قايراتتانا ۇمتىلىپ ىسكەرلىك كورسەتىپ، قالانىڭ جوعارى ساپالى دامۋىن جەبەيىك
— ورتالىقتىڭ قالا قىزمەتى ٴماجىلىسىنىڭ رۋحىن ۇيرەنۋ، دايەكتىلەندىرۋ جونىندە
حالىق گازەتىنىڭ شولۋشىسى
كەزەكتە جانە بۇدان بىلايعى ٴبىر مەزگىلدە قالا قىزمەتىن قالاي ىستەۋ كەرەك؟ ورتالىقتىڭ قالا قىزمەتى ٴماجىلىسى ”ٴبىردى ساپالىلاندىرۋ، التىنى قۇرۋ“ سىندى 7 جاقتاعى ٴتۇيىندى مىندەتتى ورنالاستىرىپ، قالانىڭ جوعارى ساپالى دامۋىنا عىلمي جەتەكشىلىك ازىرلەدى، نەگىزگى قامال الۋ بەتالىسىن ايقىندادى.
پارتيا 18 ـ قۇرىلتايىنان بەرى، باس شۋجي شي جينپيڭ قالا قىزمەتىن ارقاۋ ەتىپ ٴبىر قىدىرۋ ماڭىزدى بايىمداۋ جاسادى، اسىرەسە، 2015 ـ جىلى ورتالىقتىڭ قالا قىزمەتى ماجىلىسىندە ”بىرگە قۇرمەت ەتۋ، بەستى ٴبىر تۇتاس جوسپارلاۋدى“ العا قويىپ، قالا دامۋىن جەبەۋدە تاريحي سيپاتتى تابىستارعا قول جەتكىزۋگە جەتەكشىلىك ەتتى. وسى رەتكى ماجىلىستە وسىزاماندانعان قالا جۇيەسىن ساپالىلاندىرۋعا كۇش سالۋ، ومىرشەڭ كۇشكە باي جاڭاشىل قالا، جايلى، قولايلى، قونىسقا جايلى قالا، جاسىل، تومەن كومىر قىشقىل گازدى كوركەم قالا، حاۋىپسىز، سەنىمدى بولعان سەرپىمدى قالا، ٴمورالدى ارداقتاپ، ىزگىلىككە تالپىناتىن وركەنيەتتى قالا، قولايلى، جوعارى ٴونىمدى زەردەلى قالا قۇرۋعا كۇش سالۋ العا قويىلدى. وسى ”ٴبىردى ساپالىلاندىرۋ، التىنى قۇرۋ“ پارتيا مەن مەملەكەت ىستەرىنىڭ دامۋ جالپى جاعدايىن كوزدەپ جاسالعان جۇيەلى جوسپار، اۋقىم وزگەرىسىن تەرەڭ يگەرۋدەگى، وعان ىرىقتىلىقپەن ۇيلەسۋدەگى توتەپ بەرۋ شاراسى. قالا قىزمەتىن ويداعىداي ىستەۋدە وسى تالاپتار مەن ورنالاستىرۋلاردى ساباقتاستىرىپ، تياناقتاندىرۋدى بۇلجىماي ويداعىداي يگەرۋ كەرەك.
بۇل ارادا جاڭاشىل قالا قۇرۋدى، سەرپىمدى قالا قۇرۋدى مىسال ەتىپ، جاۋاپكەرشىلىك ارقالاپ ٴىس تىندىرۋ، تياناقتاندىرۋدى يگەرۋ جونىندەگى تۇسىنىك تەرەڭدەتىلەدى.
جاڭالىق اشۋ — بولاشاقتا شەشۋشى جەڭىسكە جەتۋدەگى ”شەشۋشى اينىمالى شاما“، ”ەڭ ۇلكەن ارتۋ شاماسى“. وسى رەتكى ماجىلىستە وسىزاماندانعان حالىق قالاسىن قۇرۋدىڭ 6 جاقتاعى ىشكى ٴمانى العا قويىلدى، ٴبىرىنشى ورىندا تۇراتىنى جاڭالىق اشۋ ٴارى ”ومىرشەڭ كۇشكە باي جاڭاشىل قالا قۇرۋعا كۇش سالۋ“ جونىندە ناقتى ورنالاستىرۋ جاسالدى، بۇل جاڭالىق اشۋدىڭ ەلىمىزدىڭ وسىزامانداندىرۋ قۇرىلىسى جالپى جاعدايىنداعى وزەكتى ورنىن تولىق بەينەلەيدى.
