10 مىڭ شاقىرىمدىق شەكارا بويىنداعى ايبىندى ساپار
جياڭ جۇڭپيڭ
جۇڭگو قاريتاسىن اشساڭىز، ۇلكەندى ـ كىشىلى ولكە دارەجەلى اكىمشىلىك رايونداردىڭ اراسىندا باتىس سولتۇستىك مۇيىستەگى شينجياڭنىڭ قۇرلىقتىق جەر اۋدانى ەڭ ۇلكەن، شەكارالاسقان كورشى ەلدەرى ەڭ كوپ، قۇرلىقتىق شەكارا جەلىسى ەڭ ۇزىن. جەر ـ سۋى كەڭ ـ بايتاق مەكەن، شەكارا بويى ۇشى ـ قيىرسىز وسى توپىراقتىڭ جاراسىمدىلىعى، تىنىشتىعى مەملەكەتتىڭ تاعدىرىنا، ۇلتتىڭ گۇلدەنۋىنە، بۇقارانىڭ قۇت ـ ىرىسىنا سايادى.
10 مىڭ شاقىرىمدىق شەكارا بويى ايتۋلى مەكەن. قاراۋىل ورىندارى، شەكارا وتكەلى، قالا ـ قالاشىق، اۋىل ـ قىستاق، 5700 كيلومەترلىك شەكارا جەلىسىندە ”ۋىنيۇڭ جولىنداعى“ كىرشىكسىز ماحاببات، جەڭىس شىڭىنداعى تايسالماس تاباندىلىق، ارالاسۋ، ىشتەسۋ، توعىسۋ بارىسىنداعى كوزدىڭ جاۋىن الىپ جەلبىرەگەن الەمىشتى لەنتالار، سەنترلەس شەڭبەردى بىرگە سىزۋدىڭ بۋىرقانا تولقىعان ۇلى كۇشى بار.
مەملەكەتتى باسقارۋدا، ٴسوز جوق، شەكارا ٴوڭىردى باسقارۋ كەرەك. تاريحتى سارالاپ كورسەك، شەكارا بويىنىڭ گۇلدەنۋ ـ گۇلدەنبەۋى ەجەلدەن شەكارا بويىنىڭ وزىنەن اسىپ ٴتۇسىپ، جالپى جاعداي مانىنە يە بولعان. شينجياڭ ۇيعۇر اۆتونوميالى رايونىنىڭ 70 جىلدىق ايبىندى ساپارىندا ”شەكارا ٴوڭىر تۇرعىندارى باي، شەكارا بويى كوركەم، شەكارا ٴوڭىر ورنىقتى، شەكارا قورعانىسى بەكەم بولىپ“، جاڭا داۋىردەگى شەكارا بويىنىڭ سەزىنۋگە، ۇستاۋعا بولاتىن ”ۇلان ـ بايتاق تاۋ ـ وزەن كورىنىسىن“ سۇلبالاپ، شەكارا ٴوڭىر حالقىنىڭ داڭق پەن ارمانىن ۇيىستىردى!
1
تاۋ جوتاسىندا گۇلدەر جايقالا اشىلىپ، تاۋ بەتكەيى شەتسىز كەتكەن قىشى گۇلدەرىمەن كەستەلەندى.
”ٴبىر تامشى بال ەكى ەلدىڭ گۇلىنەن جينالادى“، ومارتاشى جاڭ حۋامەي 200 نەشە جاشىك بال اراسى ارقىلى بالداي ٴتاتتى جۇمىسىن جۇرگىزۋدە. شەكارا وڭىردەگى ”گۇل شىرىنى“ جاڭا داۋىردەگى شەكارانى گۇلدەندىرىپ حالىقتى بايىتۋدىڭ جاندى دا ىقشام كورىنىسى.
پامير ۇستىرتىندەگى مالشىلار، تۇرپان - قۇمىل ويپاتىنداعى قاۋىنشىلار، قاراسۋ شەكارا وتكەلىندەگى ”تاسۋشىلار“، حوتاننىڭ اۋىل ـ قىستاقتارىنداعى ”كەستەشى قىزدار“... ٴار ۇلت بۇقاراسى تاماشا تۇرمىسقا دەگەن كوكىرەك تولى تالپىنىستارىمەن وسى ۇلان ـ قايىر توپىراقتا گۇلدەنىپ، كۇندەرىن بالداي تاتۋ ـ ٴتاتتى جانە شات كوڭىلدى وتكىزۋدى ٴۇمىت ەتتى.
