انار بۇلت \ شينجياڭ گازەتىنىڭ ٴتىلشىسى گاۋ فىڭ
الەمدەگى ساۋداگەرلەردى قۋانا قارسى الىپ، شار تاراپتان كەلگەندەرمەن دوستاسادى. 2025 ـ جىلعى (جۇڭگو) ازيا - ەۆروپا تاۋار ساۋدا كورمەسى تاياۋدا وتكىزىلەدى، توڭىرەكتىڭ ٴتورت بۇرىشىنان كەلگەن ساۋداگەرلەر تاعى ٴبىر رەت قىزۋ مەرەيگە تولعان شينجياڭدا باس قوسىپ، سەلبەستىكتى بىرگە اقىلداسىپ، تەڭ يگىلىكتەنۋدى قاراستىرادى.
بۇرىن وتكىزىلگەن 4 كەزەك تاۋار ساۋدا كورمەسىندە ٴار ەل ساۋداگەرلەرىنىڭ ەكونوميكا ـ ساۋدا سەلبەستىگىنىڭ جەتىستىگى سۇبەلى بولىپ، شينجياڭنىڭ سىرتقا ەسىك اشۋىنىڭ اناعۇرلىم تەرەڭ ساتىعا، اناعۇرلىم كەڭ سالاعا قاراي دامۋى ىلگەرىلەتىلدى. سالتاناتتى جينالىستىڭ شىمىلدىعى تاعى ٴبىر رەت اشىلعاندا، دوستىق پەن سەلبەستىك، ٴسوز جوق، اناعۇرلىم زور سۇبەلى تابىستاردى جاراتادى.
جوعارى دەڭگەيدەگى ەسىك اشۋ وبرازىن ايگىلەيدى
وسى كەزەكتى تاۋار ساۋدا كورمەسى كورمە اۋماعىن ورنالاستىرۋدا ”1+10+N“ ۇلگىسىن جاسامپازدىقپەن قولدانادى، مۇنداعى ”1“ جوعارى دەڭگەيدە سىرتقا ەسىك اشۋ وبرازىن كورنەكتىلەندىرىپ ٴبىر نەگىزگى تاقىرىپتى ايگىلەۋگە ۋاكىلدىك ەتەدى.
جۋىق جىلدارى شينجياڭ جىبەك جولى ەكونوميكالىق بەلدەۋى وزەكتى رايونى قۇرىلىسىن ىلگەرىلەتۋدى قوزعالتقىش ەتىپ، وزىندىك وڭىرلىك ەسىك اشۋ ستراتەگياسىن مەملەكەتتىڭ باتىسقا ەسىك اشۋ جالپى تۇلعالىق ورنالاستىرۋىنا ەنگىزىپ، ازيا - ەۆروپا التىن ارناسى مەن باتىسقا ەسىك اشۋدىڭ الدىڭعى شەبىن بەلسەنە تۇلعالاپ، جاڭا جىبەك جولى كەرەمەتتەرىن ۇزدىكسىز جازدى:
— الدىڭعى 5 ايدا شينجياڭنىڭ سىرتقى ساۋدا يمپورت ـ ەكسپورت جالپى قۇنى 227 ميلليارد 670 ميلليون يۋان بولىپ، سايكەس مەزگىلدەگىدەن %22.9 ارتتى؛ تاياۋداعى 3 جىلدان بەرى، شينجياڭنىڭ سىرتقى ساۋدا يمپورت ـ ەكسپورت جالپى قۇنى ٴار جىلى 100 ميلليارد يۋاندىق بەلەستەن ٴوتىپ، ارتۋ قارقىنى 2 ورىندى ساننان جوعارى بولۋ جاعدايىن ساقتادى؛
— شەكارا وتكەلدەرىنىڭ نەگىزدىك قۇرىلعى قۇرىلىسىن جەدەلدەتىپ، كەدەننەن ٴوتۋ ونىمدىلىگىن جوعارىلاتىپ، جۇڭگو - ەۆروپا كەزەكشى پويەزى، جۇڭگو - قىرعىزستان - وزبەكستان تەمىر جولى سياقتى شەكارا اتتاعان ارنالاردى ۇدايىلاندىرا جۇرگىزۋدى ىلگەرىلەتىپ، ”ٴبىر بەلدەۋ، ٴبىر جولدى“ بىرگە قۇراتىن ەلدەرگە اناعۇرلىم قولايلى زات اينالىمى قىزمەت وتەۋىن ازىرلەدى؛
— جۇڭگو (شينجياڭ) ەركىن ساۋدا سىناق رايونى ماڭدايشالىق اشىپ قۇرىلعاننان بەرى، 129 ٴتۇرلى رەفورمانى تۇيىندە سىناق ەتۋ مىندەتى جاپپاي باستالىپ، حالىقارالىق جوعارى ولشەمدى ەكونوميكا ـ ساۋدا ەرەجەسىمەن ٴتۇيىلىسىپ، تۇزىمدىك ەسىك اشۋ دەڭگەيىن كۇش سالا جوعارىلاتتى...
