انار بۇلت \ شينجياڭ گازەتىنىڭ ٴتىلشىسى سو رۇڭجى
5 ـ ايدىڭ 25 ـ كۇنى قۇلجا قالاسى جينداشىڭ بولات اينەك شەكتى سەرىكتەستىگىنىڭ ٴوندىرىس سەحىندا زەردەلى مەحانيكالىق قول، زەردەلى3D بۇرىككىش اينەك ماشيناسى قاتارلى وزىق جابدىقتار جوعارى قارقىنمەن جۇمىس جۇرگىزۋدە.
”سەرىكتەستىگىمىزدىڭ جىلدىق ٴونىم قۇنى ەڭ العاشقى 7 ميلليون يۋاننان ارتىپ، 2024 ـ جىلى 20 ميلليون يۋانعا تايادى، ٴبىز شينجياڭنىڭ شارۋاشىلىق ـ ساۋدا ورتاسى ۇزدىكسىز ساپالىلانعان تاماشا كەزگە تۋرا كەلدىك“، ـ دەدى وسى سەرىكتەستىكتىڭ ساتۋ مەڭگەرۋشىسى ما شيميڭ.
بۇل كاسىپورىن — شينجياڭنىڭ شارۋاشىلىق تۇلعالارىنىڭ قارىشتاپ دامۋىنىڭ ىقشام كورىنىسى. 70 جىلدان بەرى، رايونىمىزدىڭ ەكونوميكالىق دامۋ جاعدايىندا تاريحي سيپاتتى وزگەرىس تۋىلدى، جوسپارلى شارۋاشىلىق مەزگىلىندە ەكونوميكا ەكولوگياسى جالاڭ جالپىلىق مەنشىكتەگى شارۋاشىلىقتى نەگىز ەتتى؛ رەفورما جاساۋ، ەسىك اشۋ ساتىسىندا بازاردىڭ ومىرشەڭ كۇشى بىرتىندەپ جانداندى؛ جاڭا داۋىرگە قادام تاستاعاندا، بازار شارۋاشىلىعى ٴتۇزىلىسىنىڭ ۇزدىكسىز كەمەلدەنۋىنە جانە ەسىك اشۋ دەڭگەيىنىڭ ۇزدىكسىز جوعارىلاۋىنا ىلەسە، شارۋاشىلىق تۇلعالارى جان ـ جاقتى، كوپ نەگىزدى سەرپىلىس جاساۋدى جۇزەگە اسىردى. قازىر رايونىمىزدىڭ ٴتۇرلى شارۋاشىلىق تۇلعالارى جاپپاي گۇلدەنىپ ـ كوركەيىپ، ەكونوميكانىڭ جوعارى ساپالى دامۋىنىڭ، كاسىپ كۇيىنىڭ باي دا كوپ نەگىزدى جاندى كارتيناسىن بىرگە سالدى.
جالپى سانى 2 ميلليون 600 مىڭنان استى
جاڭا جۇڭگو قۇرىلۋدان بۇرىنعى شينجياڭدا حالىق شارۋاشىلىعى ەگىن، مال شارۋاشىلىعىن نەگىزگى تۇلعا ەتكەن تابيعي شارۋاشىلىق بولاتىن، تاياۋ زامانعى 363 ونەركاسىپ كاسىپورنى دەرلىك جەكە شەبەرحانالار بولاتىن، تەحنولوگيالىق ورەسى تومەن، جۇمىسشى ـ قىزمەتكەرلەر سانى 1000عا جەتپەيتىن، ونەركاسىپ ٴونىم قۇنى 100 ميلليون يۋانعا جەتپەيتىن، تەك از مولشەردەگى وڭدەلمەگەن كومىر، كوكس، كەرپىش، بىلعارى، استىق ـ ماي سياقتى ونىمدەردى عانا وندىرەتىن.
