جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىس ورتىندە كوممۋنيستىك پارتيانىڭ باسشىلىعىندا شينجياڭداعى حالىق بۇقاراسى ەل اۋىرتپالىعىن جەڭۋگە بىرگە اتتاندى
انار بۇلت \ شينجياڭ گازەتىنىڭ ٴتىلشىسى گاۋ فاڭ
ٴۇرىمجى قالاسى جەڭىس جولى 392 ـ ٴنومىرلى اۋلادا جۇڭگو ۇلگىسى مەن رەسەي ۇلگىسى ۇشتاستىرىلعان، دودەگەسى كوك كەرپىشپەن جيەكتەلگەن 2 قاباتتى شاعىن عيمارات جىم ـ جىرت قاسقايىپ تۇر، شاعىن عيماراتپەن ىرگەلەس جاڭا سارايدىڭ توبەسىندەگى قىزىل جۇلدىز جايناپ تۇر، فورماسى اسقار تاۋعا ۇقسايدى، بۇل ارا 8 ـ ارميانىڭ شينجياڭدا تۇراتىن ٴىس باسقارماسى ەسكەرتكىش سارايى. بۇكىل ەل بويىنشا قازىر ساقتالىپ وتىرعان 11 ”8 ـ ارميا ٴىس باسقارماسىنىڭ كونە جۇرتى“ اراسىنداعى ەڭ كەمەلدى ساقتالعان، ەڭ ۋاكىلدىك سيپاتقا يە ەسكەرتكىش ساراي رەتىندە، ول 1937 ـ جىلدان 1942 ـ جىلعا دەيىنگى ارالىقتا جۇڭگو كوممۋنيستەرىنىڭ شينجياڭدا جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى ۇلتتىق بىرلىكساپتىڭ قۇرىلۋىن جەبەپ، تيانشان الابىنداعى حالىقتى ەل اۋىرتپالىعىن جەڭۋگە بىرگە اتتانۋعا جەتەكتەگەن ايبىندى تاريحىنا كۋا بولدى.
تيانشاندا تامىر تارتقان قىزىل قامال
جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىس جاپپاي باستالۋدان بۇرىن، شينجياڭ ەرەكشە جاعراپيالىق ورنى سەبەپتى ٴار جاقتاعى كۇشتەر نازار اۋداراتىن تۇيىنگە اينالدى. شينجياڭ وتانىمىزدىڭ باتىس سولتۇستىك شەكاراسىنا ورنالاسقان، جۇڭگو مەن سوۆەت وداعىن تۇتاستىراتىن ماڭىزدى جول، ستراتەگيالىق ورنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى شينجياڭنىڭ ماڭىزدىلىعىن قىراعىلىقپەن تانىپ، ونى بۇكىل ەل بويىنشا جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىستىڭ ماڭىزدى ارتقى شەبى جانە سوۆەت وداعىمەن بايلانىس جاسايتىن كوپىر دەپ قارادى.
1937 ـ جىلى جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىس جاپپاي باستالدى. جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىستىڭ ارتقى شەبىن بەكەمدەۋ، حالىقارالىق قاتىناس لەنياسىنىڭ ىركىلىسسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ٴۇشىن، جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى سول كەزدە شينجياڭدا بيلىك جۇرگىزگەن شىڭ شىسايمەن جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى ۇلتتىق بىرلىكساپ قۇردى. سول جىلى 10 ـ ايدا كەڭەسۋ ارقىلى 8 ـ ارميانىڭ شينجياڭدا تۇراتىن ٴىس باسقارماسى ديحۋادا (قازىرگى ٴۇرىمجى) رەسمي قۇرىلىپ، سىرتقا قاراتا ”3 ـ مەيمانحانا“ نەمەسە ”نانلياڭ 3 ـ مەيمانحاناسى“ دەپ اتالدى.
