ كۇسان وڭىرىندەگى كورنەكتى جاسامپازدىعىن جانە تابىسىن ايگىلەيدى، شينجياڭ وڭىرىندە قازىرگى ساقتالۋى ەڭ ەرتە، كولەمى ەڭ ۇلكەن، جالعاسقان ۋاقىتى ەڭ ۇزاق، ۇڭگىر ٴتۇرى ەڭ تولىق، ىقپالى كەڭ بۇددا ٴدىنى تاس ۇڭگىر بۇتحاناسى ەسكەرتكىشى سانالادى. قىزىل تاس ۇڭگىرى دۇنحۋاڭ موگاۋ ۇڭگىرىنەن شامامەن ٴبىر عاسىر ەرتە قازىلعان، قازىر 349 ۇڭگىر، 10 مىڭ شارشى مەترگە جۋىق قابىرعا سۋرەت ساقتالۋدا. بەيجيڭ داشۋەسىنىڭ پروفەسسورى سۋ باي بىلاي دەدى: كۇسان — جۇڭگو بۇددا مادەنيەتىنىڭ بەسىگى، بەلگىلى دەڭگەيدە جۇڭگو تاس ۇڭگىر كوركەمونەرىنىڭ دامۋىنا ىقپال جاساعان، ول جۇڭگو تاس ۇڭگىر كوركەمونەرىنىڭ باستالۋ ٴتۇيىنى.
باتىس وڭىردەگى ٴارقايسى بەكتىكتەردە كۇسان ەڭ ەرتە سوپى جىبەرىپ ورتا جازىققا بۇددا ٴدىنىن تاراتقان. كۇساندا تۋعان بۇددا تاعىلىمشىسى، بۇددا تاعىلىمىن اۋدارۋشى كۇماراجيۆا زامانىمىزدىڭ 401 ـ جىلى (سوڭعى چين حۇڭشى 3 ـ جىلى) چاڭ ـ انعا كەلىپ، شاكىرتتەرىن، سوپىلاردى باستاپ جۇڭگو تاريحىنداعى كەڭ كولەمدى بۇددا تاعىلىمىن اۋدارۋ قيمىلىن باستاپ، بۇددا ٴدىنىنىڭ «فاحۋا ٴتاپسىرى»، «ىميتو ٴتاپسىرى»، «جينگاڭ ٴتاپسىرى» سياقتى 35 كلاسسيك شىعارماسىن اۋدارىپ، ٴبىرىنشى رەت ورتا جازىق وڭىرىنە بۇددا ٴدىنىنىڭ مادحيامكا يدەياسىن جۇيەلى دە دۇرىس تانىستىرىپ، بۇددا ٴدىنى مادەنيەتى يدەياسىنىڭ ورتا جازىق وڭىرىندە كەڭ تارالۋىنا مۇمكىندىك جاساپ، 6 پاتشالىق كەزىندە بۇددا ٴىلىمىنىڭ گۇلدەنۋىنىڭ جانە سۇي، تاڭ داۋىرلەرىندە بۇددا ٴدىنى ٴتۇرلى ٴمازھاپتارىنىڭ قالپىتاسۋىنىڭ باستاماسىن اشتى.