5 قۇرلىقتان كەلگەن ساۋداگەرلەر ٴبىر ارادا باس قوستى. تاۋار ساۋدا كورمەسى تەرەزە رەتىندە، شينجياڭنىڭ ۇزدىكسىز ىلگەرىلەگەن جوعارى دەڭگەيدە سىرتقا ەسىك اشۋ وبرازىن شوعىرلى ايگىلەۋدە.
”بۇگىنگى شينجياڭ ەسىك اشۋدىڭ الدىڭعى شەبىندە تۇر. ٴارقانداي ٴبىر كاسىپورىن شينجياڭدا شىعىس ـ باتىس سىندى ەكى كەڭ ٴورىستى بازارعا بەت الاتىندىقتان، شينجياڭ قارجى قوسۋدىڭ ايگىلى جەرىنە اينالدى .“ 2023 ـ جىلعى تاۋار ساۋدا كورمەسىندە جىڭۋي حالىقارالىق توبى جورالار مەكەمەسىنىڭ ٴتوراعاسى ۋاڭ ۋىنيىننىڭ لەكسياسىنان شينجياڭنىڭ ”شىعىسپەن بىرلەسىپ باتىسقا شىعارۋ، باتىستان ەنگىزىپ شىعىستان اكەلۋ“ سىندى ەسىك اشۋ باسىمدىعى بەينەلەنگەن.
”جىبەك جولى تاۋار ساۋدا تۇعىرىن تۇلعالاپ، ازيا - ەۆروپا كاسىپ سالالارىنىڭ ٴوزارا پايدا جەتكىزۋ سەلبەستىگىن ىلگەرىلەتۋ“، ”جىبەك جولى تاۋار ساۋدا تۇعىرىن ورناتىپ، ەكونوميكالىق سەلبەستىكتەن تەڭ يگىلىكتەنۋدى جەبەۋ“، ”جىبەك جولى رۋحىن اسقاقتاتىپ، ازيا - ەۆروپا سەلبەستىگىن تەرەڭدەتۋ“، ”ازيا - ەۆروپا سەلبەستىگىن بىرگە اقىلداسىپ، جىبەك جولىنىڭ گۇلدەنۋىنەن بىرگە يگىلىكتەنۋ“... وتكەن كەزەكتەگى تاۋار ساۋدا كورمەلەرىنىڭ نەگىزگى تاقىرىپتارىنىڭ بارىندە ”سەلبەسۋ“ ٴسوزى قامتىلعان.
بۇل تەك تاۋار ساۋدا كورمەسى تالپىنعان نىسانا بولىپ قانا قويماي، ونان دا ماڭىزدىسى، شينجياڭنىڭ جوعارى دەڭگەيدە سىرتقا ەسىك اشۋىن ىلگەرىلەتۋدەگى وزىندىك ٴمانى سانالادى. شينجياڭنىڭ سىرتقا اشىلعان ەسىگى ونان ارى ايقارا اشىلىپ، ازيا - ەۆروپاداعى ەلدەردى ەكونوميكا ـ ساۋدا سەلبەستىگىن كەڭەيتۋ بارىسىندا ٴوزارا پايدا جەتكىزىپ تەڭ يگىلىككە كەنەلۋگە باۋراپ، ”بەيبىت بولۋ جانە سەلبەسۋ، اشىق جانە سيىسىمدى بولۋ، ٴوزارا ۇيرەنىپ ٴبىر ـ بىرىنەن ۇلگى الۋ، ٴوزارا پايدا جەتكىزىپ تەڭ يگىلىككە كەنەلۋ“ سىندى جىبەك جولى رۋحىن ساۋلەلەندىرە تۇسەدى.