”جۇڭگو ۇلگىسىندەگى وسىزامانداندىرۋدى ىلگەرىلەتۋدە شەكارا وڭىرلەردىڭ بىردە ـ بىرەۋىن قاعىس قالدىرۋعا بولمايدى“. بۇل ٴارى ”ۇزدىكسىز كۇرەس جۇرگىزۋ“ جونىندەگى ايبىندى ۋادە، ٴارى ”حالىق تىلەگىنە“ تەرەڭ سۇيىسپەنشىلىكپەن قايتارىلعان جاۋاپ.
شەكارا ٴوڭىر گۇلدەنسە، شەكارا ٴوڭىر تۇرعىندارى باييدى، شەكارا ٴوڭىر تۇرعىندارى بايىسا، شەكارا قورعانىسى بەكەمدەلەدى. شينجياڭ حالىقتى بايىتىپ شينجياڭدى گۇلدەندىرۋدى ىشكەرىلەي اتقارىپ، ”شەكارا ٴوڭىردى“، ”شەكارانى“ ەندىگارى شەت جەر ەمەس، قايتا ەسىك اشۋدىڭ، دامۋدىڭ الدىڭعى شەبىنە اينالدىردى.
جاڭا ستراتەگيالىق ورىن جاڭا ومىرشەڭ كۇشتى قاۋلاتتى. شەت ـ شالعاي وڭىردەن ”ٴبىر بەلدەۋ، ٴبىر جول“ وزەكتى رايونىنا وزگەردى، ”بايىرعى توڭكەرىستىك بازادان، از ۇلت وڭىرىنەن، شەكارا جانە شالعاي وڭىردەن، كەدەي وڭىردەن” “دامۋ ىرىستى توپىراعى“ بولىپ ٴبىر ـ اق كوتەرىلدى، شينجياڭ رەفورما جۇرگىزىپ جاڭالىق اشۋدا قىرپۋلى ەڭبەك ەتىپ، ەسىك اشۋ بيىگىن تۇلعالاپ، ”شەكارانى گۇلدەندىرىپ حالىقتى بايىتۋعا“ جاڭا قوزعالىس قۋاتىن ۇستەپ، جاڭا بولاشاق ٴورىسىن كەڭەيتتى.
جاڭا دامۋ جولى جاڭا ساپا مەن ونىمدىلىك اكەلدى. ەركىن ساۋدا سىناق رايونى الدىڭعى لەكتە ٴجۇردى، شەكارا وتكەلىندە كەزەكشى پويەزدەر گۋىلدەي زىمىرادى، شەكارا ٴوڭىر تۇرعىندارىنىڭ شەكارالىق بازارىندا تىرشىلىك تىنىسى قاۋلاپ، دۋماندى بولدى... ”شەكارا قالاسى“، ”شەكارا بويى“ ەندىگارى ٴۇنسىز قوسالقى رول ەمەس، قايتا رەفورما جاساۋدىڭ باستاۋشىسى، ەسىك اشۋدىڭ اتويشىسى بولىپ، شەكارانى كوركەيتۋ جولىندا قايراتتانا العا ۇمتىلىپ، بولاشاعىنان ٴۇمىت كۇتتىردى.
جاڭا دامۋ ورايى جاڭا مۇمكىندىك اكەلدى. تاۋلى وڭىرلەردىڭ، مال شارۋاشىلىق وڭىرلەرىنىڭ جانە ٴشول قويناۋىنىڭ ”ەڭ سوڭعى ٴبىر كيلومەترىن“ اشىپ، جەدەل جولدامالار جەتكىزىلىپ، ەرەكشە ونىمدەر سىرتقا شىعارىلدى؛ شەكارالىق بازار ساۋداسى، شەكارا اتتاعان ەلەكتروندى ساۋدا، شەكارا اتتاعان ساياحات ارقىلى شەكارا ٴوڭىر تۇرعىندارى ”ىقشام دۇنيەدە“ ”ۇلكەيتىلگەن بولاشاقپەن“ قاۋىشىپ، وراي جاراتىپ، ارماندارىن شارىقتاتتى.
كاسىپ سالاسىنىڭ ”زور ٴارى قۋاتتى“ بولۋىنا دا، ”شاعىن ٴارى كوركەم“ بولۋىنا دا بولادى. ”جاڭا“ جاس ونىمدەر توڭىرەكتىڭ ٴتورت بۇرىشىنداعى اس ۇستەلدەرىنە قاراي سامعادى، جەمىس ورمانى ”72 ٴتۇرلى قۇبىلدى“، ماقتانىڭ كوركى ”بۇلتتا“ اشىلدى، جۇزىمدەر ”اسپاننان تۇسكەن ٴتاتتى ٴدام“ بولىپ تىزبەكتەلدى... شەكارانى ارالاعانىمىزدا، حالىقتى بايىتاتىن كاسىپ سالالارى ەرەكشەلىك قالىپتاستىرىپ، باسىمدىقتارىن نىعايتتى، ٴار ۇلت بۇقاراسى ”قۇت قوبديىن“ قولدارىندا مىقتاپ ۇستاپ، ”ٴدىلدا اعاشىن“ ونان ارى بيىك ٴوسىرىپ، ”باقىت جولىمەن“ ورنىقتى ٴجۇردى.