دۇنحۋاڭ حىشي ٴدالىزىنىڭ ەڭ باتىس شەتىندە، بايىرعى زاماندا ورتا جازىقتان باتىس وڭىرگە جانە ورتا ازياعا وتەتىن قۇرلىقتاعى كۇرە جول. دۇنحۋاڭنىڭ تاريحىن حان ۋدي داۋىرىندە قۇرىلعان دۇنحۋاڭ ايماعىنا دەيىن اپارۋعا بولادى. دۇنحۋاڭ تاس ۇڭگىرى نەگىزىنەن دۇنحۋاڭ موگاۋ ۇڭگىرى، شيچيان بۇددا ۇڭگىرى، گۋاجوۋ يۇيلين ۇڭگىرى، دۇڭچيان بۇددا ۇڭگىرى سياقتىلاردى قامتيدى، ورنى، مازمۇنى، كوركەمونەرلىك ستيلى قارايلاس بولعاندىقتان ٴبىر تۇتاس دۇنحۋاڭ تاس ۇڭگىر شوعىرى دەپ اتالعان. مۇندا موگاۋ ۇڭگىرى زور كولەمى، باي ەسكەرتكىشتەرى جانە كورنەكتى كوركەمونەر جەتىستىگى ارقىلى دۇنحۋاڭ تاس ۇڭگىرى شوعىرىنىڭ ۋاكىلدىك تۋىندىسىنا اينالعان. دۇنحۋاڭ موگاۋ ۇڭگىرى زامانىمىزدىڭ 366 ـ جىلىنان باستاپ قازىلعان، وسىدان كەيىن سولتۇستىك پاتشالىقتار، سۇي، تاڭ پاتشالىعى، بەس داۋىردەن سۇڭ پاتشالىعىنا دەيىنگى داۋىرلەردە ۇزدىكسىز سالىنىپ، دۇنيە جۇزىندەگى قازىر ساقتالىپ وتىرعان كولەمى ەڭ زور، مازمۇنى ەڭ باي بۇددا كوركەمونەرىنىڭ بيىگىن قالىپتاستىردى. موگاۋ ۇڭگىرىندە 735 ۇڭگىر بار، مۇنىڭ ىشىندە 492 ۇڭگىردە قابىرعا سۋرەت جانە ويما ايكەل بار، قابىرعا سۋرەتتىڭ كولەمى 45 مىڭ شارشى مەتر، 2415 ٴتۇرلى رەڭدى ايكەل بار. دۇنحۋاڭ موگاۋ ۇڭگىرى كوركەمونەرى كوپ ۇلت كوركەمونەرىن توعىستىرىپ، جۇلگەسى ايقىن، ٴوز الدىنا ەرەكشەلىگى بار دۇنحۋاڭ بۇددا كوركەمونەر جۇيەسىن قالىپتاستىردى، ول ەلىمىزدىڭ دۇنيە ٴجۇزى بۇددا كوركەمونەرىنىڭ دامۋىنا قوسقان ماڭىزدى ۇلەسى بولىپ، جۇڭگو مەن دۇنيە ٴجۇزىنىڭ اسەمونەر تاريحىندا ماڭىزدى ورىنعا يە.
شينجياڭ قىزىل تاس ۇڭگىرىن زەرتتەۋ ورنىنىڭ ورىنباسار باستىعى مياۋ ليحۇي «جىبەك جولى تامىرى — كۇساننان دۇنحۋاڭعا دەيىن» اتتى لەكسياسىندا ەجەلگى كۇسان مەن دۇنحۋاڭ جىبەك جولىنداعى ماڭىزدى ٴتۇيىن، ولار جىبەك جولىنان مول ٴنار الىپ، جۇڭحۋا وركەنيەتىن بايىتتى دەگەندى اۋىزعا الدى. لياڭجوۋ تاس ۇڭگىرى جانە دۇنحۋاڭنىڭ ەرتە كەزدەگى تاس ۇڭگىر كوركەمونەرىندە مەيلى ۇڭگىر ٴپىشىنى، قابىرعا سۋرەت تاقىرىبى، الدە كوركەمونەر ۇلگىسى بولسىن، تۇگەلدەي كۇسان تاس ۇڭگىر كوركەمونەرىنىڭ ىقپالىنا ۇشىراعانى ايقىن. ۇلى وزگەرىس بارىسىندا كوپ نەگىز شوعىرلانعان كۇسان تاس ۇڭگىر كوركەمونەرى 600 - 500 جىل جالعاسقان سوڭ، بىرتىندەپ قۇلدىراۋعا بەت الدى. الايدا حىشي ٴدالىزىنىڭ باتىسىنداعى، باتىسى شينجياڭنىڭ شىعىس شەكاراسىنا ىرگەلەس دۇنحۋاڭ تاس ۇڭگىر كوركەمونەرى كەرىسىنشە گۇلدەنىپ ـ كوركەيگەن كۇيدە بولاتىن. قۇلدىراۋ، گۇلدەنۋ اراسىندا تاس ۇڭگىر كوركەمونەرى كۇسان مەن دۇنحۋاڭنىڭ ٴوزارا ىقپالداسىپ تارالۋى بارىسىندا اناعۇرلىم شۇعىلالى دامۋعا يە بولدى.