ەكونوميكا ـ ساۋدا سەلبەستىك تۇعىرىن ورناتادى
6 ـ ايدىڭ باسى، تاۋار ساۋدا كورمەسى اشىلۋدان بۇرىن شينجياڭ تيانشان ليفت جاساۋ شەكتى سەرىكتەستىگى ارناۋلى دايىنداعان كورمە بۇيىمدارىن تەزدەتىپ جاساپ جاتىر. وسى كەزەكتى كورمەدە اتالعان سەرىكتەستىك 400 كيلوگرام جانە 250 كيلوگرام ناقتى ليفتتى كورسەتىپ، ٴار ەل ساۋداگەرلەرىنىڭ شىنايى سەزىنۋىنە قولايلىلىق جاراتادى.
”تاۋار ساۋدا كورمەسى — ٴبىزدىڭ حالىقاراعا بەت الۋىمىزداعى ماڭىزدى تۇعىر“. وسى سەرىكتەستىكتىڭ باس جوراسى جۇڭ جيانگو بىلاي دەدى: ”جۇڭگو جاساۋىنىڭ“ ىقپالى ۇزدىكسىز ارتقان جاعدايدا كاسىپورنىمىز جاڭا ورايدى قارسى الىپ، رەسەي، قازاقستان قاتارلى كوپتەگەن ەلدەردىڭ ساۋداگەرلەرىمەن ىشكەرىلەي كەڭەسۋدە.
ونىمدەردى شوعىرلى كورمەلەۋ، قامداۋ مەن قاجەتسىنۋ كەڭەسىن ورىستەتۋ، ساۋدانى جەبەۋ، تانىستىرۋ قيمىلدارىن وتكىزۋ... كوپ جىلدىق دامۋدى باستان وتكىزگەن تاۋار ساۋدا كورمەسى باي مازمۇندى ەكونوميكا ـ ساۋدا كەڭەسىن ٴتۇيىلىستىرۋ قيمىلى ارقىلى ازيا - ەۆروپاداعى ٴار ەل ساۋداگەرلەرى اراسىنداعى سەلبەستىكتى ىلگەرىلەتىپ، ازيا - ەۆروپا ەلدەرىنىڭ ەكونوميكا ـ ساۋدا سەلبەستىگىن جەبەۋدەگى ماڭىزدى تۇعىرىنا اينالدى.
كورمەگە قاتىناسۋ اۋماعى كۇن سايىن كەڭەيۋدە. وسى كەزەكتى تاۋار ساۋدا كورمەسىنە ازيا، افريكا، لاتىن امەريكاسى سياقتى جەرلەردەگى 50 مەملەكەتتەن (ٴوڭىر)، ەل ىشىندەگى 21 ولكە، اۆتونوميالى رايون، قالالاردان كەلگەن 2000نان استام كاسىپورىن كورمەگە، ماجىلىسكە قاتىناسادى، 140 مىڭ شارشى مەترلىك زال ٴىشى جانە سىرتى كورمە اۋماعى ورنالاستىرىلادى. تاۋار ساۋدا كورمەسىنىڭ دامۋ بارىسىنا قايىرىلا قاراساق، كورمەگە قاتىناسقان كاسىپورىن سانى 2015 ـ جىلداعى 800دەن استاممەن سالىستىرعاندا، ٴبىر ەسەدەن استام ارتىپ، ٴار ەل ساۋداگەرلەرىنە سەلبەستىك جونىندە كەڭەس وتكىزۋگە كەڭ ٴورىس ازىرلەدى.
ساۋدا اۋىس ـ كۇيىس جەتىستىكتەرى كورنەكتى بولدى. 2023 ـ جىلعى تاۋار ساۋدا كورمەسىندە 360 ەكونوميكا ـ ساۋدا سەلبەستىك نىسانىنا قول قويىلىپ، ەكونوميكا ـ ساۋدا جەتىستىگى 521 ميلليارد 37 ميلليون يۋانعا جەتتى، وتكەن ٴار كەزەكتەگىمەن سالىستىرعاندا ايتارلىقتاي ارتقان. وسى كەزەكتى تاۋار ساۋدا كورمەسىندە 60تان استام ساۋدانى جەبەۋ قيمىلى وتكىزىلىپ، كاسىپ سالالارىن ٴتۇيىلىستىرۋ جونىندە كەڭەسۋ، سونداي ـ اق تابىستاردى جاريالاۋ، ساۋداگەر شاقىرىپ قارجى ەنگىزۋ تانىستىرۋى سياقتىلاردى قامتيدى.