شەكارا ٴوڭىردىڭ بارلىق جەرى جاراسىمدى، تاتۋ ـ ٴتاتتى، بەرەكەلى بولدى. مۇنداي جۇرت جۇرەگىن جەلپىندىرەتىن زور وزگەرىس — دامۋ مەن حاۋىپسىزدىكتىڭ، دامۋ مەن حالىق تۇرمىسىنىڭ، دامۋ مەن جۇرت تىلەگىنىڭ قاتىناسىن ويداعىداي ٴبىر تۇتاس جوسپارلاۋدان، حالىق تۇرمىسىنا تىعىز جاناسىپ جوعارى ساپالى دامۋدى ىلگەرىلەتۋ سىندى بەرىك نەگىزدى بەكەمدەۋدەن باستاۋ العان.
”شەكارا ٴوڭىر“ قۇرىلىسىندا تاۋ كوشىرىپ، تەڭىز تىندىرۋ سىندى ادامزات كەرەمەتتەرى ۇزدىكسىز جاراتىلىپ، ”حالىق تۇرمىسى“ قۇرىلىسىندا يگى ونەگەنىڭ شۋاقتى القابى بەينەلەنگەندە، ەلىمىزدىڭ باتىس سولتۇستىگىندەگى شەكارا ٴوڭىردىڭ بايتاق دالاسىندا، ٴسوز جوق، ”پارتيانىڭ شۇعىلاسى شەكارا ٴوڭىردى نۇرلاندىرعان، شەكارا ٴوڭىر حالقىنىڭ جۇرەگى پارتيا دەپ سوققان“ جاندى كارتينا ۇزدىكسىز جازىلادى.
2
قاناس كولى بەينە التاي تاۋىنا تاعىلعان كوك جاقۇت ىسپەتتى، نۇر ويناعان سۋ بەتىنىڭ رەڭى مىڭ قۇبىلادى؛ تاشقورعان تاس قالا جۇرتىندا ارال سازدىعى اسقار قارلى تاۋلارمەن شەندەسىپ، ”جازىقتاعى كوكوراي شالعىننىڭ سامال جەلمەن باياۋ تەربەلگەنى“ سىندى ولەڭدەگىدەي شەكارا قورعانىن قالىپتاستىردى... شەكارا بويىنىڭ كوركەمدىگى ونىڭ جاراتىلىستىق تاۋ ـ وزەنىندە، شەكارا بويىنىڭ ايبىنى ونداعى تاۋ ـ وزەننىڭ ايباتتى دا كەڭ ـ بايتاقتىعىندا.
مۇنداي كوركەمدىك ”تۇنىق سۋ، جاسىل تاۋ — باعالى بايلىق“ ۇستانىمىنىڭ وتاننىڭ شەكارا وڭىرىندە تياناقتانىپ تامىر تارتۋىنىڭ سۇبەلى ناتيجەسى. بارلىق تاۋى مەملەكەت دارەجەلى جاراتىلىستىق قورىعى كەزىندە قالىپتان تىس مال جايۋ سەبەبىنەن تۇياق كەستى بولعان ەدى، قازىر جاسىل جەلەك جامىلىپ، جابايى حايۋاناتتار مەكەنىنە قايتا ورالىپ، شەكارا جەلىسىندەگى كوز قارمايتىن ەكولوگيالىق مەرۋەرتكە اينالدى. تارباعاتايداعى سارعۋسىندا بۇرىن قۇمدى بوران الاسۇرىپ، قاتىناس ٴۇزىلىپ قالاتىن، قازىر ٴبىر ميلليون مۋلىق ەكولوگيالىق ورماننان جاسىل قورعان سالىندى. شەكارا بويىنىڭ ايبىندى دا كوركەم كورىنىسى — تابيعاتقا قۇرمەت ەتۋدىڭ، تابيعاتتان يمەنۋدىڭ، مەكەندى قورعاۋدىڭ جاندى امالياتى، كەيىنگى ۇرپاققا قالعان ماڭگى وڭبەيتىن جاسىل قازىنا.