چىن يۇن ٴىس باسقارماسىنداعى جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ شينجياڭدا تۇراتىن تۇڭعىش ۋاكىلى بولدى، ونان كەيىن ىركەس ـ تىركەس تىڭ داييۋان، دىڭ فا، چىن تانچيۋ ونىڭ ورنىنا باردى. ولاردىڭ باستى مىندەتى بىرلىكساپتى بەكەمدەۋ، پارتيانىڭ جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى تۇرۋ قۋاتتاماسىن ۇگىتتەۋ، وتان تۇتاستىعىن قورعاۋ، شىڭ شىسايدىڭ ”يمپەرياليزمگە قارسى تۇرۋ، سوۆەت وداعىمەن جاقىنداسۋ، ۇلتتار تەپە ـ تەڭ بولۋ، پاك بولۋ، بەيبىت بولۋ، قۇرىلىس جۇرگىزۋ“ سىندى 6 ٴىرى ساياساتتى اتقارۋىنا سەلبەسۋدى قامتيدى. ٴىس باسقارماسى جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىستىڭ جەڭىسكە جەتۋىنە زاتتىق جانە ادام كۇشى جاعىنان قولداۋ كورسەتىپ قانا قويماي، ونان دا ماڭىزدىسى، شينجياڭنىڭ قازىنا، وقۋ ـ اعارتۋ، اسكەري ىستەر سياقتى سالالارىندا جاڭارتۋ جۇرگىزىپ، وسىزامانداندىرۋ قۇرىلىسىنىڭ تۇقىمىن سەپتى.
”جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ شينجياڭدا تۇراتىن ۋاكىلدەرى، 8 ـ ارميانىڭ شينجياڭداعى ٴىس باسقارماسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولعاندار“ كورمە اۋماعىندا دىڭ فا، چىن تانچيۋ قاتارلى قۇرباندار كوزى تىرىسىندە ىستەتكەن كيىم ـ كەشەك، ٴجۇن ٴاديال، تەرى مالاقاي سياقتى زاتتار ادامدى اسەرلەندىرەدى. ۇزاق جىلداردى باستان وتكىزگەن وسى زاتتار قۇربانداردىڭ سول جىلدارى شينجياڭدا قىزمەت ىستەگەن جانە تۇرمىس كەشىرگەن ىزدەرىن بەينەلەيدى. دىڭ فا كەزىندە كيگەن توزىعى جەتكەن ۇشقىشتار تەرى مالاقايىنىڭ جانىندا سارعايىپ كەتكەن «جاڭا جۇڭحۋا گازەتىندە» جاريالانعان ونىڭ «جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىستاعى حالىق تۇرمىسى ماسەلەسى تۋرالى» دەگەن ماقالاسى ونىڭ شينجياڭدا اۆياتسيا اترەتىن قۇرعان، «شينجياڭ گازەتىن» رەتكە سالىپ، كۇشەيتىپ، پارتيا ٴۇشىن ۇگىت جۇرگىزىپ، جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى تۇرۋعا دەم بەرگەن شۇعىلالى ساتتەرىن ايعاقتاپ تۇر.