تاۋار ساۋدا كورمەسى سىندى وسى ٴبىر ەكونوميكا ـ ساۋدا كەڭەسى سەلبەستىك تۇعىرى ارقىلى شينجياڭنىڭ جەر جاڭعاعى سينگاپۋر بازارىن اشتى، وزبەكستاننىڭ قۇرعاق جەمىستەرى چاڭجياڭ اتىراۋى، جۋجياڭ اتىراۋى سياقتى وڭىرلەرگە دەيىن ساتىلدى، شينجياڭنىڭ كەن شارۋاشىلىعى سەرىكتەستىكتەرى دە موڭعۇليا، قازاقستان سياقتى مەملەكەتتەردەگى كەن شارۋاشىلىعى سەرىكتەستىكتەرىمەن سەلبەستىكتى جۇزەگە اسىردى... ٴسويتىپ، ساۋدا كولەمى كەڭەيدى، دوستار شەڭبەرى ۇلعايدى، ماجىلىسكە قاتىناسقان ساۋداگەرلەر تاۋار ساۋدا كورمەسىنىڭ تۇعىرلىق رولىن بارعان سايىن مويىندادى.
”تاۋار ساۋدا كورمەسى كورمەگە قاتىناسقان ساۋداگەرلەرگە بۇكىل ەلگە، اۋەلى، دۇنيە جۇزىنە باعىتتالعان اۋىس ـ كۇيىس تۇعىرىن ازىرلەپ وتىر، بۇل كاسىپورىننىڭ جەدەل دامۋىن ىلگەرىلەتەدى“، ـ دەدى شينجياڭ جياڭنۇڭيۋان بيولوگيالىق عىلىم ـ تەحنولوگيا شەكتى سەرىكتەستىگىنىڭ باس ديرەكتورى لي شينۋي.
گۋمانيتارلىق اۋىس ـ كۇيىس كوپىرىن سالدى
مەملەكەتتەر ارا قارىم ـ قاتىناس حالىقتىڭ ەتەنە بولۋىندا، حالىقتىڭ ەتەنە بولۋى جۇرەكتەردىڭ توعىسۋىندا. تاۋار ساۋدا كورمەسى تۇعىرىندا ٴار ەل ساۋداگەرلەرى، ٴار سالاداعى قايراتكەرلەر ىشكەرىلەي اۋىس ـ كۇيىس جاساپ، سيىسىمدى بولىپ ٴوزارا ۇلگى الىپ، شينجياڭمەن ازيا - ەۆروپا ٴار ەل اراسىنداعى مادەنيەت، زاڭ سياقتى سالالارداعى اۋىس ـ كۇيىستى سەلبەستىكتى جەبەپ، حالىق تىلەگىن توعىستىرۋ كوپىرىن سالدى.
”جۇڭگودا كوپتەگەن سەلبەستىك سەرىگىمىز بار، تاۋار ساۋدا كورمەسى جاڭا، كونە دوستاردىڭ كولەمدى باس قوسۋىنا ۇقسايدى. ٴبىزدىڭ تاعى ٴبىر رەت باس قوسىپ سەلبەسۋدى كەڭەسىپ، شۇيىركەلەسۋىمىزگە سەبەپشى بولدى“، ـ دەدى 2023 ـ جىلعى تاۋار ساۋدا كورمەسى كاسىپورىنداردىڭ ەكونوميكا ـ ساۋدا سەلبەستىگىن ٴتۇيىلىستىرۋ ماجىلىسىندە (جۇڭگو شينجياڭ - ورتا ازيا، سونداي ـ اق رەسەي ارناۋلى اۋماعى) قازاقستان ەكسپورت قامسىزداندىرۋ سەرىكتەستىگىنىڭ جۇڭگودا تۇراتىن ٴوڭىر ديرەكتورى سەرگەي سالمانوۆ.
رومانتيكامەن بىرگە بالقىپ، جاستىق ورالىمەن بىرگە بيگە باستى، ازيا - ەۆروپا كيىم ـ كەشەك اپتالىعى — تاۋار ساۋدا كورمەسىندەگى كوپ نەگىزدى مادەنيەتتىڭ ٴتۇيىلىسۋى مەن اۋىس ـ كۇيىس جاساۋىنداعى ساحنا. ”ٴار جولى جۇڭگونىڭ شينجياڭىنا كەلىپ، ٴار رەت شينجياڭدىق جوبالاۋشىلاردىڭ تۋىندىلارىن كورگەندە ايرىقشا تاڭدانىستا بولامىز“. تالاي رەت ازيا - ەۆروپا كيىم ـ كەشەك اپتالىعى قيمىلىنا قاتىناسقان ورتا ازيالىق جوبالاۋشى ايدارقان قاليەۆ بىلاي دەدى: جۇڭگو ەلەمەنتىن ٴوزىمنىڭ جوباما توعىستىرىپ كورمەكشىمىن ٴارى جۇڭگولىق جوبالاۋشىلارمەن سەلبەسۋدى ٴۇمىت ەتەمىن.