شەكارا بويىنىڭ كوركەمدىگى ٴوزارا بىتە قايناسقان تاعدىرلاس ورتاق تۇلعادا. تارباعاتايداعى تاتۋ ـ ٴتاتتى، بەرەكە ـ بىرلىكتى كوپ ۇلتتى وتباسىلار، التايداعى قۋانىش كۇلكىسى شارىقتاعان ”قورجا“ مادەنيەت اۋلاسى ٴار ۇلت تامىرلاستىعىنىڭ مايەكتى نەگىزىنە كۋا بولدى. قالادان اۋىل ـ قىستاققا دەيىن، ەرتىس وزەنى بويىنان كۇنلۇن تاۋىنىڭ باۋرايىنا دەيىن ىنتىماق گۇلى شەكارا بويىنىڭ بارلىق جەرىندە اشىلدى.
”ٴداۋىر ونەگەسى“ لاچين بايەكە سۋعا ٴتۇسىپ كەتكەن بالانى ومىرىمەن قۇتقاردى؛ ”مەملەكەتتىك ۇلتتار ىنتىماعى، العاباسارلىعىنداعى ۇلگىلى جەكە“ حۋ يۇڭجۇن ٴار ۇلت شەكارا قورعاۋشىلارىمەن ٴبىر اتقا مىنگەسىپ، ٴبىر شاتىردا بىرگە تۇردى... ٴدال وسىنداي سانسىز قاراپايىم دا ۇلى تۇلعالار ٴىس ـ ارەكەتتەرى ارقىلى ”ٴار ۇلت حالقىنىڭ اناردىڭ دانىندەي تىعىز ۇيىسۋىنىڭ“ شىن ٴمانىن ايگىلەپ، شىن نيەتپەن، شىنايى سۇيىسپەنشىلىكپەن ”جۇڭحۋا ۇلتى ورتاق تۇلعاسىنىڭ“ تەرەڭ ٴمانىن تۇسىندىرۋدە.
شەكارا بويىنىڭ كوركەمدىگى ونىڭ مايەگى قالىڭ، توپتالىپ توعىسقان مادەنيەتىندە. بۇراتالا وزەنى بويىندا «جاڭعىر» اۋەنى كەڭ تىنىستى دا ايباتتى؛ ىلە اڭعارىندا سىبە ۇلتىنىڭ باتىسقا كوشۋ مەرەكەسىندە شەكارانى كۇزەتۋ ەرىك ـ جىگەرى ايگىلەندى؛ پامير ۇستىرتىندە «ماناس» تىم ارىدان سىر شەرتەدى؛ كۇنلۇن تاۋى ەتەگىندە «تاۋ ـ تەڭىز ٴتاپسىرىنىڭ» اڭىزدارى تىڭ تىنىس تانىتتى؛ كۇشار بايىرعى قالاسىندا حان، تاڭ ٴداۋىرىنىڭ قاجىر ـ قايراتى مىڭ جىل بويى تاسقىندادى... 70 جىلدىق ۋاقىتتا وتانىمىز شەكاراسى بويىنداعى سان الۋان مادەنيەت فورماتسياسى جۇڭحۋا مادەنيەتى قۇشاعىندا بارعان سايىن جالىنداپ قاۋلادى.
جەر ـ جەردەن كەلگەن ساياحاتشىلار تاجىك ۇلتىنىڭ ۇيلەنۋ سالتىنىڭ قىزىعىنا باتتى، ٴار ۇلت بۇقاراسى ”نادام“ سالتاناتىندا ٴبىر ساحنادا ونەر باسەكەسىنە ٴتۇستى، جەر ـ جەردەگى الاڭداردان شاتتىق پەن دۋمانعا تولى ”ٴماشىراپتى“ كورۋگە بولادى... مۇنداي ”ٴوز كوركەمدىگىن ايگىلەپ، كوركەمدىكتەن بىرگە ٴلاززاتتاناتىن“ شەكارا ٴوڭىر مادەنيەت كورىنىسى ٴدال جۇڭحۋا مادەنيەتىنىڭ سەنترگە تارتۋ كۇشىنىڭ، ۇيىستىرۋ كۇشىنىڭ تەرەڭ دالەلى، ٴدال جۇڭحۋا وركەنيەتىنىڭ ٴبارىن قامتيتىن، بارلىعىن قابىلدايتىن تەلەگەي ارىنى. مادەنيەت توعىسۋىنىڭ تاماشا سيمفونياسى الدەقاشان ۋاقىت پەن كەڭىستىكتەن ەندەي ٴوتىپ، جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ ورتاق رۋحاني مەكەنىن قۇرۋداعى سارقىلماس قاينار بۇلاققا اينالدى.
10 مىڭ شاقىرىمدىق شەكارا بويى ەسىك اشىپ دامۋ سەبەبىنەن اناعۇرلىم جايناي ٴتۇستى، تاۋ ـ وزەن ەكولوگياسىنىڭ ٴار بەرگەندىگى سەبەپتى اناعۇرلىم كورىكتى بولا ٴتۇستى، ۇلتتار ىنتىماعىنىڭ تەرەڭ سۇيىسپەنشىلىگى بولعاندىقتان اناعۇرلىم بەرەكەلى بولا ٴتۇستى، مادەنيەتتى شىنايى مويىنداۋداعى ۇندەستىك سەبەبىنەن ماڭگى وشپەيدى.