كوركەمونەردىڭ اسىل قامباسى
وركەنيەتتەر توعىسۋىنىڭ كوز قامار سالتاناتى
كۇسان مەن دۇنحۋاڭ تاس ۇڭگىر كوركەمونەرى بۇددا كوركەمونەرىنىڭ كورنەكتى ۋاكىلى رەتىندە، قۇرىلىس ٴپىشىنى، قابىرعا سۋرەت ۇلگىسى جانە ويما سۋرەت شەبەرلىگىندە تامىرلاس جەرى دە، سونىمەن بىرگە وزدەرىنىڭ ايقىن ەرەكشەلىگى دە بار. وسى 2 ٴىرى كوركەمونەر جۇيەسى بۇددا كوركەمونەرىنىڭ باتىس وڭىردەن ورتا جازىققا تارالۋ بارىسىندا بىرتىندەپ جەرگىلىكتەنۋ ٴىزىن ٴارى تۇرلىشە وركەنيەت ەلەمەنتتەرىنىڭ وسى ەسكەرتكىشتەردە جاراسىمدى قاتار ٴومىر سۇرگەندىگىن، جارقىن شۇعىلا شاشقانىن انىق كورسەتتى.
كۇسان مادەنيەتىنىڭ كوپ نەگىزدىلىگى ونىڭ كوركەمونەر تۋىندىلارىندا مەيىلىنشە كورىنىس تاپقان. كۇسان تاس ۇڭگىرى قابىرعا سۋرەتتەرىنىڭ نەگىزگى تاقىرىبى نەگىزىنەن ساكيامونيدىڭ ومىرىندەگى ىستەرى، تاعدىرى جانە بۇددا ٴدىنىن تاراتۋى سياقتى حيكايالاردى ارقاۋ ەتە ٴوربيدى، سانى مول، ”بۇددا ٴدىنى حيكايا سۋرەتتەرىنىڭ تەڭىزى“ دەپ اتالعان. قابىرعا سۋرەتتەگى ادامداردىڭ وبرازى، كيىم ـ كەشەگى، قۇرىلىس سياقتى ەلەمەنتتەر ٴۇندىستان، گرەتسيا، پارسى قاتارلى كوپ ٴتۇرلى مادەنيەتتىڭ ەرەكشەلىگىن توعىستىرعان. كوركەمونەر ۇلگىسى وزگەشە، ايتىمدىك سەزىمگە باي رومبىشا شاقپاق سۋرەت، سونداي ـ اق شەندەستىرۋى كۇشتى، ستيلى جىم ـ جىرت، ساۋلەتتى رەڭنەن پايدالانعان، ايرىقشا اشەكەيلەۋ اسەرىنە يە. كيىم ـ كەشەك ورنەگىن سالۋدا سىزىقپەن بەينەلەۋدەن پايدالانىپ دەنە قۇرىلىمىنىڭ ويلى ـ شۇڭقىر پشىنىنە ىلەسە، جۋان ـ جىڭىشكەلىگى بىركەلكى، قۋاتتى، سەرپىندى بولىپ، ”جۇقالتاڭ ٴارى جاراسىمدى كيىم“ سىزۋ ونەرىنىڭ ەڭ جاقسى تۇسىندىرمەسى بولىپ، بۇددا ٴدىنى ايكەلىنىڭ كلاسسيك ۇلگىسىنە اينالعان. ٴۇندىستاننان تاراعان بۇلدىر بوياۋ تاسىلىنەن دە جاقسى پايدالانىپ، كۇسان سۋرەتشىلەرى تۇرلىشە تۇنىقتىقتاعى ٴبىر رەڭنەن پايدالانىپ سولعىننان قويۋلاتۋ نەمەسە قويۋدان بىرتىندەپ سولعىنداتۋ جولىمەن قاباتتاستىرۋ ارقىلى دەنە كەسكىنىنە كۇشتى ستەرەولدىق اسەر بەرگەن.