وسى كەزەكتى تاۋار ساۋدا كورمەسىندە 27 ەل مەملەكەتتىك (ٴوڭىر) تاۋار سارايىن دەن قويا سالدى، ٴار ەلدىڭ دامۋ جەتىستىكتەرى، ابزال بايلىعى جانە ەرەكشە ونىمدەرى ستەرەولدى كورسەتىلەدى، مىنە بۇل ٴار ەل اراسىنداعى مادەنيەت اۋىس ـ كۇيىسىن جانە ٴوزارا ۇلگى الۋدى ونان ارى جەبەيدى.
زاڭمەن باسقارۋ ”ٴبىر بەلدەۋ، ٴبىر جولدى“ بىرگە قۇرۋدا مەجەنى ورنىقتىرۋ، داۋ ـ شاردى شەشۋ، ۇزاق بولاشاققا پايدالى بولۋ سىندى قامتاماسىزدىق رول اتقارۋدا، جۇڭگونىڭ ورتا ازياداعى ەلدەرمەن ەكونوميكا ـ ساۋدادا ٴوزارا پايدا جەتكىزۋ سەلبەستىگىن ىلگەرىلەتۋ زاڭمەن باسقارۋدىڭ قورعاۋىنان ايرىلا المايدى.
الدىڭعى كەزەكتى تاۋار ساۋدا كورمەسى كەزىندە ورتا ازيا زاڭدىق قىزمەت وتەۋ سەلبەستىك تالقى مىنبەرى وتكىزىلىپ، ورتا ازيا زاڭدىق قىزمەت وتەۋ سەلبەستىك مەحانيزمى ىسكە قوسىلىپ، ورتا ازيانىڭ زاڭدىق قىزمەت وتەۋ سەلبەستىگى مەن دامۋىن ىلگەرىلەتىپ، ورتا ازيا سەلبەستىگىنە ساپالى، جوعارى ٴونىمدى حالىقارالانعان زاڭدىق قىزمەت وتەۋىن ازىرلەپ، ”ٴبىر بەلدەۋ، ٴبىر جول“ سىندى حالىقارالىق سەلبەستىكتى ىلگەرىلەتۋدى ۇزدىكسىز تەرەڭدەتتى.
قازىر شينجياڭ ”ٴبىر بەلدەۋ، ٴبىر جول“ ەكونوميكا ـ ساۋدا سەلبەستىگى زاڭدىق قىزمەت وتەۋ جۇيەسى قۇرىلىسىن ىلگەرىلەتۋ جاعىندا نىق قادام تاستادى. جىبەك جولى ەكونوميكالىق بەلدەۋى زاڭ ىستەرى اۋماعى شينجياڭ ەركىن ساۋدا سىناق رايونىنىڭ جاڭالىق اشۋ جەتىستىگى رەتىندە ىرگە تەپتى، ٴۇرىمجى حالىقارالىق تورەلىك ايتۋ مەكەمەسى ماڭدايشالىق اشىپ، ”ٴبىر بەلدەۋ، ٴبىر جول“ ساۋدا ىستەرىنە تورەلىك ايتۋدى امالياتتا ايگىلەۋدىڭ حالىقارالانعان جولى جونىندە بەلسەنە ىزدەنىس جاساپ، جۇڭگو كاسىپورىندارىن سىرتقا شىعارۋ مەن شەتەل كاسىپورىندارىن شاقىرىپ اكەلۋگە قىزمەت وتەدى.
كەرۋەن قوڭىراۋلارىنىڭ ٴۇنى اعىلعان پويەز داۋىسىنا اينالدى، بايىرعى جىبەك جولى ەسىك اشۋ تورابىنا وزگەردى. تاۋار ساۋدا كورمەسى ارقىلى شينجياڭ دۇنيە جۇزىمەن تىلدەسۋلەر ورىستەتىپ، ٴوزارا پايدا جەتكىزىپ تەڭ يگىلىكتەنۋدىڭ جاڭا تاراۋىن جازۋدا.