3
تاريحتىڭ شوقىسىندا تۇرىپ كوز جىبەرگەندە، شەكارا بويى اسكەريلەر تالاسىپ كەلگەن جەر، جىبەك جولىنداعى ماڭىزدى بەكەت، تەرريتوريانىڭ كەڭەيۋ ـ تارايۋىنداعى شەشۋشى ٴوڭىر. شاڭ قاپتاعان ەسكى جولدار كومىلىپ، سوعىس ٴورتى لاۋلاعان شەكارا قالاشىقتارى يەن قالدى، تىنىشتىق پەن بەيبىتشىلىككە بولەنۋ شەكارا وڭىردەگى حالىقتىڭ مىڭ جىلدان بەرى وزگەرمەگەن تالپىنىسى ەدى.
شەكارا تۇرعىندارىنىڭ جۇزىنەن باقىت كۇلكىسى ەسكەندە، قاتپار ـ قاتپار قورعاندار مەن تاۋلار اراسىنان بەيبىت زاماننىڭ تىنىش بەينەسى ايشىقتالا ٴتۇستى؛ شەكارا بەلگىسىنە قارلى بوران ورنەك سالعاندا، وتاننىڭ شەكارا وڭىرىندە مىزعىماس حاۋىپسىزدىك قالتقىسى اسقاق تۇردى... شينجياڭداعى ٴار ۇلت ۇلاندارىنىڭ تامىرىنداعى تەرەڭ سۇيىسپەنشىلىك الدەقاشان ٴبىر اراعا توعىسىپ، شەكاراداعى ٴار سۇيەم جەردى ايرىقشا مەيىرگە بولەدى.
شەكارا بويىنداعى بۇقارانىڭ تىنىش تىرشىلىگى جاڭا داۋىردەگى شەكارا ٴوڭىردى باسقارۋ ناتيجەسىنە ناقتى تۇسىندىرمە بەردى.
اقتاۋ اۋدانىندا سۋدىڭ تۇنىعىن، ٴشوپتىڭ شۇيگىنىن قۋا قونىستانعان مالشىلار اسقار تاۋ، تەرەڭ شاتقالدارمەن قوش ايتىسىپ، كۇنلۇن جيايۋان شاعىن اۋماعىندا جارقىراعان شامدار جاندى؛ گۇما اۋدانىندا تەربەلگەن گىساڭ گۇلى قىستاق تۇرعىندارىنىڭ قونىس جاڭالاعاننان كەيىنگى باقىتتى تۇرمىسىنا ٴسان قوسىپ، كۇنلۇن تاۋى قويناۋىندا جايقالا اشىلدى.
كەزىندە شەكارا ٴوڭىردى كەدەيلىك جايلاپ، قۇم ـ شاعىل ارالاس بوران سوعىپ، تۇرمىس جاپا ـ ماشاقاتقا تولى بولدى. ۋاقىت جىلجىپ ٴوتتى، جاڭا داۋىردەگى پارتيانىڭ شينجياڭدى باسقارۋ جالپى جوباسىنىڭ عىلمي جەتەكشىلىگىندە، ”شەكارا دەگەنىمىز جوقشىلىق مەڭدەتكەن جەر“ دەيتىن شاراسىزدىق الدەقاشان ”ۇشى ـ قيىرسىز الاپتان تىڭ تىنىس بايقالعان“ باقىتقا وزگەردى. سان قيلى وراسان وزگەرىستىڭ استارىندا كەدەيلىكتەن ارىلتۋدان قامال الۋ سىندى پارمەندى تىرەك، جۇڭگو كوممۋنيستەرىنىڭ حالىقتى باقىتقا كەنەلتۋ سىندى اينىماس اۋەلگى ماقساتى بار.
ٴشول دالاداعى شەكارا بويىنىڭ قازىرگى تىنىشتىعىندا جىلجىمالى شەكارا بەلگىسىنە جازىلعان ادالدىق بار، ”شينجياڭدى زاڭمەن باسقارۋ“ ارقىلى قۇرىلعان قالتقى بار.