رەفورما جاساپ، ەسىك اشقاننان كەيىن كوكتەم لەبى ەستى. بازار شارۋاشىلىعى ٴتۇزىلىسىنىڭ بىرتىندەپ ورناۋىنا ىلەسە، ”جەكە كاسىپكەر“، ”جەكەشە كاسىپورىن“ سياقتى جاڭا سوزدەر ادامداردىڭ تۇرمىسىنا ەندى. اتويلاۋعا، سىناپ كورۋگە باتىل ٴبىر توپ شارۋاشىلىق قۇرۋشىلار شينجياڭنىڭ حالىقتىق شارۋاشىلىعىنىڭ بەتاشارىن اشتى. وسى مەزگىلدە شينجياڭنىڭ شارۋاشىلىق تۇلعالارىنىڭ سانى تەز ارتتى. 1981 ـ جىلى 3 ـ ايدىڭ سوڭىندا شينجياڭداعى جەكە ساۋدا ـ ونەركاسىپشىلەر 13 مىڭنان استى. 2012 ـ جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن شينجياڭداعى جەكە ساۋدا ـ ونەركاسىپشىلەردىڭ تىزىمدەگى جالپى سانى 582 مىڭ 800گە جەتتى. كاسىپتىڭ ورنالاسۋى جاعىندا ٴداستۇرلى ساۋدا، اس ـ سۋ قىزمەت وتەۋى سياقتى كاسىپتەر ۇزدىكسىز دامۋدان سىرت، جاساۋ كاسىبى، تاسىمال كاسىبى سياقتى سالالاردا دا قىرۋار حالىقتىق كاسىپورىندار جارىققا شىعىپ، شينجياڭ ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا تىڭ ومىرشەڭ كۇش قوستى.
جاڭا داۋىرگە قادام تاستاعاننان كەيىن، شينجياڭ شارۋاشىلىق ـ ساۋدا ورتاسىن جاقسارتۋ جاعىندا اتويلاۋعا، سىناق جۇرگىزۋگە باتىل بولدى، جارقىن تۇيىندەر ارت ـ ارتىنان جارىققا شىقتى —
”رۇقسات كۋالىگى مەن تيجارات كۋالىگىن ٴبولۋ“ رەفورماسى تىڭعىلىقتى تياناقتاندىرىلدى، اۆتونوميالى رايوننىڭ كاسىپورىندارعا ساياتىن شارۋاشىلىقپەن شۇعىلدانۋعا رۇقسات ەتۋ ىستەرى ٴتىزىمى يكەمدى رەتتەلدى، جاڭالاندى ٴارى شينجياڭ ەركىن ساۋدا سىناق رايونى قۇرىلىسىنىڭ جاعدايىنا ساي، شينجياڭ ەركىن ساۋدا سىناق رايونىنىڭ كاسىپورىندارعا ساياتىن شارۋاشىلىقپەن شۇعىلدانۋعا رۇقسات ەتۋ ىستەرى ٴتىزىمى ورناتىلىپ، كاسىپورىنداردىڭ تۇزىمدىك ساۋدا وزىندىك قۇنى ٴونىمدى تومەندەدى؛
زەردەلى ينتەرنەتتە ٴبىتىرۋ قىزمەت وتەۋ دەڭگەيى جوعارىلاپ، ەلەكتروندى تيجارات كۋالىگىن دالەلدەۋدى سۇيەنىش ەتىپ، شارۋاشىلىق تۇلعالارىنىڭ، تابيعي ادامداردىڭ سالاۋات ينفورماتسياسىنان بىرگە يگىلىكتەنۋ، پايدالانۋ ىسكە اسىپ، كاسىپورىنداردى تىزىمدەۋ ماتەريالدارىنىڭ ۇلگىسى ساپالىلاندىرىلىپ، كاسىپورىنداردىڭ ٴىس ٴبىتىرۋىنىڭ اناعۇرلىم قولايلى، جوعارى ٴونىمدى بولۋىنا مۇمكىندىك جاسالدى؛
جالپى بارىستىق قىزمەت وتەۋ يقۋاتى ساپالىلاندىرىلىپ، كاسىپورىن قۇرۋ، كاسىپورىندى تىزىمنەن وشىرۋدە ”ٴبىر ٴىستى ٴبىر جولدا ٴبىتىرۋ“ ونىمدىلىگىن ۇزدىكسىز جوعارىلاتۋ، تىزىمدەلۋ، تىركەۋگە الدىرۋ ساندى مالىمەتىنىڭ ساپاسىن جوعارىلاتۋ نەگىزىندە، ”ٴبىر ٴىستى جوعارى ونىمدىلىكپەن ٴبىتىرۋ“ ونىمدىلىگى جاپپاي جوعارىلادى.
ساياساتتىڭ قولداۋىندا جاڭادان قۇرىلعان كاسىپورىنداردىڭ ارتۋ قارقىنى كورنەكتى تەزدەدى. اۆتونوميالى رايوندىق بازار باقىلاۋ ـ باسقارۋ مەكەمەسىنىڭ ساندى مالىمەتىندە كورسەتىلۋىنشە، بيىل 5 ـ ايدىڭ سوڭىنا دەيىن بۇكىل شينجياڭدا تىركەۋگە الىنعان ٴتۇرلى شارۋاشىلىق تۇلعالارى 2 ميلليون 674 مىڭ 100گە جەتىپ، 2012 ـ جىلدىڭ سوڭىنداعىمەن سالىستىرعاندا 2.45 ەسە ارتقان.