ەكونوميكالىق دامۋ سەنترى رەتىندە، قالا — عىلىم ـ تەحنولوگيادا جاڭالىق اشۋدىڭ، كاسىپ سالاسىن دامىتۋدىڭ نەگىزگى شەبى. جاڭا داۋىردەن بەرى، بەيجيڭ جۇڭگۋانسۇندا جاڭا ٴبىر ۇرپاق ينفورماتسيا تەحنولوگياسى ”تريلليون يۋان دارەجەلى“ كاسىپ سالاسى شوعىرى قالىپتاسۋدان شاڭحاي جاڭجياڭ بيولوگيالىق ەمدەۋ، ٴدارى ـ دارمەك جاڭالىق اشۋ جەتىستىكتەرىنىڭ حالىقارالىق بازارعا بەت الۋىنا دەيىن، ونان حۋبەي ۋحانداعى دۇڭحۋ وپتيكالىق ەلەكتروندى ينفورماتسيا كاسىپ سالاسى كولەمىنىڭ بۇكىل ەلدىڭ %50ىن ۇستاۋىنا دەيىن، عىلمي جاڭالىق اشۋ قالالارى ەڭسە كوتەرىپ، جاڭالىق اشۋ ارقىلى دەم بەرۋدىڭ كۇشتى قوزعالىس قۋاتىنا كۋا بولدى. اماليات بىزگە قالانىڭ جوعارى ساپالى دامۋىن جەبەۋدە، ٴسوز جوق، جاڭالىق اشۋدى ٴبىرىنشى قوزعاۋشى كۇش ەتۋ كەرەكتىگىن ۇعىندىردى. بۇل بىزدەن مىنالاردى تالاپ ەتەدى: دامۋ بارىسىندا قالاعا قاراي شارا قولدانۋعا تاباندى بولىپ، جاڭالىق اشۋ ەكولوگياسىن دەن قويا جەتىلدىرىپ، جاڭالىق اشۋ، شارۋاشىلىق قۇرۋ ومىرشەڭ كۇشىن قاۋلاتىپ، عىلىم ـ تەحنولوگيادا جاڭالىق اشۋ مەن كاسىپ سالاسىندا جاڭالىق اشۋدى سايكەستىرۋدى كۇشەيتىپ، قالانى جاڭالاۋدى جوعارى ساپامەن ورىستەتىپ، ٴداستۇرلى كاسىپ سالاسىن وزگەرتۋ، دارەجەسىن جوعارىلاتۋ، جاڭادان گۇلدەنگەن كاسىپ سالالارىن جەتىلدىرۋ، زورايتۋ، بولاشاق كاسىپ سالالارىن ورنالاستىرۋ قۇرىلىسىن ٴبىر تۇتاس جوسپارلاپ ىلگەرىلەتىپ، جاڭاشا وندىرگىش كۇشتەردىڭ جوعارى ساپالى دامۋداعى قۋاتتى جەبەۋ كۇشىن قالىپتاستىرۋ كەرەك.
سونىمەن بىرگە، ٴسوز جوق، مىنالاردى كورە ٴبىلۋىمىز كەرەك: جەرگىلىكتى ورىنداردىڭ قارىزىن باسقارۋدان قازىنا، فينانس شارالارىنا دەيىن، بۇرىن قالانىڭ ارتۋ مولشەرىن كەڭەيتۋ مەزگىلىندە قالىپتاسقان ٴىشىنارا شارالار، تۇزىمدەر اۋقىمنىڭ دامۋ سۇرانىسىنا ۇيلەسپەي قالدى، ٴسوز جوق، رەفورما جاساۋعا، ەسىك اشۋعا سۇيەنىپ قالانىڭ قوزعالىس قۋاتىن كۇشەيتۋ كەرەك. پارتيا 20 ـ كەزەكتى ورتالىق كوميتەت ٴۇشىنشى جالپى ٴماجىلىسىنىڭ «قاۋلىسىندا» ”قالا قۇرىلىسى، ونىڭ اينالىمى، ونى باسقارۋ ٴتۇزىلىسى رەفورماسىن تەرەڭدەتۋ“ سياقتى ورنالاستىرۋلار جاسالدى. ٴتۇرلى رەفورما شارالارىنىڭ تياناقتانۋىن ٴبىر تۇتاس جوسپارلاپ، ناقتى يگەرىپ، قالانىڭ ەل ٴىشى، حالىقارا سىندى قوس اينالىمداعى توراپتىق رولىن تولىق ساۋلەلەندىرىپ، ٴتۇزىمدى جاڭالاۋ ارقىلى دامۋ كۇشىن قاۋلاتىپ، ەسىك اشۋ اۋقىمى ارقىلى دامۋ قۋاتىن توپتاۋ كەرەك.