8 ـ ارميانىڭ شينجياڭداعى ٴىس باسقارماسى ەسكەرتكىش سارايىنىڭ ٴتۇسىندىرۋشىسى لو شاشا كورمە شكابىنداعى سارى ٴتۇستى ٴجۇن ٴاديالدى نۇسقاپ تۇرىپ بىلاي دەپ تانىستىردى: مۇنى 1939 ـ جىلى 5 ـ ايدا چىن تانچيۋ سوۆەت وداعىنان ەلگە ورالعان كەزدە ٴبىر ساقا بولشەۆيك وعان تارتۋ ەتىپتى. شينجياڭعا كەلگەننەن كەيىن، ول بۇيرىق بويىنشا جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ شينجياڭدا تۇراتىن ۋاكىلى جانە 8 ـ ارميانىڭ شينجياڭداعى ٴىس باسقارماسىنىڭ جاۋاپتىسى بولدى، بۇل ٴجۇن ٴاديال 3 جىلدىق ماشاقاتتى كەزدەردى ونىمەن بىرگە وتكىزدى. 1942 ـ جىلى جازدا پارتيا ورتالىق كوميتەتى شينجياڭدا قىزمەت ىستەيتىن كوممۋنيستەردىڭ تۇگەلدەي شەگىنۋىنە قوسىلدى. چىن تانچيۋ ٴوزىن ەڭ سوڭعى توپقا قالدىرىپ: ”تاعى ٴبىر جولداس قالادى ەكەن، مەنىڭ كەتۋىمە بولمايدى“ دەيدى. ونىڭ جاۋىنگەر سەرىگى جىڭ يىڭ يان ـ انعا قايتپاقشى بولادى، اتتانار الدىندا چىن تانچيۋ ٴجۇن ٴاديال مەن كيىم ـ كەشەكتەرىن توڭكەرىستىك جاۋىنگەر سەرىكتەرىنىڭ جولدا سۋىقتان قورعانۋىنا ۇسىنادى. كورمە شكابىنداعى توزىپ وڭىپ كەتكەن قارا ٴتۇستى تەرى پالتو، قارا ٴتۇستى تەرى مالاقاي، قوي ٴجۇنى ٴشارپىسى، سىرلى تەمىر شوڭكە، كەزىندە جاۋىنگەر سەرىكتەرىنە مەيىر جانە سەنىم سيلاعان وسى زاتتار كۇنى بۇگىنگە دەيىن قاستەرلەنىپ ساقتالۋدا. ”بۇلاردىڭ ٴبارى مەملەكەتتىك 1 ـ دارەجەلى توڭكەرىستىك مادەني ەسكەرتكىش“، ـ دەدى لو شاشا.
تيانشان الابىنداعى جاڭالىق اشۋ ۇشقىنى
1938 ـ جىلدان باستاپ جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى يان ـ اننان، ”جاڭا اسكەرلەر لاگەرىنەن“ جانە سوۆەت وداعىنان وقىپ، ەلگە ورالعان كادرلاردان 130دان استام ادام شىعارىپ، شينجياڭنىڭ اكىمشىلىك، قازىنا، مادەنيەت، وقۋ ـ اعارتۋ سالالارىنا قىزمەتكە جىبەردى. ولاردىڭ اراسىندا دىڭ فا، چىن تانچيۋ، ماۋ زىمين قاتارلى باسشىلار دا، لين جيلۋ قاتارلى نەگىزگى ساتى كادرلارى دا بار. ولار تيانشان الابىنا اتتاندى، سونىمەن شينجياڭنىڭ ٴار جاعىندا جالىندى بەينە جارىققا شىقتى.
قازىنا سالاسىندا ماۋ زىمين شينجياڭ ولكەلىك قازىنا مەڭگەرمەسىنىڭ ۋاقىتشا باستىعى بولىپ تاعايىندالدى، ول اقشا تۇزىمىنە رەفورما جاساۋ، سالىق كىرىسىن رەتتەۋ ارقىلى شينجياڭ قازىناسىن زيان تارتۋدان پايدا تابۋعا قاراي بۇردى. وقۋ ـ اعارتۋ شەبىندە لين جيلۋ شينجياڭ شۋەيۋانىنىڭ وقىتۋ ىستەرى باستىعى بولىپ، يان ـ انداعى جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى تۇرۋ داشۋەسىنىڭ ۇلگىسىمەن وقىتۋ جۇرگىزىپ، قىرۋار العاباسار جاستاردى تاربيەلەدى. مادەنيەت، ۇگىت جاعىندا كوممۋنيستەر باسقارعان «شينجياڭ گازەتى» ماۋ زىدۇڭنىڭ «ۇزاققا سوزىلاتىن سوعىس تۋرالى» سياقتى ماقالالارىن مولىنان باستى، سونداي ـ اق اجۋا سۋرەتشى لۋ شاۋفيدى جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىسقا قاتىستى 1000نان استام اجۋا سۋرەت سىزۋعا ۇسىنىس ەتىپ، سۋرەتتەردى ديحۋا كوشەلەرىنە ٴىلىپ، حالىقتىڭ وتانشىلدىق ىنتاسىن قوزعادى.