ومىرشەڭ كۇش جارىسا قاۋلادى
ۋاقىت زىمىراۋدا، شينجياڭداعى حالىق باسقارۋىنداعى، مەملەكەت مەنشىگىندەگى، شەتەل قارجىلاندىرعان سياقتى ٴتۇرلى تۇلعالار سامسىعان جۇلدىزداي توپتالىپ، ٴداۋىر تولقىنىندا ۇزدىكسىز العا ىلگەرىلەدى.
1985 ـ جىلى شينجياڭدا تۇڭعىش جەكە كاسىپورىن تيجارات كۋالىگىنىڭ شينجياڭ حۇڭدا شەكتى جاۋاپكەرشىلىك سەرىكتەستىگىنە بەرىلۋى شينجياڭنىڭ حالىقتىق شارۋاشىلىعىنىڭ قارىشتاپ دامي باستاعاندىعىنىڭ بەلگىسىنە اينالدى.
1996 ـ جىلى شينجياڭدا تۇڭعىش ساۋداگەرلەر قوعامى ۇيىمى قۇرىلىپ، حالىقتىق شارۋاشىلىقتىڭ دامۋى جاڭا كەزەڭگە ٴوتىپ، حالىقتىق كاسىپورىندار اناعۇرلىم ايقىن، اناعۇرلىم ۇستامدى دامۋ تانىمىنا يە بولدى. ساۋدا سالاسىنىڭ ورلەۋى مەن باسەڭدەۋى جانە سان وتكەلدەن ٴوتۋ بارىسىندا ٴبىر توپ حالىقتىق كاسىپورىن بىرتىندەپ جەتىلىپ، زورايىپ، قوعامدىق جاۋاپكەرشىلىك ارقالاپ، داڭقتى ىستەرگە ات سالىسىپ، قوعامنىڭ قۇرمەتىنە بولەندى.
قازىر توپ ـ توپ حالىقتىق كاسىپورىن بىرتىندەپ تيبىن وزگەرتىپ دارەجەسىن جوعارىلاتىپ، زورايىپ، كۇشەيدى. مەملەكەتتىڭ جالپى جاعدايىنداعى شينجياڭنىڭ ستراتەگيالىق ورنىن كوزدەگەن حالىقتىق كاسىپورىندار شينجياڭنىڭ ”ون ٴىرى كاسىپ سالاسى شوعىرى“ قۇرىلىسىنا بەلسەنە ات سالىسىپ، ٴتىپتى دە جوعارى دەڭگەيدەگى ىشكە، سىرتقا ەسىك اشۋمەن توعىسىپ، شينجياڭنىڭ ەكونوميكالىق قۇرىلىسىنداعى جالىندى كۇشكە اينالدى.
مەملەكەت مەنشىگىندەگى كاسىپورىندار شينجياڭنىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ ماڭىزدى تىرەگى رەتىندە باستان ـ اياق ماڭىزدى رول اتقارۋدا.
سوڭعى جىلدارى رايونىمىز مەملەكەت مەنشىگىندەگى مال ـ مۇلىك، مەملەكەت مەنشىگىندەگى كاسىپورىندار رەفورماسىن جۇيەلى، ستراتەگيالىق شارالارمەن ىلگەرىلەتىپ، كوپ سالادا تىڭ سەرپىلىس جاسايتىن ىلگەرىلەۋشىلىكتەردى جۇزەگە اسىردى. بيىل 4 ـ ايدىڭ سوڭىنا دەيىن، شينجياڭداعى مەملەكەت مەنشىگىندەگى كاسىپورىنداردىڭ مال ـ مۇلىك جالپى سوماسى 4 تريلليون 100 ميلليارد يۋاننان اسىپ، سايكەس مەزگىلدەگىدەن %9 ارتتى، مال ـ مۇلىك جالپى سوماسى ورنىقتى مولايىپ، ەنەرگيا اشۋ، نەگىزدىك قۇرىلعى قۇرىلىسى سياقتى كوپتەگەن سالادا ”تىرەكتىك“ رول اتقارىپ، شينجياڭنىڭ ەكونوميكاسىنىڭ، قوعامىنىڭ جوعارى ساپالى دامۋىن پارمەندى ىلگەرىلەتتى.