دۇنحۋاڭ تاس ۇڭگىر قابىرعا سۋرەتتەرىنىڭ كوركەمونەر ۇلگىسى باي دا الۋان ٴتۇرلى. ەرتە كەزدە كۇسان تاس ۇڭگىر كوركەمونەرىنىڭ ىقپالىنا ۇشىراپ، ادام وبرازىندا قايىرىلىپ بۇگىلگەن سىم تەمىردەي تىك سىزىق ارقىلى كيىمنىڭ سۇلباسىن سالعان، كەيىن كۇسان ۇلگىسىندەگى بۇلدىر بوياۋ تاسىلىنەن پايدالانىپ ستەرەولدىق اسەر قالىپتاستىردى. ۋاقىتتىڭ وتۋىنە ىلەسە، ورتا جازىقتىڭ ٴداستۇرلى سۋرەت سالۋ ونەرى دۇنحۋاڭ قابىرعا سۋرەتىندە بىرتىندەپ نەگىزگى ورىنعا شىعا باستادى. دۇنحۋاڭ موگاۋ ۇڭگىرى قابىرعا سۋرەتتەرىنىڭ تاقىرىبى كەڭ، بۇددا ٴدىنى حيكايالارىنان تىس، سول كەزدەگى قوعامدىق ٴومىردى، حالىقتىق سالت ـ سانانى بەينەلەيتىن قىرۋار مازمۇندى قامتىعان. تاڭ داۋىرىندە ورتا جازىق مادەنيەت ىقپالىنىڭ ۇزدىكسىز كۇشەيۋىنە ىلەسە، دۇنحۋاڭ تاس ۇڭگىر قابىرعا سۋرەتتەرىندەگى بۇددا حيكاياسى نەگىزىندەگى سۋرەت نەگىزگى اعىمعا اينالدى. قابىرعا سۋرەتىن سالۋدا تىزبەكتى سۋرەت ۇلگىسىندە، قوناقحانا تورىندەگى سىزبا ۇلگىسىندە جانە كەرمە ۇلگىسىندە سۋرەت سالۋ كەڭ جايىلىپ، كوركەمونەرلىك بەينەلەۋدە ورتا جازىقتىڭ ٴداستۇرلى گۇل جاپىراق سىزباسىن نەگىز ەتتى، تەمىر سىم سىزباسى سەكىلدىلەردى دە پايدالاندى ٴارى تۇرلىشە وبيەكتىلەرگە نەگىزدەلە پايدالاندى. مۇنداي توعىستىرۋ دۇنحۋاڭ قابىرعا سۋرەتىن باتىس ٴوڭىر مادەنيەتىنىڭ سىرلى رومانتيكاسىنا بولەدى، سونداي ـ اق ورتا جازىق مادەنيەتىنىڭ ەرشىمدى تىنىسىن دا جوعالتپادى. دۇنحۋاڭ كوركەمونەرىنىڭ ادامدى ايرىقشا باۋرايتىن ەرەكشەلىكتەرىنىڭ ٴبىرى — ادام تۇلعاسىن جاساۋداعى جەرگىلىكتەندىرۋ، قىرۋار دۇنحۋاڭ جەرگىلىكتى بۇقاراسىنىڭ تۇرمىس، ٴوندىرىس جاعدايى قابىرعا سۋرەتتە ايگىلەندى، اسىرەسە، جانە قابىرعا سۋرەتتەگى بۇددا، بۇرحان، پەريزات، اسىراۋشى سياقتىلاردىڭ كەلبەتىندە كوپ ۇلت قاتار ٴومىر سۇرگەن بەت ـ بەينە جارىققا شىققان. دۇنحۋاڭ قابىرعا سۋرەتتەرىندە پەريزات ەڭ ۋاكىلدىك سيپات الادى، ەتەك ـ جەڭدەرى جەلبىرەپ، سارالا قازداي قالىقتاپ، ايداعارداي يرەلەڭدەيدى، كۇسان قابىرعا سۋرەتتەرىندەگى باتىس ٴوڭىر ەرەكشەلىگىن كوبىرەك ساقتاعان پەريزاتپەن سالىستىرعاندا، ورتا جازىققا قاراي بەيىمدەلىپ، ايرىقشا شىعىس ەستەتيكالىق وي ـ سەزىمىنە يە عاجايىپ دۇنيەنى قالىپتاستىرعان.