ەل ىشىندەگى مادەنيەت سالاسىندا ەرەكشە ىقپالدى ٴبىر توپ العاباسار قايراتكەرلەر، ماسەلەن، شىن يانبيڭ (ماۋ دۇن)، جاۋ دان، ۋاڭ ۋي ـ ي قاتارلىلار شينجياڭعا ىركەس ـ تىركەس كەلىپ، 8 ـ ارميانىڭ شينجياڭدا تۇراتىن ٴىس باسقارماسىنىڭ باسشىلىعىندا كوممۋنيستەرمەن تىعىز سەلبەسىپ، ماركسيزم ـ لەنينيزمدى، جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى تۇرىپ وتاندى قۇتقارۋ يدەياسىن، جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى ۇلتتىق بىرلىكساپ ساياساتىن جانە 4 ـ مامىر جاڭا مادەنيەتىن ۇگىتتەپ، شينجياڭداعى ٴار ۇلت حالقىنىڭ ويانۋىن جەبەدى.
ەسكەرتكىش سارايىندا «وكتابر توڭكەرىسىنىڭ تاجىريبەلەرى جانە جۇڭگونىڭ جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىسى»، «جاڭا تاپ تۋرالى»، «بۇرىلىس مەزگىلىندەگى جۇڭگو»، «حالىقتى جۇمىلدىرۋ نازارياسى»، «جۇڭگونىڭ وسى زامانعى توڭكەرىس تاريحى» سياقتى سول داۋىردەگى ماركسيزم ـ لەنينيزمدى جانە توڭكەرىستىك تانىمدى ۇگىتتەيتىن كىتاپ ـ جۋرنالدار، سونداي ـ اق شينجياڭ يمپەرياليزمگە قارسى تۇرۋ بىرلەستىگىنىڭ ۋستاۆى، جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىس اندەرى قولجازبا نۇسقاسى، فاشيزمگە قارسى اعاش ويمالار، جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى ۇگىت اجۋا سۋرەتتەرى قويىلعان، سونىمەن قاتار 1940 ـ جىلى يمپەرياليزمگە قارسى تۇرۋ بىرلەستىگى ديحۋا باتىس باقشاسىندا (قازىرگى ٴۇرىمجى قالالىق حالىق باقشاسى) بۇقارالىق جينالىس اشقانداعى كونە سۋرەتتەر سياقتىلار دا بار. وسى باعالى كورمە بۇيىمدارىنان سول كەزدەگى كوممۋنيستەردىڭ شينجياڭدا مادەنيەت اعارتۋىن جۇرگىزۋ، جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىس قۋاتتاماسى مەن العاباسار يدەيانى ۇگىتتەۋ بارىسىندا دۇركىن ـ دۇركىن كوتەرىلگەن اساۋ تولقىنداردى كورۋگە بولادى.
7 ـ ايدىڭ 2 ـ كۇنى ورتا مەكتەپ ەمتيحانىنا قاتىناسىپ بولعان ٴۇرىمجى قالالىق 60 ـ ورتا مەكتەپتىڭ وقۋشىسى ارزىگۇل مامەت ساباقتاستارىمەن ۋادەلەسىپ ەسكەرتكىش سارايىنا كەلدى، ولار اۆياتسيالىق جاتتىعۋ كۋرسىنا قاتىستى كورمە بۇيىمدارىنىڭ الدىندا: ”ٴاسىلى شينجياڭدا اۆياتسيا تاربيەسى وتە ەرتەدە ـ اق باستالعان ەكەن، اعا بۋىندارىمىز كەرەمەت ەكەن“! ـ دەپ ٴسۇيىنىش ٴبىلدىردى.
بۇكىل شينجياڭ بويىنشا بىرگە سالىنعان جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىس ۇلى قورعانى
جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىس كەزىندە حالىقارانىڭ جۇڭگوعا كومەككە بەرگەن زاتتىق ماتەريالدارى شينجياڭ ارقىلى جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىستىڭ الدىڭعى شەبىنە تولاسسىز جەتكىزىلىپ، شينجياڭ حالىقارانىڭ جۇڭگوعا كومەككە بەرگەن زاتتىق ماتەريالدارى تاسىمالداناتىن ماڭىزدى جولعا اينالدى.