قازان وزەنى بويىندا شەكارانى كۇزەتىپ جاتقان وفيتسەر ـ اسكەرلەر تۇرعان جەرىندە قۇرعان حالىقتى ٴسۇيۋ دۇكەنى، حالىقتى ٴسۇيۋ باستاۋىش مەكتەبى ارميا مەن حالىقتىڭ بالىق پەن سۋداي ەتەنە سۇيىسپەنشىلىگىنە كۋا بولدى ٴارى شەكارا قورعانىس وفيتسەر ـ اسكەرلەرىنىڭ وتاندى قورعاپ شەكارانى كۇزەتكەن ادالدىقتارىنا كۋا بولدى؛ تيانشان تەمىر كورىنىس وڭىرىندە شەكارا ساقشى بولىمشەسىنىڭ حالىق ساقشىلارى كورىنىس وڭىرىندەگى قايشىلىق، داۋ ـ شارلاردى شەشىپ، زاڭ بىلىمدەرىن جالپىلاستىردى...
سان مىڭداعان شەكارا قورعاۋشىلارى ”تەرريتوريانى قورعاۋ“ مەن ”حالىقتى قورعاۋ“ سىندى قوس بورىشتى ارقالاپ، قۇرىش تۇلعالارىمەن مىزعىماس قۇرىش قورعان تۇرعىزىپ، زاڭمەن باسقارۋ كۇشى ارقىلى ادىلدىكتى، تۋراشىلدىقتى قورعاپ، مەملەكەتتىڭ تىنىشتىعىن، حالىقتىڭ اماندىعىن قامتاماسىز ەتتى.
جۇڭگو شينجياڭ ۇلت مۋزيكا اسپاپتارى قىستاعىندا دۋتتاردىڭ سازدى اۋەنى كوتەرىلدى، ٴۇشتۇرپان اۋدانى يماملىرىم قالاشىعى مەملەكەتتە ٴبىر تۇتاس قولدانىلاتىن تىلدەگى باستاۋىش مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ جوعارى داۋىسپەن مانەرلەپ وقىعان ”حۋاشيانىڭ بايتاق دالاسىندا تۋىلۋ ٴبىزدىڭ باعىمىز“ دەگەن ۇندەرى قۇلاقتان كەتپەيدى...
دۋماندى تۇرمىس شينجياڭنىڭ دارقان دالاسىنداعى ەڭ جاندى كورىنىستى كورسەتتى: ٴار ۇلت بۇقاراسى وتان ۇلى شاڭىراعىندا تىلەكتەرى توعىسىپ، رۋحاني جاقتان ٴوزارا سۇيەنىش بولىپ، مىزعىماس بەرىك تاعدىرلاس ورتاق تۇلعاعا اينالىپ، شەكارانى ورنىقتىرۋداعى، شەكارانى بەكەمدەۋدەگى ەڭ مىعىم، ەڭ تەلەگەي كۇش بولىپ ۇيىستى.
ٴشول دالاداعى جالعىز ٴتۇتىن، ساۋىتتى ات، كۇزگى جەل، ايبىندى بەكىنىس، قۇلازىعان اي... بۇرىنعىلاردىڭ قالامىندا ”شەكارا بويى“ ىلعي دا جالعىزدىق پەن مۇڭايۋدى، قۇلازۋ مەن يەن جۇتاڭدىقتى بىلدىرەتىن. تاريح تەگەرشىگى زىمىراي العا ىلگەرىلەۋدە، ٴداۋىر اعىنى ايبىنمەن جوڭكىلۋدە، بۇگىنگى ادامداردىڭ كوڭىلىندە شەكارا بويىندا مەزگىل اۋىسىپ، ۇلى وزگەرىستەر تۋىلىپ، ٴومىر شىت جاڭا بەينەگە ەندى.
”شينجياڭدى انگە قوسام شالقىعان، جاسىل القاپ حوش ٴيىسى اڭقىعان، بىزدەر بىرگە قول ۇستاسىپ جازامىز، جاراستىقتى بالداي ٴتاتتى بالقىعان“. بۇگىنگى شينجياڭنىڭ قوعامى جاراسىمدى، ورنىقتى، بۇقارا تىنىش ٴومىر، شات ـ شادىمان تىرشىلىك كەشىرۋدە. تاۋ ـ وزەننىڭ تىنىشتىعى سىندى شىندىق مىنانى داۋسىز دالەلدەدى: شەكارا بويىنىڭ ورنىقتىلىعى مەن گۇلدەنىپ ـ كوركەيۋى شينجياڭداعى ٴار ۇلت بۇقاراسىنىڭ باقىتىنا سايۋمەن بىرگە، ونان دا ماڭىزدىسى، جۇڭگو ۇلگىسىندەگى وسىزامانداندىرۋدىڭ شينجياڭ امالياتىن ىلگەرىلەتۋگە بولاتتاي بەرىك نەگىز قالادى.
4
نەشە مىڭ كيلومەترلىك شەكارا جەلىسى ٴشول دالا، قۇبا ٴتۇز، قارلى تاۋ، قاتەرلى شىڭ، تەرەڭ شاتقال، اساۋ وزەن اراسىندا سوزىلىپ جاتىر، بارلىق جەردەن شينجياڭ پەرزەنتتەرىنىڭ ادالدىق ىستىق قانىمەن جازعان تەرەڭ سۇيىسپەنشىلىگى مەن مۇندالايدى.