شەتەل قارجىلاندىرعان كاسىپورىندار — شارۋاشىلىق تۇلعالارىنىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولىگى. 1984 ـ جىلى 5 ـ ايدا تۇڭعىش شەتەل قارجىلاندىرعان (شياڭگاڭ، اۋمىن، تايۋان) كاسىپورىن شينجياڭعا ىرگە تەۋىپ، شينجياڭنىڭ شەتەل قارجىسىنان پايدالانۋىنىڭ جاڭا پاراعىن اشتى. اۆتونوميالى رايوندىق بازار باقىلاۋ ـ باسقارۋ مەكەمەسىنىڭ قاتىستى جاۋاپتىسى تانىستىرىپ بىلاي دەدى: قازىرگە دەيىن بۇكىل شينجياڭدا تىركەۋگە الىنعان شەتەل ساۋداگەرلەرى قارجى قوسقان كاسىپورىن 2471گە جەتتى. شەتەل قارجىلاندىرعان كاسىپورىنداردىڭ كىرۋى قارجى، تەحنولوگيا جانە وزىق باسقارۋ تاجىريبەسىن اكەلۋمەن بىرگە، جۇڭگو شينجياڭىنىڭ حالىقارالىق بازارمەن توعىسۋىن دا جەبەپ، قاتىستى كاسىپ سالالارىنىڭ دارەجەسىن جوعارىلاتىپ دامۋىن ىلگەرىلەتتى.
شينجياڭ ەركىن ساۋدا سىناق رايونىندا شەتەل قارجىلاندىرعان كاسىپورىندار قارجى قوسۋعا رۇقسات ەتۋ شارتىن تومەندەتۋ، شەكارا اتتاعان ساۋدانى قولايلىلاندىرۋ، فينانستىق قىزمەت وتەۋدە جاڭالىق اشۋ، ۇكىمەتتىك قىزمەت وتەۋدە جوعارى ٴونىمدى بولۋ سياقتى تيىمدىلىكتەردەن ٴتىپتى دە يگىلىكتەنۋدە. 5 ـ ايدىڭ 28 ـ كۇنى شەتەلدىك تابيعي يە دەربەس قارجىلاندىرعان كاسىپورىن — شينجياڭ سان ـ ۋي حالىقارالىق ساۋدا شەكتى سەرىكتەستىگى جۇڭگو شينجياڭ ٴۇرىمجى ەكونوميكالىق، تەحنولوگيالىق اشۋ رايونىنداعى (توۋتۇنحى رايونى) شەتەل قارجىلاندىرعان كاسىپورىندارعا قىزمەت وتەۋ ورتالىعىنا ىرگە تەپتى. ”تيجارات كۋالىگىن ٴبىر كۇندە ـ اق الدىم. جۇڭگو شينجياڭىنىڭ ٴىس ٴبىتىرۋ ونىمدىلىگى ويىمداعىدان الدەقايدا تەز ەكەن. بۇل مەنىڭ جۇڭگو شينجياڭىندا دامۋ سەنىمىمدى دە كۇشەيتتى“، ـ دەدى وسى سەرىكتەستىكتىڭ باس جوراسى سوكوروۆ سەرگەي.
سان مەن ساپانىڭ بىردەي جوعارىلاۋى جۇزەگە استى
شينجياڭ جونىنەن العاندا، 2 ميلليون 600 مىڭنان استام شارۋاشىلىق تۇلعاسى ساننىڭ ارتۋىن عانا ەمەس، ونان دا ماڭىزدىسى، قۇرىلىمنىڭ ۇزدىكسىز ساپالىلانۋىن، ساپانىڭ ۇزدىكسىز جوعارىلاۋىن ايگىلەيدى.
كاسىپ سالاسى قۇرىلىمىنان قاراعاندا، شينجياڭنىڭ شارۋاشىلىق تۇلعالارىنىڭ 1 ـ، 2 ـ، 3 ـ كاسىپتەرىنىڭ ارا سالماعى ۇزدىكسىز وزگەرگەن. ساندى مالىمەتتە كورسەتىلۋىنشە، بيىل 5 ـ ايعا دەيىن تۇتاس رايوندا ناقتى بار 1 ـ كاسىپتەگى شارۋاشىلىق تۇلعاسى 88 مىڭ 400گە جەتىپ، سايكەس مەزگىلدەگىدەن %17.88 ارتقان؛ 2 ـ كاسىپتەگى شارۋاشىلىق تۇلعاسى 227 مىڭ 400گە جەتىپ، سايكەس مەزگىلدەگىدەن %4.51 ارتقان؛ 3 ـ كاسىپتەگى شارۋاشىلىق تۇلعاسى 2 ميلليون 358 مىڭ 300گە جەتىپ، سايكەس مەزگىلدەن %6.49 ارتقان. جالپى العاندا، 1 ـ كاسىپ نەگىزدى بەكەمدەۋ، 2 ـ كاسىپ جەدەل دامۋ، 3 ـ كاسىپ قارىشتاپ دامۋ سىندى دامۋ جاعدايىن بەينەلەدى.