ٴدال وسى ”بايىرعى جىبەك جولى بولعاندىقتان عانا تۇرلىشە وركەنيەتتەر ارا اۋىس ـ كۇيىس جاساۋ، ٴوزارا ۇلگى الۋ ىسكە اسقان، سودان بارىپ كۇسان مەن دۇنحۋاڭنىڭ شۇعىلالى كوركەمونەرى قالىپتاسقان. كۇساننان دۇنحۋاڭعا دەيىن ەكى جەردەگى ۇڭگىرلەردىڭ قازىلۋ ۋاقىتىنىڭ اراسىندا 100 جىل پارىق بولعانىمەن، الايدا بارلىعى بۇددا ٴدىنى تاس ۇڭگىر كوركەمونەرىنىڭ جىبەك جولى سىندى وسى ۇلكەن كۇرە تامىرمەن قالاي جۇڭگوعا تارالۋىنىڭ، ەڭ سوڭىندا جۇڭگوشالانۋىنىڭ تۇتاس بارىسىنا كۋا بولدى، ونان دا ماڭىزدىسى، تاريح پەن مادەنيەتتىڭ تىلدەسۋىن جالعاستىرىپ، قازىرگى ادامدارعا كوپتەگەن جۇمباق سىر قالدىردى“، ـ دەدى مياۋ ليحۇي.
كەيىنگى ۇرپاقتارعا ىقپالى
مىڭ جىلدان اتتاپ وتكەن كوركەمونەر جاڭعىرىعى
كۇسان مەن دۇنحۋاڭ جىبەك جولىنداعى 2 ۇلكەن مادەنيەت بيىگى رەتىندە، ونىڭ ىقپالى بۇددا كوركەمونەرى سالاسىمەن عانا شەكتەلگەن جوق، ٴتىپتى، مۋزيكا، ٴبي، ادەبيەت جاسامپازدىعى، عىلمي زەرتتەۋ سياقتى كوپتەگەن جاقتا تەرەڭ ىقپال جاسادى.
كۇسان مۋزيكا ٴبيىنىڭ عاجايىپ ىقپالى كۇسان مادەنيەتىنىڭ ەڭ باي ومىرشەڭ كۇشكە يە مۇرالارىنىڭ ٴبىرى. كۇسان قابىرعا سۋرەتتەرىندە 20 نەشە ٴتۇرلى مۋزيكا اسپابى سىزىلعان، وندا كۇڭحوۋ، پيپا، رۋان، بارابان، سىلدىرماق، داڭعارا، سىبىزعى، سىرناي سياقتىلار بار. ٴبي اسپانعا ۇشقان پەريزات بەينەسىمەن كورسەتىلگەن، اسىرەسە، دەنە ٴبىتىمىنىڭ تولىقتىعى مەن تۇلعاسىنىڭ كوركەمدىگىنە ەرەكشە ٴمان بەرىلگەن، بۇل سۋرەت ماتەريالدارى كۇساننىڭ كەزىندە باتىس ٴوڭىردىڭ مۋزيكا ـ ٴبي ورتالىعى بولعاندىعىن دالەلدەيدى. كۇسان مۋزيكالى ٴبيىنىڭ ىقپالى سۇي، تاڭ داۋىرلەرىندە شىرقاۋ شىڭعا كوتەرىلگەن. سۇي ياڭدي بەلگىلەگەن ”توعىز ٴبولىمدى مۋزيكادا“، تاڭ تايزۇڭ بەلگىلەگەن ”ون ٴبولىمدى مۋزيكادا“ كۇسان مۋزيكاسى ماڭىزدى ورىندى يەلەيدى. وقىمىستىلاردىڭ قاراۋىنشا، تاڭ داۋىرىندە كەڭ تارالعان حۋلاردىڭ قۇيىن ٴبيى جانە حۋلاردىڭ سەكىرمە ٴبيى قاتارلىلاردىڭ بارلىعى كۇساننان كەلگەن، كۇسان ٴبي مۋزيكاسىنىڭ ەلەمەنتتەرى جۇڭحۋانىڭ ٴداستۇرلى مۋزيكالارىنىڭ، بيلەرىنىڭ قان تامىرىمەن توعىسىپ، بولىنبەس قۇرامداس بولىگىنە اينالعان.