ەسكەرتكىش سارايىندا قالپىنا كەلتىرىلگەن جيس 5 جۇك اۆتوكولىگى بار. بۇل جۇك اۆتوكولىگى قايتار جولىندا قىرۋار قوي ٴجۇنىن سوۆەت وداعىنا تاسيتىندىقتان حالىق اراسىندا ”قوي ٴجۇنى اۆتوكولىگى“ دەپ اتالعان. 1938 ـ جىلى 1 ـ ايدا سوۆەت وداعى جۇڭگو ۇكىمەتىنە كومەككە بەرگەن 500 جيس 5 جۇك اۆتوكولىگى جانە سوۆەت وداعىنان ساتىپ الىنعان 1500 توننادان استام بەنزين شينجياڭنىڭ قۇمىلى ارقىلى ەڭ سوڭىندا لانجوۋعا جەتكىزىلدى، حىشي دالىزىندە كەڭ كولەمدى اۆتوكولىك تاسىمال تاريحى باستالدى.
شينجياڭ حالقىنىڭ يمپەرياليزمگە قارسى تۇرۋ بىرلەستىگى، شينجياڭ حالقىنىڭ جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى تۇرىپ وتاندى قۇتقارۋ ارتقى شەپ كومەك بەرۋ بىرلەستىگى سياقتى جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى توپتاردىڭ ۇيىمداستىرۋى مەن باسشىلىعىندا، 1936 ـ جىلدان 1943 ـ جىلعا دەيىن شينجياڭداعى ٴار ۇلت حالقى ىلگەرىندى ـ كەيىندى قىستىق كيىم ـ كەشەك جيناۋ ناۋقانى، جىلۋ اتاۋ ناۋقانى، اياق كيىم، بايپاق بەرىپ ارميادان حال سۇراۋ ناۋقانى سياقتى جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى دابىرالى جىلۋ جيناۋ قيمىلدارىن ورىستەتتى. ساناققا قاراعاندا، تەك 1937 ـ جىلى 9 ـ ايدان 1940 ـ جىلى 5 ـ ايعا دەيىن شينجياڭداعى ٴار ۇلت حالقىنىڭ جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى جىلۋعا اتاعان اقشاسى تەڭگەگە سىندىرعاندا 3 ميلليون 220 مىڭ يۋاننان اسقان. 1938 ـ جىلى 8 ـ ايدىڭ 24 ـ كۇنى شينجياڭداعى 4 ميلليون ٴار ۇلت باۋىرلاس جىلۋعا اتاعان ”شينجياڭ“ اتتى 10 سوعىس ۇشاعى چىڭدۋ اۋەجايىندا كوككە كوتەرىلىپ، جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىستىڭ الدىڭعى شەبىنە اتتانىپ، ايگىلى ”ۋحاندى قورعاۋ شايقاسىنا“ قاتىناستى.
كورەرمەن ۋ چي بىلاي دەدى: ”ەسكەرتكىش سارايىندا قويىلعان كونە زاتتار، سۋرەتتەر توڭكەرىستىك اعا بۋىنداردىڭ قيىن ـ قىستاۋ جاعدايداعى تاباندىلىعىن ايگىلەدى. ولاردىڭ جاپا ـ ماشاقاتتان تايسالمايتىن، بۇكىل ىنتا ـ پەيىلىمەن وتان ٴۇشىن قىزمەت ىستەيتىن رۋحى مەنى قاتتى تەبىرەنتتى“.
كوممۋنيستەردىڭ شينجياڭداعى قۇلشىنىسى جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىس جەڭىسى ٴۇشىن ەرەكشە ۇلەس قوسىپ قانا قويماي، شينجياڭداعى ٴار ۇلت حالقىنىڭ جۇرەگىنە توڭكەرىس ۇشقىنىن شاشىپ، وشپەس اسەر قالدىرىپ، جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى تاريحىندا ماڭىزدى دا شۇعىلالى بەت جازدى.