بيىل 3 ـ ايدا شينجياڭ داچي زەردەلى ينفورماتسيا عىلىم ـ تەحنولوگيا شەكتى سەرىكتەستىگى ٴوزى دەربەس زەرتتەپ جاساعان DeepSeek ۇلكەن مودەل ٴونىمى ”زەردەلى شياۋۋىندى“ جەرگىلىكتى جاعدايعا ۇيلەستىرىپ ورنالاستىردى. وسى سەرىكتەستىكتىڭ باس ديرەكتورى ۋاڭ گاڭ بىلاي دەپ تانىستىردى: ”زەردەلى شياۋۋىن“ %92 ۇكىمەتتىك ىستەر ٴتارتىبى بويىنشا زەردەلى شەشىم جاساۋدى جۇزەگە اسىرىپ، ولشەمدى حۇجاتتاردىڭ قالىپتاسۋ ونىمدىلىگىن %35 جوعارىلاتىپ، شينجياڭنىڭ جەرگىلىكتى ۇكىمەتتىك ىستەر قاجەتىنە دالمە ـ ٴدال سايكەسىپ، قىزمەت ونىمدىلىگىن بارىنشا جوعارىلاتتى. ۇلكەن مودەلدىڭ ەنگىزىلۋى شينجياڭنىڭ جۇمساق بولشەك كاسىپ سالاسىنا تىڭ ومىرشەڭ كۇش جانە جاڭالىق اشۋ قوزعالىس قۋاتىن قوسىپ، كاسىپورىننىڭ جاڭا ارتۋ تۇيىنىنە اينالدى.
5 ـ ايدىڭ 27 ـ كۇنى بايىنعولين وبلىسى جياڭتاۋ نۇڭگى ەلەكتروندى ساۋدا شەكتى سەرىكتەستىگىنىڭ باس ديرەكتورى تاۋ دىڭفىڭ قىزمەتكەرلەرمەن بىرگە جاڭا تەرىلگەن بۇگىر اق ورىگىن زەر سالا قوراپتاپ، بەلگى جاپسىرىپ، بۇكىل ەلدىڭ جەر ـ جەرىنە جونەلتتى. ”بيىل سەرىكتەستىگىمىز اۋىل شارۋاشىلىق ونىمدەرىن ماركالاندىرۋ جولىمەن ٴتۇيىندى تۇردە ٴجۇرىپ، ’شينجياڭ ٴدامىنىڭ‘ اتاعىن اسپانداتىپ، الىسقا جەتكىزەدى“. تاۋ دىڭفىڭ بىلاي دەپ تانىستىردى: 2024 ـ جىلى سەرىكتەستىگىمىز توڭىرەكتەگى وڭىردەگى 700دەن استام ادامدى جۇمىستانۋعا، شارۋاشىلىق قۇرۋعا جەتەكتەپ، المۇرت مايى، باعراش بالىق كەسپەسى سياقتى 10 نەشە كۇسەت ٴونىمدى جەتىلدىردى.
تيانشان الابىندا كوپتەگەن شارۋاشىلىق تۇلعالارى تەحنولوگيادا جاڭالىق اشۋ، ۇلگىدە جاڭالىق اشۋ جانە كاسىپ كۇيىندە جاڭالىق اشۋ ارقىلى ٴوزىنىڭ وزەكتى باسەكەلىك قۋاتىن ۇزدىكسىز كۇشەيتىپ، شينجياڭ ەكونوميكاسىنىڭ جوعارى ساپالى دامۋىنىڭ جاڭا قوزعالتقىشىنا اينالىپ، شينجياڭنىڭ جۇڭگو ۇلگىسىندەگى وسىزامانداندىرۋ جولىندا اناعۇرلىم جوعارى ساپالى، اناعۇرلىم ومىرشەڭ كۇشكە يە، اناعۇرلىم باياندى بەتالىسقا قاراي قادام تاستاۋىن ىلگەرىلەتتى.