قورعاندار مەن تاۋلاردان اسىپ ٴوتىپ، يارعولدا اتىمدى سۋاردىم. بايىرعى قالانىڭ توزعان داۋالدارى وسى جەردىڭ ەجەلدەن بەرگى وركەنيەت ەستەلىگى بولىپ، شەكارا ٴوڭىر جىرلارىندا مىڭ جىلدان بەرگى ۇلت قان تامىرىنداعى اسقاق مۇرات، اسىل ارماندار جالعاستى. بەدەل ورتەڭىنىڭ ٴتۇتىنى بۋداقتاپ، چىن تاڭنىڭ كەزىندەگى ”قۇدىرەتتى حان پاتشالىعىنا سۇعاناقتىق جاساۋعا باتىلى بارعانداردى قانشا الىستا بولسا دا، ٴسوز جوق، قۇرتامىز“ دەگەن جاۋىنگەرلىك ٴسوزىن بايانداۋدا؛ قۇمىلدى كومكەرگەن تال ـ تەرەكتەر تەربەلىپ، زو زۇڭتاڭنىڭ كەزىندەگى ”مەملەكەتتىڭ ٴبىر سۇيەم جەرىن دە بەرمەيمىز“ دەگەن ۇلى ىسىنە كۋا بولۋدا.
ازىناعان جەل چين داۋىرىندەگى تولعان ايدى، حان داۋىرىندەگى قورعاندى جەلپىپ ٴوتىپ، ٴۇستىرت جىڭعىلىن، ٴشول دالانىڭ توراڭعىسىن، قاراۋىل ورنىنداعى اق تەرەك بۇتاقتارىن تەربەلتىپ، اسپان مەن جەر اراسىندا جان تەبىرەنتەتىن مەملەكەت سۇيىسپەنشىلىگى، ەجەلدەن بەرگى ايبارلى باتىرلىق جىگەر ۇندەستىك تۋدىردى. بولاتتاي بەرىك شەكارا قورعانىسى جاعراپيالىق ماعىناداعى قاريتانى قورعاۋ عانا ەمەس، ونان دا ماڭىزدىسى، جۇڭحۋا شاڭىراعىن تەرەڭ، شىنايى مويىنداۋ. وتاندى ٴسۇيىپ شەكارانى كۇزەتۋ رۋحاني ەسكەرتكىشى جىلداردىڭ سىنىنان وتكەن سايىن جان جۇيەنى تەبىرەنتەر شۇعىلاسىن ايگىلەۋدە.
مەملەكەت تەرريتورياسىن بەكەمدەپ، مەملەكەتتىڭ يەلىك ۇقىعىنىڭ قورعاۋشىسى بولدى. جۇڭگو حالىق ازاتتىق ارمياسىنىڭ ”اجال تەڭىزىن“ كەسىپ وتكەن كەرەمەت جورىعى ەسىرە باستاعان بۇزاقىلاردىڭ زارەسىن ۇشىردى؛ شەكارا قورعانىس اسكەريلەرى جان ـ تانىمەن ”اۋليە بولسا دا ايالداي المايدى“ دەيتىن شىنشيان ـ ۋان قاراۋىل ورنىن ”قاراقۇرىم قۇرىش قاراۋىلى“ ەتىپ قۇردى؛ قيسىنسىز سوقتىعۋ الدىندا، جۇڭگونىڭ جاس اسكەريلەرى ومىرىمەن ”تازا ـ ٴمولدىر سۇيىسپەنشىلىگىمىز تەك جۇڭگوعا ارنالادى“ دەپ جاۋاپ بەردى... رەسپۋبليكانىڭ شەكارا قورعانىس تاريحىندا سانسىز شەكارا قورعانىس جاۋىنگەرى ىستىق قان، ادال جۇرەگىن ارناۋ سەنىمىمەن وتانىمىزدىڭ باتىس بولىگىندەگى شەكارا بويىندا تالايلاعان وتاندى ٴسۇيۋ ەسكەرتكىشىن ورناتتى.
بۇگىنگى ەر ـ ازاماتتار وتاندى قورعاۋ بورىشىن اقتاپ، جاستىق كوكتەم، ىستىق قان، ٴتىپتى، ومىرىمەن كوركەم تاۋ ـ وزەندەردى قورعادى؛ بۇگىنگى سۇلۋ جەلەكتىلەر ٴان ـ جىرعا بوي الدىرمادى، قايتا ونىڭ ورنىن ايەلدەر شەكارا قورعاۋ اترەتىنىڭ شەكارا شارلاپ، شەكارا كۇزەتكەن ەكپىندى اياق ٴۇنى باستى. قاي جەردە ماڭگى بەيبىت زامان بولسا، ول تەك قان مەن ٴتان جانە ەرىك ـ جىگەر ارقىلى سوعىلعان شەكارا قورعانىسىنىڭ بولاتتاي بەرىك قورعانىنىڭ ارقاسى.