حاۋىپسىز، سەنىمدى بولۋ — سەرپىمدى قالانىڭ كورنەكتى ەرەكشەلىگى. باس شۋجي شي جينپيڭ بىلاي دەپ باسا دارىپتەدى: ”قالانى دامىتۋدا كولەمىن، ەكونوميكالىق ونىمدىلىگىن عانا ويلاستىرۋعا بولمايدى، ٴسوز جوق، ەكولوگيانى جانە حاۋىپسىزدىكتى ەڭ كورنەكتى ورىنعا قويۋ كەرەك“. قالا العا قاراي دامىعان سايىن، قالانىڭ حاۋىپسىزدىك تومەنگى شەگىن بارعان سايىن مىقتى ساقتاۋ كەرەك، بۇل وسىزاماندانعان حالىق قالاسىن قۇرۋ تاقىرىبىنىڭ ٴمانى.
قالادا جان سانى، بايلىق، ەكونوميكالىق، قوعامدىق قيمىل جوعارى دەڭگەيدە تىعىز شوعىرلانعان، حاۋىپسىزدىك حاۋىپ ـ قاتەرى دە سالىستىرمالى تۇردە شوعىرلانعان. مەيلى قالانىڭ نەگىزدىك قۇرىلعىلارى كونەرۋدەن تۋىنداعان حاۋىپسىزدىك كومەسكى كىناراتتارىن جويۋ بولسىن، الدە جەر سىلكىنىسى، تاسقىن سۋ سياقتى قالا تابيعي اپاتتارىنىڭ الدىن الۋ، ساقتانۋ جانە شۇعىل جاعدايعا توتەپ بەرۋ، ٴبىر جاقتى ەتۋ بولسىن، بارلىعىندا تومەنگى شەكتە ويلاۋعا تاباندى بولىپ، حاۋىپ ـ قاتەر تانىمىن كۇشەيتىپ، اماندىقتا جاماندىقتىڭ بولارىن ويلاپ، الدىن الا دايىندالىپ، حاۋىپسىز دامۋ ۇستانىمىن قالانى جوبالاۋ، قۇرۋ، دامىتۋ، باسقارۋ جالپى بارىسىمەن ساباقتاستىرۋ كەرەك.
سوڭعى جىلدارى گۋاڭدۇڭ، چۇڭچيڭ سياقتى جەرلەر جەر استى جالپىلىق قۇبىر ٴدالىزى قۇرىلىسىن ىلگەرىلەتىپ، اپاتتان ساقتانۋ، اپاتقا قارسى تۇرۋ قابىلەتىن جوعارىلاتىپ، ”جولداعى سىدىرما“، ”كەڭىستىكتەگى ورمەكشى تورى“ سياقتى باسقارۋ قيىن ماسەلەلەرىن شەشىپ، قالا حاۋىپسىزدىگىن ٴتىپتى دە قامتاماسىز ەتتى. اماليات بىزگە مىناداي وي سالادى: قالانىڭ حاۋىپسىز دامۋىن جەبەۋدە حاۋىپ ـ قاتەردەن ساقتانۋدىڭ ىرىقتىلىعىنا يە بولۋمەن بىرگە، كۇردەلى ماسەلەلەردى شەشەتىن ۇتىمدى شارا بولعاندا عانا حاۋىپسىزدىك سەرپىمدىلىك دەڭگەيىن ۇزدىكسىز جوعارىلاتۋعا بولادى.
قالا قىزمەتىنىڭ وزىنە ٴتان جۇيەلى سيپاتى جانە كۇردەلى سيپاتى بولادى، ٴتۇرلى مىندەتتەردى، ورنالاستىرۋلاردى تياناقتاندىرۋدا، ٴسوز جوق، قالا قىزمەتى قوسىنىنىڭ ساپاسىن جانە قابىلەت قۇرىلىسىن قاتايتىپ، قىزمەتتىڭ جاسامپازدىق سيپاتىن كۇشەيتۋ كەرەك. شىندىقتى ٴىس جۇزىنەن ىزدەۋگە، شىندىققا جۇگىنىپ ناقتى ىستەۋگە تاباندى بولىپ، باتىلدىقپەن جاۋاپكەرشىلىك ارقالاپ، قۇلشىنا ٴىس تىندىرعاندا عانا، ٴسوز جوق، قالانىڭ جوعارى ساپالى دامۋىن جەبەۋدە تىڭ ونىمدىلىكتەرگە قول جەتكىزىپ، جاڭاشىل، قونىسقا جايلى، كوركەم، سەرپىمدى، وركەنيەتتى، زەردەلى وسىزاماندانعان حالىق قالاسىن قۇرۋعا بولادى.
(«حالىق گازەتىنىڭ» 7 ـ ايدىڭ 18 ـ كۇنگى سانىنان الىندى)