عىلمي زەرتتەۋ جاعىندا كۇسان مەن دۇنحۋاڭنىڭ بارلىعىنان ارناۋلى عىلىم سالاسى جارىققا شىقتى. كۇسان ٴىلىمىن زەرتتەۋ كەشىرەك باستالعانىمەن، ”دۇنحۋاڭتانۋداعى كوپتەگەن قيىن ماسەلەنىڭ توركىنىن كۇسان تاس ۇڭگىرىنەن تابۋعا بولادى“ دەگەن ۇعىم عىلىم سالاسىنداعىلاردىڭ ورتاق تانىمىنا اينالىپ، ەكەۋىنىڭ اراسىندا تىعىز ٴىلمي بايلانىس بار دەپ قارالدى. دۇنحۋاڭتانۋ حالىقارالىق ىقپالدى ىلىمگە اينالدى، زەرتتەۋ كولەمى تاس ۇڭگىر كوركەمونەرى، قازىپ الىنعان جازبالار، تاريح، جاعراپيا سياقتى كوپ جاقتى قامتىپ، دۇنيە جۇزىندەگى ٴار ەل وقىمىستىلارىن قاتىناسۋعا باۋرادى. كۇساندى زەرتتەۋگە دە كۇن سايىن ٴمان بەرىلدى، وتە ـ موتە، بۇددا كوركەمونەرىنىڭ تارالۋى، جىبەك جولى مادەنيەت اۋىس ـ كۇيىسى قاتارلى سالالاردا ورنىن باسا المايتىن قۇنعا يە بولدى.
ايتا كەتەرلىگى، كۇسان مەن دۇنحۋاڭ مادەنيەتىنىڭ ىقپالى ٴالى دە ۇزدىكسىز كەڭەيۋدە. قابىرعا سۋرەتتەگى مۋزيكا ـ ٴبي ەلەمەنتتەرى وسى زامانعى ٴبي جاسامپازدىعىنا مول ماتەريال ازىرلەدى. مىڭ جىلدان اسقان مۇنداي مادەنيەت ىقپالى كۇسان مەن دۇنحۋاڭ كوركەمونەرىنىڭ ومىرشەڭ كۇشىن دالەلدەدى.
كوركەمونەر وقۋ ـ اعارتۋى سالاسىندا كۇسان مەن دۇنحۋاڭنىڭ كوركەمونەر جەتىستىكتەرى ماڭىزدى وقىتۋ بايلىعىنا اينالدى. ورتالىق اسەمونەر شۋەيۋانى سياقتى كوركەمونەر مەكتەپتەرى ۇزاق ۋاقىتتان بەرى دۇنحۋاڭ قابىرعا سۋرەتتەرىن ەلىكتەپ سىزۋ ساباعىن اشتى، شينجياڭ كوركەمونەر شۋەيۋانى كۇسان كوركەمونەرىن ەرەكشە وقىتۋ مازمۇنى ەتتى. مۇنداي وقۋ ـ اعارتۋمەن مۇراگەرلىك ەتۋ 2 ۇلكەن كوركەمونەر جۇيەسىنىڭ ونەرى مەن ەستەتيكالىق ۇستانىمىنىڭ ۇرپاقتان ـ ۇرپاققا جالعاسۋىنا شىنايى كەپىلدىك ەتىپ، تىڭ ومىرشەڭ كۇشتى ۇزدىكسىز تاسقىنداتتى.
كۇسان مەن دۇنحۋاڭنىڭ مادەنيەتتەگى ىقپالى مادەنيەت دامۋىنىڭ مىناداي تەرەڭ زاڭدىلىعىن دالەلدەدى: ناعىز مادەنيەت اسىلى ٴبىر داۋىرمەن، ٴبىر جەرمەن شەكتەلمەيدى، قايتا ۋاقىت پەن كەڭىستىك شەكاراسىنان اتتاپ ٴوتىپ، ادامزات وركەنيەتىنىڭ تىلدەسۋى مەن قالىپتاسۋىنا ۇزدىكسىز ات سالىسادى. وسى 2 ورىنداعى مادەني مۇرا جۇڭحۋا وركەنيەتىنىڭ رۋحاني سيمۆولىنا، سونداي ـ اق بۇكىل ادامزاتتىڭ ورتاق مادەنيەت بايلىعىنا اينالدى.