ٴبىر جاعادان باس، ٴبىر جەڭنەن قول شىعاردى. شەكارا بويىنا جاقىنداعان سايىن ”وتان ادىلەتى“ قالاي ايگىلەنەتىنىن سونشالىقتى سەزىنەسىڭ. بۇرماحان مولدو سان مىڭ ”جۇڭگو تاسىن“ ويدى، ۋي دىيوۋدىڭ 60 نەشە جىل شەكارا شارلاعان اياق ٴىزى ۇزىلمەدى، قۇم تەڭىزىندەگى ساقا اسكەرلەر سول جەردە كاسىپ اۋىستىرىپ تىڭ يگەرىپ شەكارا كۇزەتتى، ”جاستىق ورالىمدى، بۇكىل ٴومىرىمدى ارنايمىن، بۇكىل ومىرىممەن بىرگە ۇرپاقتارىمدى دا ارنايمىن“ دەيتىن ادالدىقتى ٴومىر بويى ساقتاپ، امالياتتا ايگىلەدى... سانسىز جان تەبىرەنتەرلىك حيكايا وسىناۋ توپىراقتا ماڭگى وشپەيتىن توراڭعى رۋحى، بيڭتۋان رۋحى، ساقا اسكەرلەر رۋحى، قاراقۇرىم رۋحى بولىپ ۇيىستى.
بارلىق تاۋىنىڭ باۋرايىنداعى اق تەرەك قاراۋىل ورنىنداعى اق تەرەك جاپىراق جايىپ جايقالدى؛ ۋاحان ٴدالىزىنىڭ ەڭ شىعىسىنداعى پايىك شەكارا ساقشى بولىمشەسىندە كامەليا گۇلى جايقالا اشىلدى. توڭىرەكتىڭ ٴتورت بۇرىشىنان، وتاننىڭ جەر ـ جەرىنەن كەلگەن ساعىنىشتار شەكارا بويىندا توعىسىپ، وتان سۇيىسپەنشىلىگى، شەكارا كۇزەتۋ رۋحى بىرتىندەپ تىنىستاس سۇيىسپەنشىلىكتىڭ تامىرى بوپ تەرەڭگە بويلادى.
اسقار كۇنلۇن تاۋىندا شەكارا كۇزەتكەن قاراۋىلشىلار وتتەگى تاپشى بولسا دا اسقاق رۋحتى، ولار شەكارا بويىنداعى جەر اتتارىن رۋحاني كووردينات ەتىپ تۇلعالادى. جوڭكىلە اققان تارىم وزەنىن بويلاپ، ٴار ۇلت پەرزەنتتەرى اي ـ كۇنگە ٴامىر شاشا الامىز جاڭارتۋعا كوك ٴجۇزىن دەپ، قۇبا ٴتۇز، قۇم تەڭىزىندە تالايلاعان ٴومىر كەرەمەتىن جاراتتى.
شەكارا بويىنداعى 10 مىڭ شاقىرىمدىق تاڭعاجايىپتاردى ىزدەپ، شينجياڭنىڭ بايتاق دالاسىنداعى وزگەرىستەرگە كوز سالعاندا، ەڭ كوزگە تۇسەتىنى زور وزگەرىستەر ٴارى ايرىقشا قايتپاس قايسارلىق. اۆتونوميالى رايون قۇرىلعان 70 جىلدان بەرى، ٴار ۇلت پەرزەنتتەرى تىزە قوسا قول ۇستاسىپ، مەملەكەتتى بىرگە قورعاۋدىڭ، شەكارا ٴوڭىردى بىرگە قۇرۋدىڭ ەكپىندەي ىلگەرىلەۋ ۇردىسىندە جۇڭحۋا ۇلتى ورتاق تۇلعا تانىمىن قان تامىرىنا ٴسىڭىرىپ، تيانشان الابىندا كورىكتى شينجياڭ قۇرۋدىڭ، وتان ارمانىن بىرگە ورىنداۋدىڭ ايبىندى تاراۋىن جازىپ كەلەدى.
10 مىڭ شاقىرىمدىق شەكارا بويىنداعى ايبىندى ساپاردا قورعاندار مەن تاۋلاردىڭ وزگەشە كورىنىسى كوز تارتتى، بولاشاقتا ٴتىپتى دە كوركەم بولماق.